Spis Treści

Cenisz jakość merytoryczną naszego pisma?

Identyfikowanie terytorium, Z Juhanim Pallasmą rozmawia Dorota Leśniak-Rychlak

Maciej Miłobędzki, Ima summis

Krzysztof Nawratek, Brońmy norm, normy nas obronią

Marcin Szoska, 37 M²

Matteo Trincas, Minimalne mieszkania

Elżbieta Janicka, Kryjówka w wersji demo

Philipp Oswald, Hipotezy na temat kurczenia się miast w xxi wieku

Paweł Krzaczkowski, Existenzminimum

Małgorzata Spasiewicz-Bulas, Praktyka na granicach architektury

Zbigniew Karpiński, Wykluczenie

Devis Bonnani, Wyrzeczenie

Marcin Wicha, Patrząc pod nogi

Krzysztof Korżyk, O ograniczeniu – katoptrycznie

Sztuka wyboru, z Zygmuntem Krauze rozmawia Aleksandra Wojda

Autoportret "Ograniczenie" 4[43]2013

Cenisz jakość merytoryczną naszego pisma?

Kupując wydanie papierowe, w pełnej szacie graficznej, zyskujesz także najwyższą jakość edytorską.

„Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni” jest dostępny w salonach Empiku, wybranych księgarniach, na www.e-sklep.mik.krakow.pl oraz w siedzibie Małopolskiego Instytutu Kultury, wydawcy pisma. Zachęcamy również do prenumeraty, której cena za cztery kolejne numery wynosi 50 zł (koszty wysyłki pokrywa wydawca).

Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni

http://autoportret.pl

Wydawca: Małopolski Instytut Kultury

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Publikacja jest dostępna na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC-BY-ND 3.0).Treść licencji dostępna na stronie http://creativecommons.org/licenses/by-nd/3.0/pl/legalcode

Identyfikowanie terytorium, Z Juhanim Pallasmą rozmawia Dorota Leśniak-Rychlak

DOROTA LEŚNIAK-RYCHLAK: Najnowszy numer „Autoportretu” będzie nosił tytuł: Ograniczenie…

JUHANI PALLASMAA: Gdybym to ja miał podjąć pracę nad takim tematem, zacząłbym od idei wolności. Od obserwacji inherentnego konfliktu nowoczesnego człowieka marzącego o wolności. Marzenie o wolności i niemożność skorzystania z niej. To temat oczywiście już poruszony przez Dostojewskiego, który pisał o tym, że biedny człowiek, biedni ludzie wciąż śnią o wolności, ale gdy ją otrzymują, nie wiedzą, co z nią zrobić. W wolności jest zawarty ten ciągły, nieusuwalny konflikt. W młodości sądziłem, że osobista wewnętrzna wolność jest najważniejszym elementem twórczego umysłu, teraz już tak nie sądzę. Jestem zdania, że głównym zadaniem artysty jest zidentyfikowanie własnych ograniczeń, terytorium. To pozwala skoncentrować się na wysiłkach i na własnych możliwościach, podczas gdy idea osobistej wolności ulatnia się i osłabia nasze wysiłki. Książka Györgi Doczi The Power of Limits: Proportional Harmonies in Nature, Art, and Architecture traktuje o ograniczeniach w nauce i naturze, w której idea granicy jest esencjonalna.

D.L.-R.: Ograniczenie często jest postrzegane we współczesnej kulturze jako opresja, coś, co nie pozwala nam działać.

J.P.: To normalne rozumienie granic. W architekturze na przykład kiepska działka i niewielki budżet zazwyczaj sprawiają, że myśli się o nich jako o przeszkodzie w powstaniu dobrej architektury. Jestem przeciwnego zdania: nie mógłbym zbudować niczego bez jakichś barier, nawet nie mógłbym zacząć myśleć o jakimś projekcie, gdybym miał nieograniczone środki. Myśli się i pracuje bardziej wydajnie, gdy zdaje się sprawę z własnych ograniczeń i ograniczeń zadania oraz definiuje własne terytorium – w tym punkcie zaczyna się praca.

Cieszą mnie teraz bardziej zlecenia, które mają poważne ograniczenia, choć w zasadzie zawsze pracowałem w obrębie takich właśnie tematów, chociażby projektując dla władz miejskich w Helsinkach. To były trudne zadania, także architektonicznie, które wymagały dużo dyplomacji i mediacji. Biurokracja też oczywiście była częścią takich przedsięwzięć. Podejrzewam, że powierzano mi tego rodzaju zlecenia, bo przypuszczano, że sobie poradzę… [śmiech] I w sumie udawało mi się jakoś negocjować te okoliczności.

D.L.-R.: Tak, tutaj dochodzimy do bardzo ważnej kwestii, która pojawia się w kontekście ujmowania ograniczeń, a mianowicie mediacji, negocjacji różnych, często sprzecznych czy skonfliktowanych interesów.

J.P.: Wczoraj zacytowałem [podczas wykładu w Krakowie 15 października 2013 r. – przyp. red.] zdanie Alvara Aalta, który powiedział, że każde architektoniczne zadanie zawiera w sobie setki i tysiące sprzecznych dążeń. A esencją architektury jest mediowanie pomiędzy tymi interesami. Jestem absolutnie przeciwny pojmowaniu architektury jako dziedziny artystycznej, to jest dziecinne…

D.L.-R.: Ma pan całkiem znaczących przodków w tym poglądzie: na przykład Adolfa Loosa…

J.P.: [śmiech] Myślę, że rozumienie architektury jako sztuki jest nazbyt romantyczne. Dobra architektura zawsze odzwierciedla rzeczywistość świata i czasu, w którym powstaje. Negocjuje pomiędzy sprzecznymi ideami. Dobra architektura odzwierciedla świat dużo bardziej niż swego autora. W moich książkach i esejach często cytuję ostatnio Balthusa, po którym można by się spodziewać, że będzie bardzo narcystycznym i skoncentrowanym na sobie człowiekiem. Po prostu artysta chcący wyrażać siebie. A jednak on właśnie twierdzi, że całkowicie odrzuca ideę sztuki jako wyrażania siebie; dodał nawet więcej, że sztuka wyrażająca wyłącznie swego autora nie jest warta tego, by powstać. Że sztuka powinna odzwierciedlać świat. A później w jednym z wywiadów rozwinął tę myśl następująco: że im bardziej anonimowe jest dzieło sztuki, tym bardziej jest autentyczne. Dla mnie fascynujące jest zestawienie z sobą tych dwóch kategorii: anonimowości i autentyczności… Balthus konstatuje, że sztuka straciła swoją anonimowość i że on chce ją odtworzyć. Co z powrotem prowadzi nas do kwestii ograniczeń…

D.L.-R: Chciałabym wrócić teraz do architektury i zapytać o kwestie ograniczeń na tym polu – z jednej strony wydaje się, że mamy do czynienia z ogromną swobodą dyscypliny – projektowanie komputerowe umożliwia wyliczenie wszelkich możliwych struktur i form, jednocześnie oparcie na projektowaniu parametrycznym również uwalnia formalnie architekturę. Z drugiej strony mamy do czynienia ze zniesieniem wszelkich możliwych paradygmatów projektowych, z koniecznością wpasowania w kontekst na czele (słynne fuck the context Rema Koolhaasa). Wielka zmiana nastąpiła, umysł może wykreować dowolną formę, która może zostać zrealizowana. Wszystko jest płynne w naszej nowoczesności, jak pisze Zygmunt Bauman.

J.P.: Jestem głęboko sceptyczny wobec projektowania komputerowego i wobec projektowania opartego na danych, nie wierzę w architekturę, która jest generowana przez algorytmy. Myślę, że sens mają formy, które powstają z ludzkiego doświadczenia i życia. To absolutnie konieczne. Nie wyobrażam sobie, w jaki sposób komputer mógłby wygenerować odniesienie do ludzkiej empirii i w związku z tym jestem bardzo pesymistyczny wobec entuzjastycznego przekonania, że komputer załatwi sprawę konstruowania budynków. Komputer może pomóc, ale w bardziej umiarkowany sposób, bez tworzenia znaczenia. To jeszcze jeden aspekt wolności. Tak – jesteśmy wolni w obrębie manipulowania i generowania form, ale ludzka psychika jest kontekstem i ludzka pamięć również. Nadal mamy kontekst: ludzką pamięć, będącą sumą wszystkich pamięci.

Wielkie dzieła sztuki sprawiają, że pamiętamy, czego się od nich nauczyliśmy, przypominają nam coś – coś, co zapomnieliśmy – i nie powinny wprowadzać czegoś całkowicie nowego... Nowość jest raczej w zestawieniu i połączeniu elementów niż w kreowaniu zupełnie nowych. W mojej opinii najbardziej radykalna sztuka, ta prawdziwa, realna, najbardziej poruszająca i znacząca, zawsze dotyka tradycji, kontynuuje ją. Powierzchowne, szybkie wynalazki wspomniane wcześniej odsuwają nas od zrębów tradycji. Jestem zainteresowany dialogiem pomiędzy tradycją i radykalizmem… Ta relacja wcale nie musi być wroga czy wykluczająca. Na przykład Igor Strawiński swoim utworem Święto wiosny z 1913 roku wywołał uliczne zamieszki w Paryżu. Czym byłaby tradycja zachodniej muzyki bez tego utworu Strawińskiego? Święto wiosny dopisało wiele znaczeń do głębi muzyki, i to jest esencja. Ważne jest, co dzieła mówią o przeszłości, a nie o przyszłości. Wielkie dzieła zawsze sprawiają, że widzimy historię w nowy sposób.

D.L.-R.: Podjęliśmy wątek ograniczenia, myśląc o nim pozytywnie, a nawet postulatywnie – jako o „samobarierze”, którą należy sobie narzucić wobec nadmiaru i masowej konsumpcji we współczesnym świecie. O rodzaju moralnego imperatywu narzucenia sobie granic. Nieprzypadkowo rozpoczynamy ten numer tłumaczeniem fragmentów Małego traktatu o odejściu od wzrostu Serge’a Latouche’a [Petit traité de la décroissance sereine]. Mamy więc zatem intencję polityczną...

J.P.: Jestem bardzo sceptyczny i krytyczny wobec idei ciągłego wzrostu i myślę, że w dłuższej perspektywie czasowej jest to idea samobójcza, całkowicie błędna.

D.L.-R.: A jednak jest to polityczny dogmat…

J.P.: Właśnie tak – to całkowicie ślepy polityczny dogmat, nic innego. Nie ma przecież czegoś takiego w naturze – wszystko jest ograniczone i cykliczne w obrębie biologicznej całości. Jestem również bardzo sceptyczny wobec postępu. Nie wierzę, by był postęp w ludzkim życiu i w umyśle. Jest zmiana, owszem. Zawsze, kiedy mówię o mojej własnej pracy i dziełach, używam metafory morskiej fali. Mamy wrażenie szybkiego ruchu do przodu ogromnej masy wody, podczas gdy w rzeczywistości woda zatacza kręgi. Ruch do przodu jest iluzją. Wydaje się tylko, że kultura porusza się do przodu, rozwija, ale faktycznie to wciąż jednostki poruszające się po okręgach. Ja sam mam pełną świadomość, że poruszam się w obrębie koła; owszem, to koło czasem się rozszerza...

D.L.-R.: Jeśli myślimy o ograniczeniu i wyjściu z zaklętego kręgu wzrostu – jakie są, pana zdaniem, rzeczywiste postulaty? To pytanie o możliwe scenariusze na przyszłość. Co powinniśmy zrobić?

J.P.: Odpowiedź jest prosta: stworzyć społeczeństwo zero wzrostu, które jest jeszcze bardziej zrównoważone niż to, które obecnie zrównoważenie deklaruje. To jeszcze prostszy polityczny dogmat niż idea ciągłego wzrostu, łatwiejszy do wykonania i faktycznie zrównoważony. Zauważmy wreszcie, że to interes kapitału wymaga wzrostu i on nam wmawia, że potrzebujemy ciągłego rozwoju. Jeśli byśmy zarzucili koncept kapitalizmu i ekonomii interesu, przestalibyśmy potrzebować wzrostu. To zastanawiające, jak głęboko są zakorzenione te przekonania w ludzkiej myśli, jak rzadko spotyka się kogoś z ekonomicznego i politycznego kręgu, kto to kwestionuje, czy nawet formułuje wątpliwość.

D.L.-R: Właśnie, czy spotkał pan jakiegoś ekonomistę czy polityka, który taki obraz kwestionuje?

J.P.: Nie, niestety nie.

D.L.-R.: Mówimy cały czas o ograniczeniach, które ewentualnie sami możemy na siebie nałożyć, jako o etycznych postulatach. To jednak zakłada sytuację wolnego wyboru, wolności, od której pan zaczął naszą rozmowę. Jest to wygodna perspektywa pierwszego świata, gdzie większość potrzeb jest zaspokajana. Jaka natomiast sytuacja powstaje w wyniku ograniczeń, które są absolutnie opresyjne, jak bieda? Pozbawiają człowieka godności.

J.P.: Ograniczenia, które są komuś narzucane, są oczywiście etycznie dyskusyjne. Samoograniczenie wynikające z osobistego doświadczenia i mądrości życiowej jest, rzecz jasna, czymś zupełnie innym. Właśnie dlatego tak ważne jest edukowanie ludzi do myślenia analitycznego, do tego, by zrozumieli szaleństwo współczesnej ekonomii wolnego rynku, który jest ideą absolutnie samobójczą. Wolny rynek i globalizacja… Jestem zdecydowanym przeciwnikiem globalizacji – globalizacja prowadzi do monokultury, a monokultura, jak wiemy z biologii, jest zazwyczaj skazana na zagładę. Wiele informacji i wiedzy pomocnej do przetrwania i życia jest zgromadzone przez wieki i ukryte w lokalnych kulturach – wiedzy, jak sobie radzić w lokalnych ograniczeniach. Teraz już tego nie wiemy...

D.L.-R.: A globalna wiedza nie wzrasta…

J.P.: Nie, wręcz przeciwnie. Globalizacja jest prezentowana jako humanistyczny imperatyw etyczny dla ludzkości. Nieprawda – to tylko imperatyw komercyjny! Pomaga globalnej sprzedaży. Jestem przerażony tym, że współczesna globalna kultura jest na tyle naiwna, że akceptuje ten prostacki polityczny opis stanu rzeczy, który w rzeczywistości jest głęboko antyludzki.

D.L.-R.: Skoro system jest tak wszechobecny i narzucający, jak nam się wydaje, gdzie wobec tego należy szukać ucieczki czy dróg wyjścia?

J.P.: Ucieczka przyjdzie, moim zdaniem, przez nadchodzące katastrofy, a one są już blisko – są tego wyraźne oznaki, choćby kolejne klęski powodzi w ostatnich latach. Moja diagnoza jest taka, że właśnie przeżywamy agonię kapitalizmu, jaki znaliśmy, ekonomicznego myślenia opartego na interesie. Myślę, że ludzkość nigdy się niczego nie nauczyła w sytuacjach stabilizacji, tylko katastrofy przynosiły namysł.

D.L.-R.: Katastrofa przychodzi i nie zna granic.

J.P.: Ale przynosi granice i przypomina nam o naszych ograniczeniach.

D.L.-R.: Chciałabym wrócić do kwestii projektowania architektury w ograniczeniach – jakie strategie przyjmował Pan we własnej praktyce? Jak je Pan wykorzystywał dla jakości projektu?

J.P.: Ograniczenia są częścią realności, ziemią, po której chodzimy, na której możemy wesprzeć nasze wybory, i jako takie powinny być witane z radością. Oczywiście ograniczenia mogą być bardzo negatywne, jak choćby klient, który chciałby u mnie zamówić budynek postmodernistyczny. Zawsze pracowałem w obrębie ostrych granic i lubiłem projekty mające niedużą skalę. Wprawdzie miałem też okazję pracować przy największym przedsięwzięciu w skali historii Helsinek – przy Kiasmie ze Stevenem Hollem. Wolę jednak małe skalą realizacje, jak na przykład projekt nagrobka dla przyjaciela – niewielki, intymny, a ma o wiele większe znaczenie egzystencjalne niż najbardziej wyszukane centrum handlowe. Ważne jest, jak się postrzega samego siebie w relacji do zleceń i prac. Nigdy nie myślałem i nie pytałem, jakie będzie moje wynagrodzenie za daną pracę, naprawdę nigdy, także gdy byłem rektorem uniwersytetu. W sumie do dzisiaj nie wiem, ile wtedy zarobiłem, naprawdę [śmiech], nie przywiązuję do tego wagi.

D.L.-R.: Może z tego powodu nie przykładał pan wagi do rzeczy materialnych, ponieważ nie brakowało panu na chleb dla rodziny?

J.P.: Nie, nie. Zazwyczaj wcale tak nie było. Może nie zawsze, bo był taki czas, kiedy moje biuro miało duże zlecenia i faktycznie pojawiało się dużo pieniędzy, ale normalnie wcale nie. Uważałbym się za głupka, gdybym się decydował na pracę z powodu kwoty, którą miałbym za nią otrzymać. O podjęciu  projektu zawsze decydowało tylko to, czy mi się to zadanie podobało, czy nie.

D.L.-R.: Trochę może zmieniając temat, chciałabym pana zapytać o rolę architekta w obliczu nadchodzącej katastrofy, czy też może, miejmy nadzieję, zmiany paradygmatu. Wspomniał pan wielokrotnie, że architekci są na usługach tego błędnego systemu. W jakim kierunku powinno nastąpić przewartościowanie profesji, która już chyba przechodzi znaczącą zmianę? Jakie są scenariusze dla architektów?

J.P.: Profesja architektoniczna rozpada się na wiele części. Jedną z głównych jest biznes architektoniczny. Drugim podejściem jest osobiste zaangażowanie w kulturę architektury, jak ja to określam – w większości praca z samym sobą, świadomość, którą się osiąga. Na świecie jest dużo więcej architektów, którzy myślą o swojej profesji właśnie w taki humanistyczny, osobisty sposób, a nie jako o biznesie. To zdecydowania większa liczba niż grupa tych pierwszych. Nie sądzę, by nasza profesja była w tak złej kondycji, jak by o tym świadczyły ostatnie duże realizacje architektoniczne.

D.L.-R.: Jakie są zadania architekta w społeczeństwie zerowego wzrostu, jaką rolę może odegrać w nim architekt?

J.P.: O, rola, którą ma architekt do odegrania w takiej społeczności, jest ogromna! To jest ta rola, którą architektura odgrywała tradycyjnie. Korzystanie z ograniczonych zasobów i uszlachetnianie ludzkiego istnienia to są rzeczy, którymi powinny się zająć architektura, oraz dążeniem do piękna. Nie postrzegam tej sytuacji w sposób negatywny. Trzeba tylko zdać sobie sprawę z tego, jakie są nasze możliwości i nasze zadanie.

D.L.-R.: Pisze Pan wiele o jakości materiału i czasie, który powinien być dostrzegalny w strukturze budynku i w realności architektury...

J.P.: Tak, ale to wcale nie jest zależne od pieniędzy. Tradycyjne wernakularne kultury mają taką tradycję materialności, obecność materiału, starzenia się. Nie widzę, jakie dobrodziejstwa może przynieść pieniądz. Zauważyłem coś, co potwierdzili też inni badacze: architektura się poprawia w czasach zapaści ekonomicznej, czy nawet wtedy, gdy odczuwana jest jakaś polityczna niepewność – ludzie chcą się ufortyfikować właśnie poprzez architekturę. Natomiast w krajach, gdzie są szybkie pieniądze, na przykład w Rosji i w Chinach, powstaje obecnie straszna architektura. Powinniśmy przemyśleć fakt, że dobrobyt nie sprzyja architekturze.

D.L.-R.: Kiedy myślimy o architekturze, która pokazuje upływ czasu, zawsze odnosimy się, pan przede wszystkim w swoich książkach, do naturalnych materiałów.

J.P.: To po prostu uznanie, że czas jest jednym z elementów języka architektury.

D.L.-R.: To coś, co jest całkowicie zagubione współcześnie…

J.P.: Jest całkowicie zagubione, zgoda, ponieważ żyjemy w czasie nowoczesności, która narzuca nam dyktat nieustannej młodości. On nie zakłada możliwości zmiany, nie akceptuje zmiany, zniszczenia nawet jako części życia. To znowu jest kwestia tego, co myślimy o swojej pracy. Nie cierpię czegoś, co usłyszałem od pewnego duńskiego studenta, który przytoczył słowa Petera Eisenmanna – nie myślcie o przyszłości swoich budynków, myślcie tylko o tej chwili, w której one będą fotografowane, a potem o nich zapomnijcie – myślę, że całkowicie niemoralne jest mówienie czegoś takiego studentom.

D.L.-R.: Z całą pewnością jest to związane z potrzebą reprezentacji po jednej i po drugiej stronie, architekta i inwestora, ale także z mediatyzacją przekazu. Ten rodzaj prezentacji jest wymuszony kulturowo. Praca, która wydaje się ogromna, i którą Pan postuluje, jest do wykonania na świadomości... Tylko jak ją wykonać?

J.P.: Myślę, że to jest możliwe. W dzisiejszym budowlanym przemyśle celem jest zrobienie pieniędzy. Architekci są używani do tego, żeby sprzedać inwestycje. Aspekt kulturowy i egzystencjalny architektury został całkowicie wyeliminowany. Do czasu renesansu architektura pełniła głównie funkcję negocjowania pomiędzy bogami i śmiertelnymi, pomiędzy mikrokosmosem i makrokosmosem. To we współczesnej cywilizacji zniknęło zupełnie. To, co mówię, brzmi bardzo pesymistycznie, ale właściwie jestem optymistą – chcę przywrócić architekturze jej ludzką funkcję; to z tego powodu nasza praca architektów jest tak ważna.

D.L.-R.: Jak pan myśli, do jakiego stopnia pański pogląd jest dzielony przez innych? Wczoraj rysował pan wizję swojej szkoły architektury, w której studenci na pierwszym roku mieliby przykładowo tylko czytać książki. Wydaje się, że daje pan wyjście z systemu, ale pytanie, czy to nie tylko krótka odskocznia, chwilowy komfort, a potem wszystko wraca do dawnego biegu… Jak jest przyjmowane takie ujęcie architektury? Nie myśli pan, że takie praktykowanie zawodu jest wyłącznie ekstrawagancją, która przynosi chwilową ulgę, ale jest po prostu marginalne?

J.P.: Mam bardzo żywą reakcję od studentów przeciw kierunkowi, w którym zmierza współczesne budownictwo, na widzenie architektury jako tradycyjnej ludzkiej dyscypliny i doświadczenia zmysłowego raczej niż ujmowanie jej jako estetyzowanego obiektu, który ma być podziwiany. To jasne. Wczoraj byłem bardzo wzruszony długą kolejką studentów po autografy... To jest dla mnie jakiś dowód, że te myśli są dla nich ważne.

D.L.-R.: A co się dzieje, kiedy ci młodzi ludzie wyruszają w świat i konfrontują się z rzeczywistością? Czy udaje im się przenieść te ideały? Utrzymuje pan kontakty ze swoimi byłymi studentami?

J.P.: Tak, utrzymuję te znajomości. Spora grupa moich dawnych studentów została artystami i myślę, że to nie jest zły rezultat. Mówię zawsze moim studentom: nie czekajcie na duże państwowe zlecenie, spróbujcie dostrzec potencjał architektury w małych rzeczach, codziennych zadaniach. Ja na przykład utrzymywałem moją rodzinę pod koniec lat 50. i na początku 60. z działalności graficznej. To też jest robienie architektury. W tych małych rzeczach można realizować to samo zadanie: wprowadzić trochę piękna do świata, w drobnej skali służyć ludzkości [śmiech]… Nie zachęcam nigdy moich studentów i nie wspieram marzenia o posiadaniu dużego biura i projektowaniu dużych budynków na całym świecie. Sprzeciwiam się uznawaniu za miernik sukcesu architekta tego, jak szeroko na świecie on buduje. Zawsze podziwiałem twórców takich jak Glenn Murcutt, który buduje tylko w swojej ojczyźnie. Powinniśmy wszyscy budować tylko we własnych ojczyznach.

D.L.-R.: Wspomniał pan o swoim dystansie wobec nowoczesności, o jej obsesjach, a jednak jest to ostatnia duża narracja, paradygmat, w obrębie którego cały czas żyjemy. Gdyby miał pan wskazać na największe ograniczenia nowoczesności, to jakie one są?

J.P.: W sensie psychologicznym to jest podróż. W modernizmie zawarta jest idea podróży – to, że człowiek nowoczesny jest ciągle w drodze, z dala od domu. Ten mit konstytuuje nowoczesną wyobraźnię. Mamy nastawienie, że nostalgia i dom są czymś regresyjnym i konserwatywnym. Zupełnie się z tym nie zgadzam – to są rzeczy, koncepty całkowicie naturalne, zakorzenione w ludzkiej psychice, wpisane w naszą strukturę genów. Ta pozbawiona miejsc podróż nowoczesności, moim zdaniem, powoduje większość problemów.

D.L.-R.: A co z paradygmatem oryginalności i postępu?

J.P.: Tak, to część tego samego, oryginalność także jest mitem.

D.L.-R.: Mit geniusza? A może raczej pioniera?

J.P.: Potrzebujemy jednak wizjonerów, którzy widzą i rozumieją rzeczywistość. James Graham Ballard we wstępie do swojego bestsellera Kraksa (Crash) napisał, że zadaniem literatury było dawniej przenoszenie czytelników do fikcyjnych światów. Obecnie jednak fantazje są tutaj, żyjemy w tak fikcyjnym świecie, że zadaniem pisarza jest wymyślanie rzeczywistości. To bardzo poruszające spostrzeżenie.

D.L.-R.: Jeżeli to prawda, to jest to bardzo smutne.

J.P.: Tak właśnie – to jeden z paradoksów – nowoczesny człowiek jest pełen paradoksów – ta ucieczka od wolności z jednej, a idea kompulsywnej nowości z drugiej strony, która prowadzi do ciągłego powtórzenia i nudy... Norweski filozof Lars Svendsen napisał książkę zatytułowaną The Philosophy of Boredom, w której znalazłem idealny opis tej sytuacji. Svendsen pisze mianowicie, że żyjemy w świecie tak opętanym ideą nowości, iż kończy się to powtórzeniem i wszechogarniającą nudą, ponieważ wszystkie rzeczy odznaczają się tylko jedną cechą: nowością. To radykalna myśl, ale całkowicie ją podzielam. Nie mogę oglądać czasopism architektonicznych po prostu z powodu tych ciągłych powtórzeń. Niby radykalne projekty, ale ciągle człowiek ma wrażenie déjà vu. Zupełnie inne odczucia mam, gdy oglądam książki poświęcone wczesnej nowoczesności – tam jest nadal ta świeżość... Dzisiejsza tak zwana awangarda raczej zamyka świat niż go otwiera.

D.L.-R.: Wspomina pan w książce Oczy skóry o twórczości Louisa Kahna i o betonie, zastosowanym w La Jolla, który jest tak zmysłowy, że chciał go pan dotknąć ręką czy nawet polizać. Beton masowo stosowany jest jednak dosyć nowym wynalazkiem. W środowisku architektonicznym daje się wyczuć duże oczekiwania na przełom technologiczny, na zmianę, którą mógłby wprowadzić nowy materiał budowlany. Jest takie przekonanie, że coś jest nie tak z współczesną architekturą, ale zarazem towarzyszy mu nadzieja, iż wraz ze zmianą tworzywa to się skończy. Ben van Berkel w naszej ankiecie na temat kryzysu utopii [„Autoportret” 2011, nr 2] też się do tego odniósł – pisał o oczekiwaniu na przełom technologiczny, z którym nadejdzie nowe – implikując, że to nowe będzie lepsze. Czy pan to tak odczuwa?

J.P.: Rozumiem to oczekiwanie, ale w tym samym czasie sens i nieobecność jakości czasu w nowych budynkach wynika w znacznym stopniu z zastosowania wykonanych przez ludzi nowych materiałów, które nie odsłaniają swojej własnej historii.

D.L.-R.: Beton jest jednak materiałem „ludzkiego pochodzenia”.

J.P.: Beton tak, a jednak odsłania czas – pozostaje oczywiście kwestia, jak się go wykona. Wracając jednak do pytania: wyścig technologiczny jest częścią współczesnego szaleństwa. Te wszystkie nowe urządzenia, które są ciągle wymyślane, żeby stworzyć wrażenie nowości, a jednocześnie , by poprawić błędy tych nieco starszych wynalazków. W tradycyjnych społeczeństwach nowe wynalazki spotykały się ze sceptycznym podejściem; tylko gdy okazały się skuteczne, stawały się częścią społecznych mechanizmów. A my akceptujemy wszystko, co się pojawi na rynku.

D.L.-R: Czyli nie podziela pan tej nadziei?

J.P.: Nie, nie jestem takim optymistą,

D.L.-R.: Myślę, że architekci bronią się przed zastanowieniem się nad przyczynami tego kryzysu i chcą uciec do przodu w nadziei, że to przyniesie zmianę. To wygląda na rodzaj strategii wyparcia problemu.

J.P.: Kiedyś byłem technooptymistą, ale już się tego poglądu skutecznie pozbyłem. Wierzyłem, że ocalenie może przyjść przez technologię. Zdecydowanie nie tak, ono może tylko przyjść przez nową etykę, system wartości. To typowe dla ludzkości, że jako ludzie jesteśmy w ciągłym biegu i na skraju katastrofy. I wierzymy, że ludzka pomysłowość jednak rozwiąże nasz problem. Sądzę, że nowoczesny człowiek jest cały czas nieusatysfakcjonowany właśnie przez to, że jest w ciągłym biegu.

Maciej Miłobędzki, Ima summis

The Power of Architecture – monograficzna wystawa Louisa Kahna, którą gościł w 2012 roku Holenderski Instytut Architektury (NAi), była opowieścią o twórcy, który współczesnej architekturze przywrócił wymiar duchowy i egzystencjalny, ciężar i porządek[1]. Wyodrębnione tematycznie pomieszczenia, wypełnione bogactwem rysunków, szkiców, fascynujących wielkoskalowych modeli, przedzielono wielkimi białymi płaszczyznami ścian ze znanymi cytatami. Tylko jeden z nich nie był autorstwa Khana: „Architektura jest kontynuacją natury w jej konstruktywnej aktywności. Aktywność ta jest prowadzona przez jej naturalny produkt: człowieka”[2]. To zdanie Karla Friedricha Schinkla mogłoby z powodzeniem posłużyć jako dewiza twórczości Hansa van der Laana, holenderskiego benedyktyńskiego architekta i teoretyka architektury, żyjącego w tych samych co Kahn czasach i podobnie jak on skoncentrowanego na budowaniu relacji pomiędzy przestrzeniami natury i budowli, wydzielających z niej egzystencjalną przestrzeń schronienia dla ciała. Słynne Kahnowskie making of the room czy „za ścianą zaczyna się architektura” można odnieść do rozważań van der Laana na temat najmniejszej zamieszkiwalnej przestrzeni – celi – grubości, masy i proporcji ścian, które ją „powołują do życia”[3]. Obaj architekci, każdy na swój sposób, podjęli próbę powrotu do źródeł architektury, z którymi w ciągu wieków zatraciła ona łączność, dążyli do uwolnienia od tego, co nie należy do jej istoty. Fundamentem poszukiwań estetycznego systemu wyprowadzonego z naturalnego porządku było dzieło natury – ludzki intelekt. Van der Laan podkreślał, że tworzenie – budowanie domu jako takiego – jest istotniejsze od tego, z czego jest on zrobiony, czy jego specyficznej funkcji. Zadanie architektury widział podobnie jak bohater swojej ulubionej książki – Twierdzy Antoine’a Saint Exupéry’ego:

Wezwałem zatem architektów i rzekłem do nich: Od was zależy, jakie będzie miasto przyszłości, nie jego sens duchowy, ale oblicze widoczne, wyraz jego istoty. Uważam oczywiście, tak jak wy, że idzie o to, aby ludzie mieszkali w nim szczęśliwi. Aby korzystali z miejskich udogodnień i nie tracili sił na zbędne utrudnienia i bezpłodne prace. Ale od dawna nauczyłem się rozróżniać to, co ważne, od tego, co pilne. […] Nie stawiam sobie więc pytania, czy człowiek będzie, czy też nie będzie szczęśliwy […]. Pytam przede wszystkim o to, jaki człowiek będzie dostatni, szczęśliwy i wygodnie żyjący[4].

Kontemplacja porządku świata natury jest źródłem ustanawiania porządku w świecie abstrakcji. Architektura może uczynić nasze życie bardziej świadomym, bardziej realnym, może nam pomóc wrócić do relacji z naturą. Relacji, która według Van der Laana nigdy nie powinna być rodzajem artystycznej intuicyjnej „inspiracji”, idolatrii, utożsamiającej sztukę z naturalną kreacją[5].

Pozycja architekta, umiejscowienie poza odniesieniami do historii i doraźnych problemów, pozwala krytycznie spojrzeć na wiele współczesnych procesów. Dzisiejsze „organiczne” struktury architektoniczne, naśladujące za pośrednictwem pikseli formy przyrody najczęściej są wyrazem idolatrii, pozbawiającej nas prawdziwości doznań, rodzących się w żywej relacji natury i kultury.

POPRZEZ NAJMNIEJSZE DO

NAJWIĘKSZEGO

Doświadczamy przestrzeni, widzimy formy i oceniamy wielkości za pośrednictwem intelektu. Te trzy poziomy, na których ludzka egzystencja spotyka się z konkretną przestrzenią, mają swoje odzwierciedlenie w architekturze. Pytanie, jak intelektualnie postępować z wielkościami – z różnymi wymiarami, musi być przedmiotem takiej samej uwagi jak przestrzeń czy forma. […] Kiedy byłem małym chłopcem, przed I wojną światową, mój ojciec budował osiedle dla robotników, lubiłem wizyty na budowie. Obserwowałem robotników, którzy używali dwóch sit do segregowania kruszywa do betonów… Jedno sito miało duże oczka, drugie małe. Tylko te kamyki – otoczaki, które przeszły przez pierwsze sito i zatrzymały się na drugim – były używane do betonowania fundamentów. Ciągle przywołuję obecne wówczas w mojej głowie dziecinne pytanie, na które starałem się odpowiedzieć przez całe moje życie: kamienie mniejsze od oczek sita przeleciały przez nie, większe zostały zatrzymane, a co z kamykiem mającym dokładnie rozmiary oczka? Pierwsza myśl – taki kamień nie istnieje, sita są wytworem człowieka, podczas gdy wielość zbioru kamieni dziełem natury. Brak kamieni wielkości oczka może być rezultatem istotnej różnicy pomiędzy wytworami ograniczonej ludzkiej inteligencji i nieograniczonych możliwości Stwórcy. [...] Później nauczyłem się więcej o naszym sposobie postrzegania wymiarów[6].

Obserwacje układanych na parapecie zakonnej celi, zestawianych w grupy kamyków z dna starorzecza znajdującego się w pobliżu klasztoru Benedyktynów w Vaals pomagały van der Laanowi w studiach nad esencją architektury, stały się dla niego „narzędziami porządku”.

NARZĘDZIA PORZĄDKU

Swoje kolekcje kamieni van der Laan sortował w zbiory, w których różnice wielkości poszczególnych elementów nie były rozróżnialne dla ludzkiego oka. W powstałych w ten sposób grupach przestaje być istotny konkretny wymiar elementu, ważna jest reprezentatywna miara grupy, do której dany element należy. Architekt dowodzi, że istnieje obiektywna, możliwa do ustalenia skala miar, zdeterminowana przez ich wzajemne proporcje, niezależna od wymiarów jako takich. System proporcji nazwany Plastic Number mieści się w obrębie dwóch ograniczeń: „dolnym”, jakim jest stosunek ¾, rozpoczynający rozróżnialne przez oko wymiary, i „górnym”, jakim jest stosunek ¹⁄₇, w którym relacje wymiarów przestają być czytelne. Cechą charakterystyczną ciągów wymiarowych van der Laana są stałe relacje pomiędzy poszczególnymi miarami. Sumy dwóch, ale także trzech lub pięciu miar, należą do tej samej rodziny. Serię miar można zapisać następująco: 1, ⁴⁄₃, ⁷⁄₄, ⁷⁄₃, 3, 4, 16⁄₃, 7. Ostatni element jest zawsze pierwszym w następnej serii (oktawie), tworzonej przez te same proporcjonalne zależności. W architekturze harmonia ta łączy elementy mało- i wielkoskalowe.

Przypomina to skale muzyczne. W ustalonej tonacji wszelkie niemieszczące się dźwięki brzmią fałszywie. W budowlach van der Laana wszystkie wymiary elementów pełnych i pustek, od detali po bryły budowli, tworzą ciągi harmonijnie powiązane, określone przez ustanowiony obiektywnie i działający w trzech wymiarach system proporcji. Wiedza o prawach rozróżniania, tworząca podstawy systemu, użyteczna do „intuicyjnego korygowania określonych proporcji, aż do osiągnięcia pełni zrozumienia i klarowności”, była przedmiotem podziwu Gerrita Rietvelda, który Plastic Number van der Laana uznał za najbardziej całościowy i najlepiej opisany naukowo system[7]. Co istotne, Plastic Number nie opierał się na jednym idealnym, wywiedzionym z matematyki podziale – takim jak złote cięcie, które w istocie jest pochodną tej samej proporcji we wszelkich relacjach i skalach – ale powstał z obserwacji i próby zrozumienia natury. Le Corbusier, tworząc Modulor, którego podstawą był „boski” złoty podział i ciąg Fibonacciego, widział naturę pod rządami matematyki. Van der Laan natomiast, pomimo wiary w świat stworzony przez Boga, nie wyciągał wniosku, że odkrył strukturę będącą zapisem boskiej kreacji.  Geneza Plastic Number ma swoje źródło w spotkaniu natury i umysłu, ale system ten nie wywodzi się z proporcji ludzkiego ciała lub innej naturalnej formy jako takiej, ani z abstrakcji geometrii czy matematyki. Jest próbą wyodrębnienia siedmiu relacji miar z niezgłębionego chaosu natury poddanej nieskończonej liczbie porządków. Nawet proporcje ludzkiego ciała są cechą osobniczą, indywidualną.

„[…] wewnętrzna przestrzeń istnieje tylko, gdy jest ograniczona przez swe przeciwieństwo – pełne ściany, a formy tych ścian są określone przez powierzchnie, które same w sobie nie mają objętości”[8]. Formy tworzone według systemu Plastic Number prowadzą od wyjętych z objętości ziemi ścian, których grubość definiuje wymiary wnętrz między nimi zawartych, poprzez układy wnętrz i przestrzeni zewnętrznych, brył budowli aż do relacji między budynkami a otoczeniem. Architekt bada i kontroluje zależności zarówno pomiędzy wymiarami tych samych elementów (eurytmie), jak i odpowiadającymi sobie wymiarami elementów różnych (symetrie) oraz relacje pomiędzy złożonymi z tych elementów układami (supereurytmie). W naturze formy stają się tym bardziej rozróżnialne, im bardziej są wyniesione ponad poziom ziemi, przezwyciężają siły grawitacji, przyjmują podobnie do ludzkiego ciała pozycje leżące, siedzące i stojące. Ostatecznie gra rozgrywa się pomiędzy miarą, ciężarem, proporcjami odniesionymi do człowieka[9]. „Przestrzeń, forma, wymiar odzwierciedlają w domu trzy poziomy ludzkiej egzystencji: doświadczanie, odczuwanie i wiedzę…”[10].

PRZESTRZEŃ DOŚWIADCZENIA

Przeciwieństwo wertykalnej przestrzeni natury i horyzontalnej przestrzeni naszych doświadczeń leży u podstaw architektury. Wyjęte z nieograniczonej masy ziemi ściany tworzą pełnie i pustki. Van der Laanowska przestrzeń doświadczenia „nie znajduje się ponad ziemią, ale między ścianami”[11].

Masywne mury klasztoru w Vaals projektu van der Laana wyrastają z ziemi, negocjują z pofałdowanym terenem. Inne elementy, takie jak drewniany dwuspadowy dach nad nawą kościoła czy deskowe stropy wypełniające przestrzeń między murami, potraktowane są jako drugorzędne. Linia muru na tle nieba jest zmiękczona, otwarta, zakończona pofałdowaną warstwą dachówek. Wejściowa loggia rozpoczyna dynamiczną sekwencję przestrzeni, odbieranych w ruchu, przenikających przez pustki pomiędzy masą murowanych filarów i ścian. Mimo czasem niewielkiej skali otworów, relacje pomiędzy poszczególnymi przestrzeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi są zaskakująco otwarte. Mury o organicznej, swobodnej fakturze cegieł pokrywa cienka warstwa tynku. Precyzja wymiarów wynikających z systemu proporcji zaskakuje w zestawieniu z materią budowli. Wewnętrzne podziały na pomieszczenia – cele – zostały wykonane z desek o surowej fakturze. Rozstaw rzędów ocynkowanych gwoździ jest tu podporządkowany seriom wymiarowym całości, podobnie jak grubość każdej ze ścian. „Ciepłe, miękkie drewniane wnętrzności” – ścianki i sufity nikną w półmroku i podobnie jak meble pozostają w opozycji do twardej betonowej posadzki i murowanych ścian. Połyskujące gwoździe sprowadzają światło z sufitowych świetlików ku gładkiej cementowej posadzce. Sekwencje kolejnych wnętrz zaskakują. Przejście przez szerokie prześwity murów na rozświetlony, dwukondygnacyjny dziedziniec nie znajduje się na wprost wejścia, lecz z boku. Żeby wejść do kościoła, trzeba się wspiąć po schodach wzdłuż bocznej ściany dziedzińca, skręcić i przejść krużgankiem przez całą jego szerokość. Ten przemyślany sposób chodzenia wzmacnia nasze fizyczne obcowanie z budowlą, napięcia pomiędzy charakterem wnętrz o rozmaitej skali i różnym stopniu otwarcia. Materia, ciężar i gęstość budowli, wymiary, temperatura, nasze kroki, ruchy współtworzą percepcję przestrzeni. Przez zmysły odkrywamy intelektualny wymiar architektury. Van der Laan projektował stopniowo rozbudowujące się opactwo jako serie trójwymiarowych siatek, rytmów, podziałów, miar opartych na regule Plastic Number, z czasem zamieniając je w twory wolumetryczne. Porządek dnia i rytmy codziennych czynności: ruchu, cichej kontemplacji, modlitwy, pracy, odpoczynku, typowe dla benedyktyńskich zakonów, i architektura klasztoru w Vaals wzajemnie się dopełniają.

Osie ścian, filarów kościoła i górnych okien doświetlających ze wszystkich stron jego wnętrze nie pokrywają się. Zmienne rytmy rzucanych w głąb promieni światła i nakładających się w coraz to inny sposób cieni wydobywają nieliczne, bardzo skromne elementy wyposażenia kościoła: lampy, świeczniki, umieszczone na drewnianych blatach księgi, chropowate faktury ścian.

Dźwięki chorałów przerywane przejmująco brzmiącą ciszą mają w benedyktyńskich zakonach swój ponadczasowy wymiar. W Vaals czas nie jest mierzony godzinami; śpiew, cisza, światło, odgłosy kroków, codziennie powtarzane zajęcia są miarą trwania w miejscu, wydobywają w nas świadomość istnienia. Widoki drzew pojawiające się w seryjnych kadrach niewielkich okien zaskakują swoją bliskością i intensywnością, pokazują się także w rozmaitych odbiciach, dalekich perspektywach wnętrz. W rozważaniach van der Laana redukcja pełnych, masywnych form do filigranowych podpór, przeszkleń, powłok oblekających obłe kształty współczesnej architektury powoduje, że „masa i przestrzeń spotykają się na powierzchni” i paradoksalnie nie są odbierane jako transparentne. Nieznany mi z żadnych całoszklanych budowli wyrazisty kontakt wnętrz klasztoru w Vaals z krajobrazem jest tego przekonującym dowodem.

Niemal wszystkie publikowane zdjęcia klasztorów van der Laana mają niepowtarzalną atmosferę, światłocień, „szorstkość” wydobywają rytmy cienia w klasztornych krużgankach, wyświetlające się na ich ścianach zarysy drzew przypominające efekty z camery obscury. Trudno tam zrobić pozbawioną wyrazu fotografię. Uderzający jest powtarzający się sposób kadrowania; frontalne perspektywy ujawniające nakładające się na siebie plany o skontrastowanym oświetleniu lub kadry eksponujące jeden zbieg perspektywiczny – zazwyczaj ustawioną pod niewielkim kątem do patrzącego masywną ścianę nieomal w aksonometrycznym ujęciu. Drugie plany pozostają puste, nikną w cieniu lub są wypalone światłem. Archaicznej ekspresji dodają obrazom pozbawione detalu bezdrzwiowe otwory i glify okien. Budowle w swoim zredukowanym do elementarnych form charakterze mogłyby powstać współcześnie, ale ich przedstawienia są ponadhistoryczne, mogą się także kojarzyć z późnośredniowiecznym czy wczesnorenesansowym malarstwem, obrazami Giorgia de Chirico czy Edwarda Hoppera, nie tylko przez swój charakter, ale i sposób obrazowania: specyficzne perspektywiczne projekcje, obecność dalekich, skadrowanych pejzaży, nieoczekiwaną zmianę skal. Nie znam przypadków równie sugestywnego oddziaływania dzieła architekta na sposób fotografowania.

Realizacje van der Laana są odzwierciedleniem jego ewoluujących teorii, dążenia do czytelnego podziału budowli na części zarówno w skali sekcji, skrzydeł budynków, jak i w detalu. Z czasem jego przekaz stał się bardziej czytelny, wyraził oddziaływanie elementarnych form architektury. Proporcje grubości ścian do wymiarów pomieszczenia wymagały uporania się z problemem zacierających te relacje futryn oraz „nieprzejrzystego” szklenia. W klasztorze Roosenberg parapety zewnętrzne i wewnętrzne są na tym samym poziomie, jedynie delikatne wyżłobienie zbiera wodę deszczową z płaskiego betonowego odlewu. Piwotowe okna pozwoliły zminimalizować grubość ram i wyeliminować podziały. Siostry otrzymały od architekta zakaz wieszania firanek – zdejmowały je w czasie jego wizyt. W ostatnim dziele, klasztorze Mariavall w Szwecji, ramy drzwi są nałożone jak „bloki” na zewnętrzne lico ściany, nie ingerując w jej światło. Podobny sposób myślenia znamy z późnych kościołów Sigurda Lewerentza i współczesnych realizacji szwajcarskiego starchitekta Valeria Olgiatiego.

Spotęgowana ciszą, pełna prostoty ekspresja bardzo kameralnego śpiewu ostatniej wieczornej modlitwy w klasztorze Roosenberg, miękkie światło żarówek oprawionych w proste stożkowate klosze, ginące w mroku wnęki obejścia wokół głównego korpusu niewielkiego ośmiobocznego kościoła. Tutaj dzieło van der Laana jest kompletne: ławy z wysokimi oparciami, habity sióstr, świeczniki, naczynia liturgiczne, mieniące się geometrycznym wzorem tabernakulum – wszystko łączy ten sam system relacji: miar, masy i pustki, szorstkich i gładkich powierzchni, dopełniających się barw. Ostatnie słowa modlitwy, gasną światła, wszyscy odwracają się ku tylnej, punktowo oświetlonej ścianie kościoła, gdzie z mroku wyłania się nierzucający się wcześniej w oczy wizerunek Świętej Rodziny, namalowany w stonowanych barwach na ceglanej ścianie. To jeden z wielu zaskakujących swą prostotą scenograficznych efektów, jakich doświadczamy w tym miejscu. Theodore Strawinsky (syn kompozytora) – autor malowidła – był jednym z nielicznych artystów, którego sposób widzenia przestrzeni i specyficzna paleta barw były bliskie architektowi, kolorystycznym teoriom uznanym w jego środowisku. W Roosenberg szaroniebieskie, ciemnoróżowe i szarozielone meble, ciepło szare ceglane mury, popielate deski ścian podkreślają sekwencje przestrzeni, grę planów. Inna, bardziej skandynawska, gama kolorów została wybrana do szwedzkiego klasztoru. Surowe betonowe bloczki są zestawione z niebieskimi meblami, ciepłą drewnianą stolarką, morskim kolorem deskowania sufitów. Malarz odwzajemniał uznanie architekta. Wspominał wizytę w krypcie klasztoru w Vaals, gdzie doświadczył, jedyny raz w życiu, nieznanych mu z nowoczesnych budynków emocji, porównywalnych z oddziaływaniem architektury antycznej[12].

MINIMALISTA?

Prace van der Laana były ważne dla wielu architektów, których określamy mianem minimalistów, próbujących składowe budowli zredukować do ich esencji. Minimalizm wynikający z rozmaitych przesłanek: znużenia nadmiarem konsumpcji, poszukiwania prostoty wyrazu jako kategorii estetycznej, inspiracji dziełami z kręgu Arte Povera, manifestuje się jednak w architekturze tych twórców w odmienny sposób. Brak detalu jest często synonimem „nowoczesności”, efektem osiąganym za pomocą drogich i wyrafinowanych technik, luksusowych materiałów i sprzętów, białych, nieskazitelnych płaszczyzn. Często jest zaaplikowaną powierzchniowo scenografią znudzonych społeczności, dla których nawet programowa prostota jest formą uzależnienia od świata dóbr doczesnych.

Van der Laan rozróżniał formy funkcjonalne, ekspresyjne i monumentalne odpowiadające trzem kontekstom ludzkiego życia: naturze, kulturze i liturgii, dążąc do zachowania odpowiednich proporcji i równowagi między nimi. Za błędne uważał charakterystyczne dla wielkich cywilizacji podkreślanie ekspresyjnego aspektu projektowania, będące rezultatem dekadencji lub próbą przekraczania cywilizacyjnych barier.

Rozum człowieka nowoczesnego z jego uniwersalnymi, ogólnymi klasyfikacjami sytuuje się z reguły poza doświadczeniem kontemplacji dzieła stworzenia, zgłębiania księgi natury jako drogi prowadzącej do zrozumienia świata. W myśli van der Laana jego scholastyczne korzenie, elementy greckiej filozofii znakomicie korespondują z umiejętnością docierania do źródeł architektury, cierpliwego budowania systemu próbującego zobiektywizować nasze działania, systemu ciągle odnawiającego się i niepozbawionego otwartych pytań. Pytania te pozostawił licznemu gronu uczniów i architektów kolejnych generacji zafascynowanych jego dziełem. Teoria i praktyka, by pozostać żywymi, muszą się ciągle odnawiać. Van der Laan miał tego świadomość. Osiemdziesięcioletni architekt przyznawał, że „nie opracował jeszcze zasad komponowania osobnych budowli we wzajemnych relacjach”[13], jego prace były nieustannym odkrywaniem architektury w jej własnej istocie.

Hans van der Laan zawsze podążał własną drogą, dystansując się od wpływu współczesnych mu teorii i dzieł architektonicznych. Równie selektywne podejście miał do kwestii teologicznych i filozoficznych. Był świadom wielu nurtów myślenia, nie zawsze im wtórując. Znany był jego dystans do jednego z bardziej wpływowych dwudziestowiecznych teologów – Romana Guardiniego – chociaż porównanie ich podejścia do wielu kwestii pozwala zauważyć więcej podobieństw niż różnic. Nie wszystkie liturgiczne nowości Vaticanum II były dla niego przekonujące. Wielu współczesnych mu architektów reprezentujących odmienne postawy twórcze wyrażało dla benedyktyńskiego architekta uznanie i przyznawało się do pewnej wspólnoty poszukiwań. Gerrit Rietveld twierdził, że „Ustanowić ograniczenia to nie zubożyć życie, lecz raczej »jedyna i najbardziej ludzka droga pełnego doświadczania rzeczywistości«”[14], dając świadectwo zrozumienia procesu redukowania architektury do jej elementarnych, esencjonalnych podstaw.

Największe staje się dostępne przez najmniejsze.

HANS VAN DER LAAN (1904–1991) studiował architekturę w Delft w przełomowych dla współczesnego dyskursu architektonicznego latach 20. XX wieku. Aktywny animator burzliwych studenckich dyskusji w 1927 roku wstąpił do zakonu. Kontemplacyjny charakter benedyktyńskiego życia, cierpliwa praca, ideał „dobrego robotnika” miały niewątpliwie znaczenie dla jego poszukiwań wysublimowanej, „pozbawionej wszelkich konieczności” istoty architektury. Podążający własną ścieżką i eksplorujący obszary nieobecne we współczesnym mu dyskursie architektonicznym, van der Laan pozostawił po sobie kilka fascynujących projektów i budowli, m.in. klasztory w Vaals (1956–1967), Roosenberg (1975), Mariavall (1995), dom mieszkalny w Best (1982), a także wiele istotnych tekstów, traktaty Architectonic Space (1977), Play of Forms (1985) – dotyczący relacji natury, kultury i liturgii – projekty mebli, naczyń i szat liturgicznych, kroju pisma. Był wynalazcą systemu proporcji Plastic Number (1928), główną postacią, założycielem i wykładowcą tzw. Bossche School. Jego realizacje, odkrycia i teorie stały się inspiracją dla architektów wielu generacji o tak różnych twórczych osobowościach, jak: Gerrit Rietveld, John Pawson, Wiel Arets czy David Chipperfield.

Krzysztof Nawratek, Brońmy norm, normy nas obronią

Reguły opisują procesy. Jeśli konceptualizujemy miasto jako chwilowy stan w procesie ciągłej transformacji i rozwoju, to poszczególne fazy prowadzące do określonej zmiany można wyznaczyć na podstawie zbioru abstrakcyjnych zasad. Procesy te charakteryzują się jednocześnie pewną ciągłością i inercją swoich skutków i zmian; zasady nie są więc pasywną formą opisu, lecz stają się aktywnymi elementami kierującymi przyszłym rozwojem[15].

Alex Lehnerer, Grand Urban Rules

W Polsce – zaczadzonej specyficznym rodzajem liberalizmu – dominuje przekonanie, że wszelkie regulacje, procedury i normatywy są złe, a więc: im mniej, tym lepiej. Taki pogląd wyrażają również aktorzy zaangażowani w kształtowanie polskich miast. Najmocniej stanowisko to popierają oczywiście deweloperzy i (neo)liberalni politycy, a to powinno nas skłonić do zastanowienia (nawet jeśli nie uważamy, że deweloperzy to zło wcielone), czy rzeczywiście uwolnienie od procedur jest drogą do architektonicznego raju.

W Wielkiej Brytanii obecny – konserwatywny – rząd planuje zniesienie kolejnych regulacji dotyczących budownictwa (niewiele już ich pozostało), jednakże, co wydaje się bardzo interesujące i znaczące, zamierza wprowadzić standardy dotyczące minimalnego metrażu mieszkań. W ciągu ostatnich osiemdziesięciu lat powierzchnia mieszkań w tym kraju zmniejszyła się o 40% i dziś większość z nich to „pudełka na buty” lub „klatki dla królików”, jak się je powszechnie nazywa. Szczególnie ostatnie trzydzieści lat neoliberalnej kontrrewolucji doprowadziło do radykalnego obniżenia standardu oddawanych mieszkań – rynek działa w interesie silniejszych, a najsilniejsi w procesie produkcji mieszkań i domów są deweloperzy oraz banki, bardzo rzadko w interesie klientów[16]. Takie powszechne w naszej (również postkomunistycznej) części Europy regulacje, jak minimalny dostęp do światła słonecznego, są nieznane (albo raczej – są znane, ale jako „rekomendacje”, a nie wymóg) w Wielkiej Brytanii czy w Irlandii. W konsekwencji mieszkania, z których po otworzeniu okna możemy dotknąć ściany sąsiada, nie są wcale czymś niezwykłym (myślę, że pobyt w europejskich krajach anglosaskiego kapitalizmu skutecznie może do tego modelu zniechęcić).

Stosunek architektów do regulacji jest zróżnicowany, jednak bardzo wielu architektów młodego i średniego pokolenia widzi w normatywach i procedurach – a przede wszystkim w państwie – czyste zło (to oczywiście dziedzictwo Janusza-

-Leszka Korwin-Balcerowicza). Zupełnie nie przeszkadza im to uważać, że regulowany, ograniczony dostęp do zawodu architekta jest dobrem i gorąco tego „dobra” bronić[17]. Architekci starszego pokolenia, wychowani na heroicznej modernistycznej wizji architektury w służbie społeczeństwu, są ostrożniejsi i raczej dostrzegają potrzebę regulacji. Podobnie urbaniści – najczęściej są świadomi, że brak normatywów urbanistycznych w ostatnich latach doprowadził do drastycznego obniżenia jakości polskich miast[18], choć to też chyba kwestia pokoleniowa – ci, którzy rozpoczynali pracę na początku lat 90. XX wieku[19] znacznie częściej wierzą w „miasto wolnorynkowe” niż starsze (ale również najmłodsze, dziś zaczynające pracę) pokolenie. Nie tylko polscy architekci i urbaniści zazwyczaj traktują normy i standardy jako problem, skłaniając się ku (neo)liberalnej fantazji (podlanej romantycznym sosem) o twórcy, który heroizmem woli pokonuje wszelkie przeszkody, by zrealizować swój projekt. Nie przypadkiem Ayn Rand, idolka libertariańskiej skrajnej prawicy, bohaterem jednej ze swoich najważniejszych książek – The Fountainhead – uczyniła właśnie architekta. To dziedzictwo jest wciąż silne w Wielkiej Brytanii, w której działa libertariańska grupa ManTowNHuman[20], nazwana przez Charlesa Hollanda, dyrektora pracowni FAT „The Fountainhead napisaną przez Jeremy’ego Clarksona”.

Dwunasty numer pisma „Hunch”, wydawanego przez prestiżowy Berlage Institute, był w całości poświęcony biurokracji i związkom pomiędzy architekturą a instytucjami. Finn Williams i David Knight, którzy specjalizują się w studiach nad wpływem normatywów na architekturę, opublikowali tam niezwykle interesujący artykuł[21], pokazujący, jak wyglądałby słynny Maison Citrohan Le Corbusiera zaprojektowany z uwzględnieniem współczesnych brytyjskich dyrektyw budowlanych. Różnorodność „mutacji” jednego prostego budynku robi piorunujące wrażenie. Studia, które prowadzą William i Knight, dość jednoznacznie pokazują, że normatyw częściej jest inspiracją, zaproszeniem do podjęcia rozmowy z ustawodawcą niż przeszkodą. Przypomina mi to anegdotę, którą opowiadał mój ojciec: jeden z typowych „gierkowskich” bloków został przez przypadek wybudowany niezgodnie z projektem – odwrócono go o 180 stopni, przez co nasłonecznienie pomieszczeń okazało się niezgodne z wymaganiami. Dzięki tej pomyłce wykonawcy, architekci mieli jednak bardzo rzadką w latach 70. szansę, by przeprojektować budynek z wielkiej płyty (obawiam się, że dziś problem rozwiązałaby po prostu łapówka).

We wspomnianym wcześniej piśmie „Hunch” znalazł się również przedruk klasycznego tekstu Henry’ego-Rusella Hitchcocka The Architecture of Bureaucracy and the Architecture of Genius z 1947 roku, analizujący dwa rodzaje architektury powstałej w ramach zinstytucjonalizowanego państwa (lub firmy), gdzie osobowość architekta jako twórcy zanika; oraz architektury tworzonej przez wielkie indywidualności. Do fascynacji siłą tej pierwszej powrócił niedawno Reinier de Graaf (OMA/AMO), pokazując na Biennale Architektury w Wenecji w 2012 roku budynki z lat 60. i 70. zaprojektowane przez anonimowych architektów, pracowników miejskich biur projektowych, a także pracujący w moskiewskim Strelka Institute polski architekt Kuba Snopek. Wydana niedawno książka Snopka   Forever[22] („Bielajewo na zawsze”, publikacja ma się ukazać również po polsku) jest świetnym przykładem rozumienia „architektury poza budynkami”. Analizując przestrzeń wizualnie niczym się niewyróżniającą na tle moskiewskich blokowisk, Snopek pokazał społeczno-kulturowy mikroklimat, który pozwolił, by pod koniec istnienia Związku Radzieckiego Bielajewo stało się tętniącym życiem centrum niezależnej kultury i sztuki. To, co się działo w Bielajewie, nie jest zaprzeczeniem wagi architektury, wręcz przeciwnie – przestrzeń i materialność dzielnicy miały znaczenie, jednak to splot tego, co materialne, przestrzenne, z tym, co społeczne, prawdziwie tworzy architekturę. Osoba twórcy nie ma w zasadzie specjalnego znaczenia. W dzisiejszych czasach (wciąż) rozbuchanego indywidualizmu, gdy to nie jakość architektury, a nazwisko architekta się liczy (by wspomnieć choćby wieżowiec Daniela Libeskinda w Warszawie), pomyśleć o architekturze poza ideą „twórcy” jest bardzo trudno. Taka architektura musiałaby się opierać na dwu filarach – sieciowości, zarówno jeśli chodzi o zespół projektowy, jak i o przyszłych (i potencjalnych) użytkowników, oraz na zestawie uniwersalizujących normatywów i wytycznych. Uniwersalizująca siła normatywu powinna zostać spleciona z lokalizującą siłą konsultacji z przyszłymi użytkownikami. Normatyw zakłada równość – stosuje się go w taki sam sposób, bez rozróżnienia na pojedynczych użytkowników – która oczywiście, co pokazała historia, może degenerować się w prostacką urawniłowkę, jednak bez owego uniwersalistycznego marzenia będziemy mieli w najlepszym razie sekciarską architekturę dla ludzi tu i teraz, a w najgorszym – jakoś(ć) dyktowaną przez silnych graczy – a więc bank, dewelopera i wykonawcę.

Dyskusja o normatywach i standardach jest oczywiście dyskusją polityczną – dotyczy tak fundamentalnych kwestii, jak definicja wolności oraz relacji pomiędzy jednostką a społeczeństwem. Z tego punktu widzenia normatyw oczywiście może być dobry lub zły – i właśnie ta podatność na etyczną ocenę jest ważna. Normatyw, jak każde prawo, służy oczywiście (może służyć) osłabieniu „naturalnej” nierównowagi w relacjach społecznych, jednak to, co jest w nim najważniejsze, to wizja społeczeństwa i system wartości, jaki promuje. Jeśli uważamy, że mieszkanie jest towarem jak każdy inny, normatyw nakazujący dostęp światła słonecznego do sypialni jest absurdalną fanaberią. Jeśli jednak uznamy, że mieszkanie jest prawem człowieka, jednym z warunkujących godne życie, spór przenosi się na zupełnie inną płaszczyznę – musimy zdefiniować owo „godne życie” oraz uzasadnić, dlaczego dostęp do światła słonecznego ma być akurat taki (a nie krótszy lub dłuższy). Co oczywiste, takie dyskusje są czasochłonne, nigdy też nie są dla wszystkich w pełni satysfakcjonujące. O wiele łatwiej jest zostawić wszystko do rozstrzygnięcia rynkowi – pieniądz jest zimny, na rynku nie ma potrzeby wchodzenia w wyrafinowane międzyludzkie interakcje ani prowadzenia dyskusji o wartościach. To jest niewątpliwie powodem, dla którego kapitalizm stara się znosić wszelkie regulacje – również normatywy budowlane. Normatyw pochodzi z innej niż kapitalizm logiki, jest więc nie tylko jego zakłóceniem, lecz także czymś znacznie ważniejszym – obroną pluralizmu porządków. Mamy więc do czynienia z normami zakorzenionymi w różnych systemach wartości, nieco na wyrost można chyba nawet powiedzieć, że normatywy odwołują się do różnych porządków ontologicznych. Są reguły, które chronią przyrodę, są takie, które bronią dziedzictwa kultury, historii i tradycji, są wreszcie te dotyczące człowieka i jakości jego życia. Ów pluralizm ma kluczowe znaczenie szczególnie dziś, gdy neoliberalna logika zysku rości sobie wyłączne prawo do bycia ostateczną odpowiedzią na wszelkie pytania i wątpliwości. Dlatego właśnie obrona normatywu ma dziś pierwszorzędne znaczenie dla wszystkich nieneoliberalnych architektów i urbanistów.

To ciekawe, że zaufanie do regulacji i normatywów, które w budownictwie istniały w zasadzie od zawsze, znacznie wzrosło po II wojnie światowej. Nie były one wtedy odbierane jako tryumf bezdusznej biurokracji, a dokładnie przeciwnie – były wyrazem zaufania do uniwersalnych wartości, humanizmu i demokracji. Wbrew narracji postmodernistycznej i dekonstruktywistycznej widzącej w obozach koncentracyjnych tryumf modernistycznego, nieludzkiego technokratyzmu, reakcja powojenna pokazuje zatem zupełnie odmienną interpretację. Odpowiedzią na bestialstwo wojny jest humanizm oparty na normach i regulacjach. Odpowiedzią na masowy, stechnicyzowany mord było masowe, stechnicyzowane budownictwo mieszkaniowe i powszechna (przynajmniej w Europie) opieka zdrowotna.

Neoliberalna niechęć do regulacji nie dotyczy tylko finansów (i nic tu nie zmienił kryzys roku 2008), lecz całej gospodarki, włączając przepisy dotyczące budownictwa. Od lat 80. nie tylko deweloperzy, ale również naukowcy (przede wszystkim amerykańscy) krytykują państwowe regulacje dotyczące przestrzeni, starając się udowodnić z jednej strony ich nieskuteczność w odniesieniu do własności prywatnej, z drugiej natomiast – nadmierną sztywność i opresyjność w stosunku do przestrzeni będących własnością publiczną, czyli miejską lub państwową. Jednocześnie mocny jest (konserwatywny?) nurt tak zwanego nowego urbanizmu, który w sposb znaczący reguluje kształt przestrzenny projektowanych osiedli. W Polsce najważniejszym przedstawicielem takiego konserwatywno-liberalnego podejścia do planowania miast był i jest Czesław Bielecki, który bardzo wnikliwie analizuje regulacje (reguły gry), kształtujące przestrzeń miejską, przeciwstawiając ją wizji autora miasta (czy to architekta, urbanisty, czy polityka). Zupełnie jednak ignoruje pytanie o to, kto i w jaki sposób te reguły ustanawia. Tym, co wyróżnia „konserwatywne myślenie o normatywie, jest zadziwiająca próba „neutralności aksjologicznej”, która w rzeczywistości petryfikuje istniejący układ sił, istniejące hierarchie. Widać to wyraźnie, gdy Bielecki zachwyca się przebudową Paryża przez Haussmanna: „Prefektowi Paryża udało się dokonać wielkich przekształceń bez naruszania ciągłości rozwoju miasta. Dokonał tego nie dzięki estetycznym, lecz dzięki ekonomicznym regułom gry. Prawo Haussmanna (Loi Haussmann) zawierało nowe przepisy o oświetleniu i przewietrzaniu ulic (alignement – przekrój ulicy i dostosowany do niego wzór fasady). Miało siłę dynamiczną, ponieważ pozwalało na miejscu wyburzonej tkanki miejskiej budować domy o dwukrotnie większej kubaturze. [...] Wówczas pojawił się tak żywy w XX wieku problem: dlaczego na działaniach władz publicznych najwięcej korzystają prywatni inwestorzy? Liberałowie odpowiadają na to pytaniem: a czyż nie do tego powołana jest władza, by regulować aktywność jednostek?”[23]. Bielecki zupełnie nie dostrzega, że to nie jakimś abstrakcyjnym jednostkom służył plan Haussmanna, lecz tym, którzy w ówczesnym Paryżu mieli władzę i pieniądze. Ta sama ręka, która pozwoliła im się wzbogacić, zrujnowała domy i więzi społeczne paryskiej biedoty, tnąc i dzieląc istniejącą tkankę miasta wielkimi bulwarami. Dla arystokracji i burżuazji bulwary były przestrzeniami komunikacji, dla biedoty – zaporami niemal nie do przekroczenia.

Na normatywy i regulacje można spojrzeć z kilku perspektyw. Najważniejsza wydaje mi się perspektywa polityczna, a dokładniej antyneoliberalna czy wręcz antykapitalistyczna (w tym sensie, że – jak pisałem wcześniej – domaga się pluralizmu w miejsce hegemonii „aksjologii zysku”). Nie chodzi tu jednak bynajmniej o proste przeciwstawienie wolności i etatyzmu (bo w odniesieniu do budownictwa w większości przypadków – oprócz budownictwa jednorodzinnego – owa wolność nie dotyczy człowieka, lecz firmy), ale o przeciwstawienie politycznej sprawczości państwa drobnym egoistycznym interesom deweloperów. Z tej perspektywy normatyw staje się roszczeniem do uniwersalizmu oraz roszczeniem istnienia innego – poza zyskiem – porządku i logiki. Oczywiście nie każdy normatyw i nie zawsze – wspomniane normatywy Nowego urbanizmu są lokalne (Nowy urbanizm jest konserwatywnym postmodernizmem, wychwalającym fragment za cenę wykluczenia „reszty-z-całości”) i służą raczej zatrzymaniu procesów rozwoju niż ich stymulacji – podobnie jak wizja Czesława Bieleckiego. Pytanie więc brzmi – czym różni się dobry normatyw od złego? O jaki normatyw warto walczyć i jaki będzie naszym obrońcą? Odpowiedź wydaje się oczywista – dobry normatyw to ten, który jest równocześnie roszczeniem zarówno uniwersalności, jak i respektującej lokalne różnice inkluzywności. Taki normatyw będzie zawierał w sobie napięcie pomiędzy interesami fragmentu (czy to będzie jednostka czy też jakaś grupa ludzi) a większą całością. To napięcie otwiera normatyw na demokratyczną debatę i pluralizm wartości. Taki normatyw jest naszą – architektów, urbanistów czy użytkowników – tarczą przed hegemonicznymi roszczeniami neoliberalnego kapitalizmu.

Marcin Szoska, 37 M²

Ostatnią dekadę charakteryzował syndrom frywolności w sferze ekonomicznej.  Inżynierom  finansowym zatrudnionym w funduszach hedgingowych towarzyszyło poczucie nieograniczonej swobody, aż po iluzję lewitacji. Wynaleźli oni niebezpieczne instrumenty: swapy, forwardy, opcje egzotyczne. Nie bez winy były też banki centralne, które odkryły w sobie czarnoksięską moc, wprawiając w ruch maszyny drukarskie celem zmniejszenia deficytu. Ten hedonistyczny rausz doprowadził do chronicznej skazy gospodarczej. Globalna recesja jest wyraźnym wezwaniem do samoograniczenia. Aktualny apel, który rozbrzmiewa od Lizbony po Detroit, brzmi: „Musisz zmienić swoje życie w każdym wymiarze – rezygnując z codziennej kawy w globalnej sieci kawiarni czy też pragnienia posiadania jednorodzinnego domu w podmiejskiej okolicy”.

Kryzys jest szansą, którą trzeba wykorzystać, aby na nowo zdefiniować swoją egzystencję. Formą architektonicznej psychoanalizy opartej na tym założeniu była wystawa Foreclosed: Rehousing the American Dream, która odbyła się w 2012 roku w nowojorskiej MoMA. Na nieświadome tendencje popędowe id, napędzające koniunkturę na rynku nieruchomości, składają się według autorów wystawy: chęć posiadania jednorodzinnego domu, funkcjonowanie własności hipotecznej jako dominującej formy własności oraz specyficzny model zagospodarowania przestrzennego (suburban sprawl, cul-de-sac itp.). Te elementy, leżące u podstaw urbanistycznych i ekonomicznych polityk oraz tworzące narrację American Dream, należy zakwestionować na rzecz alternatywnych rozwiązań.

Podobnie terapeutyczny charakter miała, prezentująca rozwiązania mieszkaniowe dla współczesnego minimalisty, wystawa Making Room: New Models for Housing New Yorkers, która odbyła się w Museum of the City of New York w 2013 roku. Postulat ograniczenia przestrzeni Lebenswelt ukazano tu jako podyktowany nie tylko względami ekonomicznymi, ale także zjawiskami demograficznymi. Urbanistyczna polityka Nowego Jorku wciąż podąża za wytycznymi zachęcającymi projektantów do tworzenia przestronnych mieszkań dla tradycyjnego gospodarstwa domowego, podczas gdy tzw. nuklearne rodzinny (dwoje rodziców i dzieci poniżej dwudziestego piątego roku życia) stanowią jedynie 18% mieszkańców metropolii. Największą grupę – 33% – stanowią tzw. single. To dla nich miasto musi powrócić do elementarnej formy biologicznej, jaką jest komórka: architektoniczna odpowiedź na indywidualizm współczesnego świata. Zanim to nastąpi, należy zmienić prawa i kodeksy budowlane rodem z belle époque. Obecne niedopasowanie podaży małometrażowych mieszkań do potrzeb singli, świeżych absolwentów szkół wyższych czy emigrantów prowadzi do sytuacji, w której decydują się oni na egzystencję w podzielonych płytą paździerzową, nielegalnych i zagrażających życiu mieszkaniach. Takie absurdalne, improwizowane przestrzenie, w cenie nie mniej niż pięćset dolarów za miesiąc wynajmu, można znaleźć na nowojorskiej stronie ogłoszeniowej Craigslist bądź też na internetowym blogu The Worst Room.

Zanim koncepcja komórki, po latach produktywnego wygnania w obszar mikrobiologii, na dobre zagości w urbanistycznych planach nowojorskich decydentów, zmianie muszą ulec akty prawne w postaci planów zagospodarowania przestrzennego – a w szczególności poprawka wprowadzona w 1987 roku przez Quality Housing Program. Głosi ona, iż nowe jednostki mieszkalne w wielu częściach miasta mają mieć powierzchnię nie mniejszą niż 37 metrów kwadratowych (400 ft²). Mieszkania typu studio czy one-bedroom stanowią jedynie 1,5% nowojorskich zasobów mieszkaniowych pod wynajem. Innym rozporządzeniem ograniczającym dewelopera w budowie Wohnung für Existenzminimum jest krępująca regulacja dotycząca „gęstości”, która określa maksymalną liczbę mieszkań w danym budynku. Balansujący na granicy wydolności budżetowej emigranci z radością przywitaliby również nowelizację prawa zakazującego zamieszkiwania danej jednostki mieszkalnej przez więcej niż trzy niespokrewnione z sobą osoby. Po zakwestionowaniu dwóch pierwszych rozporządzeń Nowy Jork może stać się kolejnym punktem na trajektorii biegnącej od Corbusierowskiej fascynacji rzędami mnisich komórek w monasterze nieopodal Florencji („Mnisią celę mógłbym zamieszkiwać do końca życia” – notuje podczas podróży po Italii) po zaprojektowany przez Kisho Kurokawę Nakagin Capsule Tower w Tokyo, składający się ze stu czterdziestu czterech prywatnych „baniek”, w których jednostka kultywuje związek z samą sobą.

Demograficzną presję (w ciągu dwudziestu lat prognozuje się wzrost liczby mieszkańców Nowego Jorku o około sześćset tysięcy) skłaniającą do poszukiwania ascetycznych rozwiązań urbanistycznych odczuwają także władze miasta. Burmistrz Michael Bloomberg zainicjował konkurs dla projektantów pod nazwą AdAPT NYC, dla potrzeb którego zawiesił krępujące rozporządzenia budowlane. Konkurs wygrała grupa nArchitects z projektem dla ortodoksyjnych singli MY MICRO NY (Mój mikro-Nowy Jork), w którym cegła została zastąpiona prefabrykowaną kapsułą. Taka pojedyncza kapsuła, kilkukrotnie większa niż budka telefoniczna, zaprojektowana przez metabolistę Kenji Ekuana, to kontener wyprodukowany na potrzeby samozwrotnych relacji lokatora. Wprowadzenie tej egosferycznej formy zaproponowanej przez nArchitects spowoduje, iż konwersacje staną się monologami, a model mieszkania oparty na tradycyjnym modelu rodziny ulegnie entropii. Nowojorscy single powiadają, iż życie w pojedynkę jest najbardziej rozrywkową formą egzystencji, jaką można sobie wyobrazić. Ontologicznym przywilejem staje się tu Facebook, który jest niczym „Daily Me”[24] – codzienna gazeta transmitująca wiadomości i informacje skrojone pod indywidualnego odbiorcę. Nie ma już mass mediów, są tylko ego media. W ekstremalnych przypadkach takie minimalistyczne mieszkanie zastępuje system odpornościowy chroniący przed światem zewnętrznym, a zamieszkująca je jednostka przekształca się w hikikomori[25] – osobę, która rezygnuje z uczestnictwa w społeczeństwie, zamykając się w swojej kapsule.

Takie urbanistyczne rozwiązania wymagają nowej filozoficznej gry językowej czy też nowej metafizyki, zorientowanej nie na transcendencję, lecz na immanencję. Istnieje jakaś tajemna synchronizacja pomiędzy architekturą a filozofią, pomiędzy mieszkaniem a myśleniem. Nie bez powodu prestiżowe wydawnictwa typu MIT bądź Princeton Architectural Press wydają takie tytuły, jak Heidegger’s Hut (Chata Heideggera) czy The Wittgenstein House (Dom Wittgensteina). Najwybitniejszym współczesnym ontologiem mikromieszkania jest niemiecki filozof Peter Sloterdijk, a niektóre z jego tekstów można uznać za manifest egosferycznej formy, jaką jest kapsuła. Doskonała architektoniczna intuicja Sloterdijka zyskała uznanie między innymi środowiska związanego z magazynem „LOG”, na którego łamach publikował. U Sloterdijka architekci mogą znaleźć kosmogeniczne metafory, które pobudzają wyobraźnię. Przygoda z jego tekstami to coś na pograniczu obcowania z poezją i lektury dzieła szalonego pseudonaukowca, który znalazł klucz do wszelkich mitologii i obyczajów w postaci praformy, jaką jest bańka (metaforą bańki mydlanej posługiwał się również Le Corbusier w książce W stronę architektury, tłumacząc istotę dobrego budynku). Ekscentryczność stylu Sloterdijka przywodzi na myśl fragmentaryczną narrację Pasaży Waltera Benjamina, w których historia kapitalizmu odbija się w szklanych paryskich konstrukcjach. W swoim opus magnum, trylogii Spheres, na którą składają się tomy: Bubbles (Bańki), Globes (Planety) i Foam (Piana), Sloterdijk rekonstruuje historię makro- i mikroprzestrzeni, poczynając od greckiej agory, a kończąc na współczesnym mieszkaniu. Swoista interpretacja przestrzeni czy też aksjomaty „sferologii” Sloterdijka niekiedy brzmią dziwacznie, czasem wręcz banalnie. Miejscami można odnieść wrażenie, iż Sloterdijk to filozof ironista, realizujący Jungowski archetyp trickstera. Nie sposób bowiem poważnie traktować sformułowań typu: „Kobiece ciało to jednostka architektoniczna per se” czy też, w kontekście mikromieszkań, czytać wypowiedź feministki i aktywistki onanizmu Betty Dodson, która obwieszcza, iż „czternaście lat samotnych badań czyni z niej doktora w dziedzinie mastrubacji”.

W tekście zatytułowanym Cell Block, Egospheres, Self-Container, będącym inspiracją mojego artykułu, filozof dokonuje analizy jednopokojowego mieszkania z jego komórkowym nukleusem: singletonem. Cóż za nietypowy przedmiot filozoficznych dywagacji! Nic nie umyka analitycznej dociekliwości: stół kuchenny, spiżarka, klimatyzacja, łazienka, toaleta, izolacja akustyczna. Współczesny cywilizowany człowiek aspirujący do całkowitej rezygnacji z pomocy innych ludzi w praktycznej metafizyce Sloterdijka znajduje zestaw kojących pojęć. Wiwisekcja współczesnego indywidualisty obejmuje różne sfery ludzkiej egzystencji. SEX. Na 37 metrach kwadratowych, podobnie jak w klasztornej celi, można uprawiać jedynie automonogamię, nie ryzykując zakłócenia spokoju przez potencjalnego partnera. Kapsuła to architektura abstynencji, tutaj para realizowana jest w jednostce, a wszelka reprodukcja jest zakazana. ATLETYKA. Wyjście do klubu sportowego to nadmierne wydatkowanie energii i ryzyko społecznej kontaminacji. Znacznie wygodniej stać się trenerem i trenującym zarazem, wykonując gimnastyczny monolog na podłodze. TRAWIENIE. Po porannej facebookowej modlitwie należy zainicjować cykl żywnościowy. Sceną tego spektaklu jest mikrokuchnia (kitchenette), w której trudno wykreślić wyraźną granicę pomiędzy ścianą a kuchennymi urządzeniami, które są ścianą. Kitchenette to redukcja przestrzeni wspólnego spożywania posiłków do miejsca atawistycznej protopraktyki zapalania ognia i porcjowania mięsa, w którym aktor gra podwójną rolę: gospodarza i gościa. I tak płynie czas, w iluzji samowystarczalności.

Z przyczyn ekonomicznych, demograficznych i społecznych realizacja postulatu życia „na swoim” oznacza dziś egzystowanie w jednopokojowym mieszkaniu z zintegrowaną toaletą. Mikromieszkanie jest  formą regresji przestrzeni do okresu, w którym cały wszechświat mieścił się w jednym dziecięcym pokoju. 37 metrów kwadratowych wymusza konsumpcyjne ograniczenie: szafa z zawartością dwóch podróżnych walizek, pokaźny księgozbiór skompresowany w pamięci podręcznego czytnika, komputer funkcjonujący w architekturze „cienkiego klienta” (thin client/cloud computing)[26]. Granicą kurczenia się przestrzeni mieszkalnej zdaje się powierzchnia wręcz embrionalna – tak mała, iż można ją sfotografować tylko z jednego punktu: Nowy Jork (37 m²), San Francisco (25 m²), Providence (20 m²), hotel kapsułowy Shinjuku 510 w Tokio (2 m długości na 1,5 m szerokości). Hotele kapsułowe w Japonii nie są już jedynie budżetową opcją dla turysty czy też noclegownią dla salarymana, który w trakcie wieczoru spędzonego w Kabukichō nie zdążył na ostatnie metro. Pracownicy takich miejsc pozdrawiają często swoich klientów zwrotem „Witaj w domu!”. Dla niektórych ofiar recesji w Tokio Shinjuku 510 stało się ich adresem zameldowania.

Mieszkańcy takich przestrzeni-inkubatorów, w szczególności przedstawiciele kultury singli, odkryli proces pozwalający na tworzenie samozwrotnych relacji wspomaganych współczesną technologią. Dokonali oni jednocześnie falsyfikacji zdania metafizycznego poety, iż „żaden człowiek nie jest samotną wyspą”. Lokatorzy mikromieszkań są jak Andy Warhol, który twierdził, iż w latach 50. miał romans z telewizorem, ale na formalny związek zdecydował się dopiero w 1964 roku, kiedy to poślubił swój pierwszy magnetofon. Zbyt ekstremalne życie wewnętrzne antycypowane przez pustelniczych mnichów paradoksalnie może prowadzić do nadmiaru relacji. Współczesny święty Antoni, dzielący swoją kapsułę z halucynacjami, może liczyć na kwaterunek w celi szpitala psychiatrycznego i dietę złożoną z neuroleptyków. Odnieść można wrażenie, iż architekci klaustrofobicznych kapsuł uczestniczyli w seminarium pod nazwą: Jak projektować zaburzenia dysocjacyjne osobowości? Mikromieszkanie to proteza świata, tak jak iPhone jest protezą społecznego kontaktu. Jedynym naturalnym sposobem łączenia się jednostek jest horda. Ta prawda zapisana jest w genotypie i literaturze. „Człowiek samotny jest zawsze w złym towarzystwie” – ostrzegał Paul Valéry. Pochwała indywidualizmu musi ustąpić pochwale hordy, a metaforę mydlanej bańki (bubbles) i urbanistyczny autyzm należy uzupełnić metaforą piany (foam) i eksploracją architektury parametrycznej.

Matteo Trincas, Minimalne mieszkania

W architekturze hasło „ograniczenie” od razu wywołuje skojarzenia z niedostatkiem środków, wyobrażenia o rozczarowujących kompromisach, poczucie frustracji – coś „zawiązanego sznurkiem”, jak się mówi po włosku. A przecież słowo to zasługiwałoby na zupełnie inne skojarzenia, powinno wręcz być synonimem wirtuozostwa, zważywszy na to, że sztuka projektowania ujawnia się w umiejętnej subtelności, a nie w grubiańskiej rozrzutności środków.

Gdy mowa o mieszkaniu, można zdefiniować dwa różne podejścia do tego zagadnienia. Oba pomagają określić jeden z najważniejszych tematów wchodzących w zakres zainteresowań architektury XX wieku. Temat ten nie tylko dotąd się nie wyczerpał, lecz przeciwnie – w szczególnie dotkliwej obecnie sytuacji gospodarczej i społecznej powraca ze wzmożoną siłą. Wątki wciąż aktualne to realizacja minimalnego mieszkania, wraz z całą problematyką praktyczną związaną z projektowaniem wnętrz o wysokiej  funkcjonalności, oraz społeczne i polityczne założenia, które z tego modelu wynikają, wraz z nadziejami na lepszą przyszłość. „Ograniczenie” w tym wypadku zarysowuje się jako granica zarówno materialna, jak i intelektualna, jaką społeczeństwo, chcące zasługiwać na miano dojrzałego, wytycza, aby określić swoje potrzeby i funkcjonować bez popadania w zachłanność. Innymi słowy – złoty środek, który już w starożytności miał inspirować prawe czyny.

Nie wdając się w rozważania filozoficzne i rozumując w kategoriach dużo bardziej pragmatycznych, możemy twierdzić, że temat minimalnego mieszkania powinien zakładać konieczność zapewnienia wszystkim odpowiedniego standardu życiowego – ograniczając, gdzie trzeba, sferę osobistą na rzecz przestrzeni publicznej i wspólnej, oraz odpowiedzialnego korzystania z przestrzeni. Społeczeństwa zachodnie dojrzały już bowiem do świadomości, że gleba jest „źródłem ograniczonym”[27] i nieodnawialnym.

Walter Gropius traktował temat minimalnego mieszkania także jako pewien etap w rozwoju stosunków międzyludzkich. Wyobrażał sobie, że po stadium społeczeństwa organizowanego w plemiona rodzinne i następnym stadium egoistycznego indywidualizmu, które charakteryzowało wiek XX, dojrzeliśmy do stadium wspólnotowego współmieszkania regulowanego prawem spółdzielczym. Minimalne mieszkanie w tym sensie fizycznie odpowiadałoby prywatnej porcji naszego istnienia, po przesunięciu licznych czynności do przestrzeni publicznej, która w ten sposób stawałoby się środkiem równowagi systemu[28].

Oczywiście oprócz socjologicznych pogłębionych rozważań, pierwszym czynnikiem, który naprowadził architektów na drogę poszukiwania jednostki mieszkalnej jak najprostszej, a zarazem w miarę możliwości jak najbardziej funkcjonalnej, była wcale nie intelektualna, ale nagląca potrzeba zapewnienia przyzwoitego mieszkania ogromnej masie ludności, która ze wsi przenosiła się do miast. Jedno pomieszczenie zamieszkiwało niejednokrotnie kilka rodzin, żyjących w warunkach całkowitego braku higieny, o komforcie nie wspominając. Zagadnienie mieszkania stało się zatem kluczowe dla radykalnej zmiany stylu życia.

Na początku XX wieku w krajach uprzemysłowionych przejście do ery maszyny jest już procesem dokonanym. Można wręcz powiedzieć, że nadeszła era prędkości. Dostępna wszystkim możliwość ruchu oraz mit skuteczności sprzyjały powstaniu świadomości indywidualnej. W rezultacie rodzina zaczęła tracić swój uprzywilejowany status w społeczeństwie, w miarę jak coraz więcej funkcji zostało oddelegowanych państwu. Także w gospodarce rodzina przestała pełnić swoją dotychczasową funkcję prawie samodzielnej komórki. Pojawili się wyspecjalizowani pracownicy, którzy zaczęli przejmować zadania będące niegdyś domeną wyłącznie członków rodziny, jak edukacja czy sprzątanie. Większość dóbr konsumpcji zaczęto nabywać, nie wytwarzać; przyrost naturalny się zmniejszył. W tym kontekście, rzecz jasna, model mieszkania w dotychczasowym rozumieniu okazał się przestarzały i nieadekwatny do nowych potrzeb.

W pełnej zgodzie z przyjętym wyżej rozumieniem ograniczenia, Walter Gropius trafnie zdefiniował punkt wyjścia w projektowaniu minimalnego mieszkania jako przestrzeganie minimalnych wymogów nie tylko w uwzględnieniu elementów  wentylacji, odpowiedniego oświetlenia i potrzebnej przestrzeni, lecz również w ich odpowiednim połączeniu, w celu uzyskania otoczenia, które umożliwiłoby pełny rozwój wszystkich funkcji życiowych i indywidualnych jego mieszkańców. Innymi słowy, wyzwanie polegało na realizacji minimalnej komórki przeznaczonej raczej do pomieszczenia w niej pewnego stylu życia niż stanowiącej jedynie gwarancję przetrwania[29].

Choć pierwsze próby, wykorzystujące rozkład mieszkania mieszczańskiego polegały na zredukowaniu jego podstawowych funkcji i zminimalizowaniu powierzchni, dosyć wcześnie zaczęto zdawać sobie sprawę z tego, iż należy włożyć większy wysiłek w badanie przekroju niż rzutu. Skok jakości zapewniła wyjątkowa inwencja w dążeniu do funkcjonalności mebli, przejawiająca się w zagospodarowaniu wolnej przestrzeni z taką samą systematycznością, z jaką wyposażano wnętrza okrętu lub pociągu. Jest to wielka epoka poszukiwań w dziedzinie ergonomii i optymizacji oraz racjonalizacji czynności domowych, także za sprawą wprowadzenia na rynek sprzętu gospodarstwa domowego o konkretnych wymiarach. Idea elastyczności przyświeca poszukiwaniu wysokiego standardu życiowego w małych przestrzeniach: pojawiają się ruchome ściany, drzwi obrotowe, panele przesuwne, szuflady oraz składane schody.

Właśnie w odniesieniu do bogactwa skutków, jakie nowa architektura za sobą pociąga, Paul Nelson ubiera w słowa ducha swoich czasów, kiedy twierdzi, iż nowoczesny projekt nie może już zadowalać się wyłącznie tym, że rozwija się w przestrzeni, i musi także wziąć pod uwagę ruch. Do trzech klasycznych wymiarów, którymi rządziła się architektura, dodaje czwarty wymiar – czas. Uczynić przestrzeń tak giętką, by nadawała się do wykonywania najróżniejszych codziennych czynności, to klucz do sukcesu minimalnego mieszkania[30].

Największymi laboratoriami minimalnych mieszkań były publiczne plany zagospodarowania przestrzennego zabudowy mieszkaniowej lat 20. Wśród nich wyróżnia się szczególnie nowy Frankfurt realizowany pod kierunkiem Ernsta Maya. Nowe osiedla w pełni wykorzystywały możliwości prefabrykacji, uzupełniały je równocześnie infrastruktura publiczna i meble przemyślane w każdym szczególe, z ogólnym zastosowaniem szaf wnękowych, łóżek składanych i modelem niezwykle funkcjonalnej kuchni, dziś znanej jako kuchnia frankfurcka – pierwsza kuchnia segmentowa w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Zaczyna przeważać pogląd, że minimalne mieszkanie jest tylko jednym z elementów szerszej rewolucji w rozumieniu mieszkania i dzielnicy. Nie chodziło o to, by zredukować istotne aspekty życia w mieszkaniu, lecz żeby je wspomagać przez adekwatne przestrzenie wspólne; nie pomniejszać przestrzeni mieszkania, lecz raczej organizować życie wspólnoty i jednostek tak, by łączyć z sobą sferę prywatną i sferę publiczną oraz pozwolić im jak najskuteczniej realizować swoje funkcje[31].

W tych samych latach także w młodym Związku Radzieckim jednym z pierwszych problemów, z którymi przyszło się zmagać na całym terenie kraju, był dotkliwy niedostatek mieszkań. Żeby się z tym uporać, utworzono od razu specjalne komisje badające problem. Pierwsza faza badań zaowocowała projektami, które nie różniły się od starych domów mieszczańskich początku wieku. Ograniczały się do likwidacji zbędnych przestrzeni, ale typologia nie zmieniła się w sposób istotny, a budowa nadal była kosztowna, co udaremniało wysiłek wkładany w realizację nowych mieszkań. Co najwyżej powstawały pierwsze usługi zbiorowe na poziomie dzielnicy.

Należało najwyraźniej pójść inną drogą; nie trzeba było dalej redukować przestrzeni, trzeba było wymyślić mieszkanie zupełnie inne od wszystkich do tej pory realizowanych – dające się szybko i tanio zbudować, a więc wykorzystujące nowe pojęcia typizacji i standaryzacji z użyciem nowych technik i materiałów. Rozwiązanie polegało na redukcji powierzchni zabudowy i zachęcaniu ludzi do tego, by korzystali ze wspólnych usług zintegrowanych w bloku. W ten sposób nie trzeba było zapewniać tych samych usług każdej komórce. Kolektywizacja życia, krótko mówiąc, miała nie tylko przynieść korzyści ekonomiczne; była także narzędziem przemiany społecznej. Dążono więc do tego, by sporządzić nowe komórki typowe i wymyślić ich późniejszy montaż, wychodząc w planowaniu zespołów od komunikacji poziomej (korytarze) i pionowej (schody).

W 1928 roku sekcja badawcza zajmująca się typizacją i normalizacją budownictwa mieszkalnego pod dyrekcją Moiseja Ginzburga rozpisała konkurs na wynalezienie nowych rozwiązań. Najciekawszym projektem przygotowanym na konkurs okazała się  tzw. komórka Strojkom. Celem prototypów było zmniejszenie powierzchni komórki rodzinnej z powszechnych w owym czasie 50 metrów kwadratowych do 30 – przestrzeni wprawdzie małej, ale za to dobrze zaprojektowanej, umożliwiającej rodzinie mieszkanie w lepszych warunkach w mieszkaniach wielorodzinnych (tzw. komunałkach). Powstaje w ten sposób komórka typu F: 27 metrów kwadratowych standardowych, 30 w wersji ulepszonej, która miała zapewnić podstawowe warunki różnym trybom życia: rodzinną intymność, całkowite oddzielenie od sąsiednich rodzin oraz – last but not least – życie we wspólnocie, mające toczyć się na korytarzach (lub też krytych drogach, jak nazywa się je w projekcie) oraz we wspólnych przestrzeniach, specjalnie w tym celu zaprojektowanych.

Prototyp ten, według grupy badawczej Strojkomu, był pierwszym krokiem do wynalezienia czegoś znacznie bardziej zaawansowanego i radykalnego: wspólnego domu[32]. W roku 1925 moskiewska Rada Delegatów ogłasza konkurs na projekt wspólnego domu dla 750–800 osób. Miał on zawierać wszystkie elementy programu: jadalnię, kuchnię, wspólne pomieszczenia usługowe, wspólną pralnię itd. Wymagana była także określona liczba lokali dla zabawy i kultury. Podkreślano konieczność izolacji akustycznej oraz zastosowania mebli wnękowych. Indywidualne mieszkania miały się składać z pokoi o powierzchni 9 metrów kwadratowych, z możliwością ich połączenia z przeznaczeniem dla rodzin. Mieszkając we wspólnocie, człowiek wyzwolony od trosk materialnych miał mieć wszelkie możliwości ku temu, by dbać o własny rozwój, kształcić się i przyczyniać do rozwoju społeczeństwa.

W 1928 roku zaczął powstawać Narkomfin – przykład tego, jak może wyglądać wspólne osiedle – jednak ideologiczne spekulacje stały się coraz radykalniejsze i owocowały obłąkanymi projektami, które ewidentnie nie mogły nikogo zadowolić, spychając raczej ludzi z powrotem do tradycyjnych form mieszkania. Wrogość społeczeństwa wobec tych koncepcji spowodowała w latach 30. zaniechanie dalszych poszukiwań. Powojenne kompleksy mieszkaniowe będą się kierować raczej tendencjami zarysowanymi już przez Iwana Leonidowa[33] właśnie w latach, kiedy entuzjazm dla komórek Strojkomu był u swojego szczytu: zestawienie wysokich wież i niskich budynków usługowych rozproszonych w obrębie dzielnicy – innymi słowy: model mikrorajonu (mikrodzielnicy).

Ideę mikrodzielnicy przyjmuje także spora liczba innych krajów, które w tym modelu zagospodarowania przestrzennego dostrzegają realizację powojennej polityki welfare. Wśród rozmaitych planów odbudowy i rozszerzenia miast realizowanych w Europie, począwszy od drugiej połowy lat 40., włoski plan znany pod nazwą Piano INA-Casa (Plan INA-Dom) jest jednym z największych i najbardziej złożonych, zarówno pod względem bogactwa zastosowanych środków, jak i z punktu widzenia przeprowadzonych w jego ramach badań architektoniczno-społecznych. Plan ten miał na celu zatrudnienie niewyspecjalizowanej siły roboczej i w konsekwencji zastosowanie tradycyjnych technik budowlanych do produkcji jak największej liczby mieszkań możliwie jak najmniejszym kosztem.

Dla celów realizacji projektów przez peryferyjne biura techniczne centralna dyrekcja INA-Casa wydała cztery podręczniki (w ich tworzeniu brali udział architekci tego kalibru, co Adalberto Libera i Mario Ridolfi) odznaczające się klarownością metodologiczną i w założeniu mające stanowić punkty odniesienia przy stosowaniu fundamentalnych zasad opracowanych przez dział techniczny INA-Casa dla różnych warunków na terenie całego kraju.

Szczególnie ciekawe są pierwsze dwa podręczniki, bogate w ilustracje pokazujące modele rozplanowania oraz plany minimalnych mieszkań i ich połączeń w bloki mieszkalne. Znalazły się tu szczegółowe studia dotyczące ekspozycji świetlnej czy zagadnienia wpisywania się projektu w kontekst – budynki INA-Casa bowiem, choć wywodzące się z tej samej matrycy projektowej, dostosowują się do architektury lokalnej lub przyjmują elementy formalne w jakiejś mierze wernakularne, także po to (cel ten był wyrażony otwarcie), by nowi mieszkańcy, częstokroć pochodzący ze wsi, czuli się mniej obco w gęstej miejskiej zabudowie. Poszczególne rozdziały poświęcono również wyposażeniu mieszkań w przestrzenie zewnętrzne, jak ogrody lub werandy. Ewidentną, a zarazem przyjazną dla użytkownika oznaką tej estetyki jest poszukiwanie stylu architektonicznego głęboko zakorzenionego w architektonicznej pamięci kraju. Odnajdujemy go w szczegółach: od dachów po rynny, od zadaszeń nad wejściem do budynku po balustrady. Projektanci są zaproszeni do pracy nad szczegółami: dbania o ościeżnice, ozdobny układ cegieł i fug. Trzeci podręcznik przenosi uwagę na to, co – jak się przekonaliśmy – stanowi niezbędne uzupełnienie polityki minimalnego mieszkania: na dzielnicę, przestrzeń publiczną i usługi mające sprzyjać powstaniu wspólnoty.

Praktyka tworzenia ośrodków publicznych i usługowych ze sklepami, miejscami integracji, zabawy i edukacji w szerokim ujęciu tego słowa (chodzi nie tylko o szkoły, lecz także o ośrodki społeczne, w których kształcono dorosłych na kursach zawodowych lub też po prostu dokształcających) przyszła do Włoch ze Skandynawii; inspirowana realizowanymi tam dzielnicami, tutaj jednak ewoluowała w interesujący projekt polityczny związany z osobą Adriana Olivettiego. Olivetti słynie przede wszystkim ze swoich fabryk sprzętu biurowego, które wyprodukowały kilka kultowych przedmiotów włoskiego designu, jak maszyna do pisania Lettera 22. Był on jednak także innowatorem społecznym i oświeconym mecenasem architektów i urbanistów, których skupił wokół siebie, by zrealizować Ruch Wspólnota (Movimento Comunità). Jego droga zaczyna się właśnie w firmie, dla której wybudował modelowe miasto robotnicze i obmyślił awangardowe wzorce partycypacji społecznej. Zgodnie z nimi w procesie tworzenia każdego produktu wzięli udział zarówno projektanci techniczni, jak i zwykli robotnicy. Zasada ta miała sprzyjać powstawaniu zwartej wspólnoty w obrębie fabryk. Tuż po wojnie, w uznaniu zaangażowania społecznego, Olivetti został wybrany do zarządu agencji odpowiedzialnej za odbudowę kraju. Wywarł on pewien wpływ także na realizację kilku przedsięwzięć INA-Casa, czyniąc to za pośrednictwem Ludovica Quaroniego – aktywisty Ruchu Wspólnota i zwolennika modelu miasta składającego się z komórek społecznych na poziomie dzielnicy, współpracujących z sobą na szeroką skalę aż do poziomu federalnego państwa. Kiedy Olivetti zatrudniał Quaroniego w roli współpracownika, ten opracowywał właśnie koncepcję dzielnicy, którą pojmował jako jednostkę społeczną, urbanistyczną i architektoniczną. Refleksja ta dojrzała na przełomie lat 50. i 60.; stanowi ona paradygmat relacji między architekturą i urbanistyką, między przestrzenią otwartą a zabudowaną, między miastem fizycznym a miastem społecznym. Miasto rozwija się w niej i organizuje w sposób organiczny, wychodząc od komórek, jakie stanowi agregacja kilku domów powstających wokół żłobka, a następnie kilku komórek wokół szkoły podstawowej, tworzących w ten sposób organizm drugiego stopnia. Dalsze elementy składają się na coraz wyższe stopnie organizacji, aż do najbardziej złożonego, jakim jest terytorium. Przestrzeń publiczna jest spoiwem pomiędzy poszczególnymi składnikami i określa jednostkę sąsiedzką z punktu widzenia przestrzeni oraz wspólnotę lokalną z punktu widzenia społecznego.

Myślenie o minimalnym mieszkaniu, właściwe dla początku zeszłego stulecia – z owym wzorowanym na architekturze kolei, przesadnie radykalnym podejściem, które koncepcje te cechowało – jest już dzisiaj pozbawione sensu. Niemniej nader aktualna pozostaje konieczność reorganizacji czynności wykonywanych przez osoby prywatne w swoich mieszkaniach, przenoszenia ich na zewnątrz i dzielenia się nimi w sposób wspólnotowy. W miarę jak państwa opiekuńcze, które charakteryzowały szczególnie Europę Zachodnią po II wojnie światowej, stają się coraz bardziej osłabione i odsłaniają przestrzenie alienacji społecznej, postulat uczynienia mieszkańców odpowiedzialnymi wobec własnej wspólnoty zyskuje coraz bardziej na znaczeniu. Właśnie na tych wymogach opierają się współczesne badania nad projektami budownictwa socjalnego i dzielnicowego: wygodne i wystarczająco przestronne mieszkania, które jednak zachęcają mieszkańców do tego, by w życiu codziennym szukać dopełnienia, otwierając się na innych mieszkańców, i przede wszystkim ułatwiają korzystanie z przestrzeni publicznej. Może to być trafna odpowiedź na problemy społeczeństwa, w którym przybywa osamotnionych i odsuniętych na margines, starszych ludzi, rodzin patologicznych oraz młodych dotkniętych kryzysem, wobec którego indywidualistyczny model niedawnej przeszłości staje się już powoli nie do utrzymania.

TŁUMACZENIE Z WŁOSKIEGO:

EMILIANO RANOCCHI

Elżbieta Janicka, Kryjówka w wersji demo

THE LOGIC

„To wydarzenie na skalę globu” – ogłosił największy w Polsce tytuł prasowy[34]. W stolicy kraju, Warszawie, gdzie ulica Żelazna krzyżuje się z ulicą Chłodną, gdzie zabudowa ciągła i nie ma już na nic miejsca, architekt dostrzegł potencjał. W szczelinie dylatacyjnej, którą określił jako „miejsce porzucone i zapomniane”[35], zainstalował coś (zwane dalej obiektem). Obiekt pozostaje niewidoczny z zewnątrz. „Przechodnie go nie zauważają”[36]. Dostrzeżony z ulicy, jeżeli już, przypomina co najwyżej kratkę wentylacyjną lub nieuprzątnięty złom. Szczelina dylatacyjna zresztą jeszcze do niedawna „służyła mieszkańcom na składowanie tzw. gabarytów, czyli rupieci, które nie mieściły się w śmietniku”[37]. Tak więc obiekt mieści się w szczelinie między przedwojenną kamienicą przy Żelaznej 74 a blokiem przy Chłodnej 22. W najszerszym miejscu ma 152 m[38].

Niedaleko szczeliny stał drewniany most, który w 1942 roku łączył dwie części getta ponad „aryjską” Chłodną. Na parterze w szczelinę udało się wcisnąć konstrukcję ze stali i strome schody jak do pojazdu kosmicznego[39].

Do środka wchodzi się po schodach przez klapę w podłodze, a na piętro z łóżkiem – już tylko po drabinie. Materac Sułtan wygodny, pościel w kolorowe kropki, pomarańczowy puf, na nim leży książka Tata ucieka z cyrkiem. Jest woda w kranie nad zlewem minikuchenki, ogrzewanie też – wszystko działa jak należy. Projekt wykonany z zegarmistrzowską precyzją, ergonomia co do milimetra – cały dom ma w sumie ok. 14 m^2. Kabina WC z prysznicem jest większa i wygodniejsza niż toaleta w samolotach[40].

Wyposażenie podyktowane jest skalą budynku. Za wycieraczkę posłuży ostatni stopień schodów, a miniaturowa lodówka pomieści tylko kilka napojów. Jak w domku dla krasnoludków[41].

Elewacje są zrobione z poliwęglanu, a tę frontową zdobi siatka ze stali nierdzewnej[42].

20 października 2012 roku, w sobotę, w samo południe, miała miejsce uroczysta inauguracja obiektu – zasiedlenie i wręczenie kluczy – z udziałem prezydent miasta i tłumnie zgromadzonych warszawian.

Możliwość rozumienia rzeczy i zjawisk zasadza się na umiejętności lokowania ich w kontekście. Co niepojęte w jednym układzie odniesienia, okazuje się czytelne, wręcz banalne w innym. Tym sposobem prowizoryczne i efemeryczne coś, w pierwszej chwili nie do pojęcia i nie do przyjęcia jako dom, objawia się jako dom pod warunkiem kontekstualnego przemieszczenia i odpowiadającej mu relatywizacji kategorii domu. To jak z kontenerem lub noclegownią. Nie do zaakceptowania dla adherenta systemu VAT, PIT, NIP, ZUS, PKB itd., dla bezdomnego lub uchodźcy lepiej żeby oznaczały gwiazdkę z nieba, bo w razie zastrzeżeń przypomni mu się, że jest zbędny, a jego życie zasługuje na przemiał, któremu podlega.

W wypadku interesującego nas obiektu przemieszczenie i relatywizacja polegają na przypisaniu go do konkretnego… Hm… Powiedzmy, że adresata. Bo nie właściciela, skoro obiekt nie figuruje w księgach wieczystych nieruchomości i z formalno-prawnego punktu widzenia nie istnieje. Nie lokatora również, skoro przepisy nie pozwalają uznać obiektu za budynek mieszkalny. „W takim obiekcie nie można mieszkać na stałe ani się zameldować”[43]. Nie mamy zatem do czynienia z domem tout court, lecz z czymś, co jest możliwe do pomyślenia jako dom dopiero wskutek dedykowania owego czegoś… Etgarowi Keretowi. Wyobrażenie na ten temat daje autorska deklaracja programowa. Wypowiedź, sformułowana w języku angielskim, nosi tytuł Keret House: The Logic by Jakub Szczęsny:

Wszystko zaczęło się pewnego popołudnia – na mojej drodze do pobliskiego klubu natknąłem się na tę dziwną szczelinę pomiędzy powojennym blokiem spółdzielczym z wielkiej płyty a przedwojenną pożydowską kamienicą mieszkalną. Ten brak łączności wydaje się czymś charakterystycznym dla Warszawy – miasta-Frankensteina. Pomyślałem: „W jaki sposób można skomunikować z sobą te dwa budynki?”. „Poprzez włożenie życia między nimi”. Jakiś głos zapytał: „No dobrze, ale jak?”. To powinna być przestrzeń dla jednej osoby, jakiegoś samotnika, pustelnika, pisarza! Kogoś mocno chodzącego po ziemi, ale jednocześnie zdystansowanego do rzeczywistości… Jaki pisarz zechciałby zamieszkać w czymś tak wąskim? Na pewno, musiałby być to ktoś obdarzony dużym poczuciem humoru… I wtedy pomyślałem o kontekście: to miejsce znajduje się tam, gdzie ulica przedzielała małe i dużego getto! Żydowski pisarz obdarzony poczuciem humoru piszący krótkie opowiadania. I wtedy zadzwoniłem do Etgara[44].

Metamorfoza dokonuje się na naszych oczach: „jakaś dziwna szczelina, jakaś przestrzeń, coś tak wąskiego” – daje w rezultacie tytułowy Keret House.

I na tym można by poprzestać, gdyby nie zaproponowana konceptualizacja i kontekstualizacja instalacji. Świat przedstawiony ogniskuje się tutaj wokół dwóch pól semantycznych. Pierwsze jest związane ze szczeliną/wyrwą/przepaścią/rozdźwiękiem (a gap: jakaś/ta szczelina) i wynikającą stąd nieciągłością oraz rozdzieleniem i brakiem komunikacji między tym, co żydowskie, a tym, co polskie – w klimacie dziwności łamanej przez upiorność. Drugie pole semantyczne obejmuje to, co żydowskie, widziane w kontekście dawnego getta i jako tzw. pożydowskie – również w klimacie horroru. Jedność miejsca akcji wydaje się redukować rozbieżność planów czasowych (tu i teraz, tu i wtedy). Funkcję łącznika pełni także figura Frankensteina za sprawą cechującej ją oboczności znaczeniowej. Dzisiejsza Warszawa to rodzaj upiora, miasto-Frankenstein. Warszawa gettowa – w części, w której dzieje się akcja – też żyła, a raczej umierała, pod znakiem Frankensteina. Frankenstein to przezwisko żandarma, który urzędował na Żelaznej zaraz nieopodal, gdzie wacha przy skrzyżowaniu z Lesznem, dziś Solidarności:

To był taki żandarm, który się bawił strzelaniem do dzieci jak do wróbli. Bo jak te dzieci wracały z żebrów przez dziurę w murze do getta, to wsuwały się do dziury jedno za drugim. A on czekał, aż ustawi się kilkoro, 4–5 „sztuk”, i wtedy strzelał, i tym jednym strzałem załatwiał wszystkie[45].

JUDAEUS EX MACHINA[46]

Wrażenie kompresji, jeśli nie cofnięcia czasu ulega spotęgowaniu przez nazwanie Izraelczyka żydowskim pisarzem oraz umieszczenie go w kontekście getta i Zagłady. Przyporządkowanie osoby do miejsca zaproponowane w The Logic temu lub owej może się wydać logiczne. Można jednak sobie wyobrazić taką konfigurację wiedzy, wyobrażeń i oczekiwań, w świetle której w The Logic nie uda się dostrzec nic logicznego. W perspektywie współczesnej sztuki krytycznej najwęższy dom świata – na pierwszy rzut oka znak kondycji pariasa – wydaje się stworzony do akcji interwencyjnej mającej na celu zwrócenie uwagi na przykład na jawną i ukrytą bezdomność, brak budownictwa socjalnego w skali państwa i miasta, problem powiększającej się grupy tzw. pracujących biednych, którzy mimo ciężkiej pracy nie są w stanie wyjść ze skrajnego ubóstwa. Najwęższy dom świata wraz ze swoim usytuowaniem mógłby posłużyć jako wizualizacja ideału wspólnoty bez wspólnoty realizowanego w neoliberalnej Polsce, gdzie ekonomiczne wykluczenie w obu formach – ukrytej i jawnej – jest usankcjonowane moralnie i traktowane jako część społeczno-kulturowej oczywistości.

Rzecz jasna, trudno by wówczas oczekiwać partnerstwa Narodowego Centrum Kultury, honorowego patronatu władz miasta i finansowania ze stołecznych pieniędzy. Prawdopodobnie nie można byłoby liczyć na wsparcie Klubu Komediowego „Chłodna”. Być może również zainteresowanie mediów okazałoby się znacznie mniejsze. W pierwszej chwili jednak trudno uwierzyć, by Judaeus ex machina mógł się pojawić tutaj z powodów wizerunkowo-

-marketingowych. De facto bowiem – jeśli rzecz osadzić w historyczno-społecznym kontekście antysemityzmu i Zagłady – trudno o bardziej miażdżący antymarketing i wizerunkową katastrofę niż to, co Polacy wyemanowali z siebie przy ulicy Żelaznej w Warszawie. Tu jednak przychodzi z pomocą, praktykowana w Polsce z dużą wprawą, neutralizacja historyczno-

-społecznego kontekstu i konkretu. To warunek powodzenia całej imprezy, a zarazem warunek możliwości większościowej polskiej opowieści o Zagładzie.

Personalna logika The Logic – zakładając, że z logiką mamy tutaj do czynienia – jest dodatkowo problematyczna z uwagi na fakt, że organizuje ją zasada reprezentatywności. Na skrzyżowaniu Żelaznej i Chłodnej poruszamy się w pejzażu alegorycznym. Adresat najwęższego domu jest projektowany jako znak emblematyczny. Oznacza to

umieszczenie tej osoby w kategorii, która co prawda w danym momencie może mieć tylko jednego przedstawiciela, jednak jest to wciąż kategoria, a dana osoba jest jej reprezentantem. Unikalne, mające swe źródło w przeszłości cechy tej osoby mogą powierzchownie wpływać na nasze z nią relacje, mimo to w centrum znajdzie się wiele społecznie standaryzowanych oczekiwań, które mamy wobec zachowania i natury tej osoby jako egzemplifikacji kategorii […][47].

Selekcja jest trójstopniowa. Etgar Keret występuje jako egzemplifikacja typu idealnego: „jakiś samotnik, pustelnik, pisarz/jakiś rodzaj pisarza, ktoś obdarzony dużym poczuciem humoru”, gdzie optymalny podzbiór zbioru stanowi kategoria „żydowski pisarz obdarzony poczuciem humoru”, z której wybieramy jeden element. W konsekwencji Etgar Keret to element zbioru, dla którego istnieją zamienniki w postaci „prominentnych przyjaciół Etgara Kereta”[48]. Nie Etgar Keret i Jakub Szczęsny występują zatem na tożsamościowej scenie czy arenie. Nie pisarz i nie architekt nawet, lecz Żyd i Polak. Żyd wyznaczony przez Polaka na pièce de résistance architektoniczno-medialnej konstrukcji. Polak – podobnie jak Żyd – przewidywalny, nawet jeśli możliwy do wyobrażenia w rozmaitych egzemplifikacjach. Polak  jaki jest, każdy widzi. I tak na przykład każdy widzi, że „Polak potrafi”:

Jeśli Polak potrafił na 40 godzin przed pierwszym gwizdkiem na Euro 2012 uzyskać przejezdność autostrady A2 z Berlina do Warszawy, to zdąży i z łóżkiem dla Kereta, zanim ten się stawi z poduszką[49].

Polak i Żyd. Czytaj: Polacy i Żydzi. Polacy Żydom? The Logic jest opowieścią o sytuacji wyjściowej pełnej napięcia i złej energii. Zawiera jednak obietnicę happy endu. Fatalnej dziurze przeciwstawimy oto zapchajdziurę o magicznych właściwościach: „Zjadą dziennikarze ze świata, bo wszystko, co »naj«, plus znany pisarz działa jak magnes. Będą wciskać głowy i kamery, powtarzać: »Wow!«, piać z zachwytu”[50]. I faktycznie. Zjechali. Zapiali. „O pierwszeństwo publikacji zdjęć i filmów z minidomu toczyła się walka, wygrał »New York Times«”[51]. Sam „New York Times”. „New York Times” we własnej osobie. Wyrocznia w przedmiocie wizerunku Polski i Polaków. W skali globu.

Co poza tym? „Dom Kereta może się przysłużyć zbliżeniu polsko-żydowskiemu. Powinien, bo tuż obok był mur getta i drewniany most, który łączył dwie jego części w 1942 r. nad ulicą Chłodną”[52].

Trudno wprawdzie dociec, na czym miałaby polegać przedstawiona implikacja: jeżeli p, to q. Na jakiej zasadzie z sąsiedztwa miejsca, w którym znajdowały się mur getta i gettowy most (p), ma wynikać służebność najwęższego domu świata wobec polsko-żydowskiego zbliżenia (q)? Co też miałby ów obiekt zbliżać lub łączyć, skoro „nie mógł się nawet otrzeć o sąsiednie domy, które są świeżo po termoizolacji i na gwarancji”[53]. Nie bądźmy jednak drobiazgowi. Hokus pokus, abrakadabra, magiczny popis pseudologiczny i oto – na zasadzie Judaeus ex machina – komunikacja pojawi się w miejscu braku komunikacji. Życie w miejscu śmierci. Ostatecznie szczelina dylatacyjna to po angielsku settlement joint. Nawet jeżeli nie nadaje się do zamieszkania, w nazwie zawiera pierwiastek połączenia i pierwiastek osiadłości. Brzmi jak Polish joke.

REKONSTRUKCJA HISTORYCZNA. PLAN OGÓLNY

Obiekt przy Żelaznej i osnuta wokół niego akcja przybrały niezamierzenie postać rekonstrukcji – tyleż historycznej, co makabrycznej w kontekście schematu fabularnego, według którego toczyły się losy Żydów po „aryjskiej stronie” w okupowanej Polsce od momentu akcji Reinhardt. Pod tym względem „wydarzenie na skalę globu” sprawia wrażenie zbiorowego lapsusu freudowskiego. Fotografia najwęższego domu świata mogłaby figurować w raporcie Friedricha Katzmanna, dowódcy SS i policji w dystrykcie Galicja, współorganizatora akcji Reinhardt. Friedrich Katzmann meldował swoim przełożonym:

W czasie trwania akcji pojawiły się niewiarygodne wprost trudności, ponieważ Żydzi wszelkimi sposobami usiłowali uchylać się od wysiedlania. Próbowali uciekać, a nawet ukrywać się w najbardziej nieprawdopodobnych zakamarkach, w kanałach odpływowych, kominach, dołach asenizacyjnych itp. Barykadowali się w podziemnych przejściach, w piwnicach przerobionych na bunkry, ziemiankach, wymyślnych kryjówkach pod podłogami lub w szopach, w meblach itp.[54]

Akcja Reinhardt oznaczała likwidację gett na terenie Generalnego Gubernatorstwa oraz rejonu białostockiego i przemysłową eksterminację wysiedlanych stamtąd Żydów w komorach gazowych Treblinki, Bełżca i Sobiboru. Odtąd ci spośród przeznaczonych na zagładę, którym udało się pozostać przy życiu – a było ich wcale niemało – musieli zniknąć. Nie było już bowiem żadnego miejsca, gdzie mieliby prawo przebywać. Akcja Reinhardt, której 70. rocznica przypadła w 2012 roku, to początek historii żydowskich kryjówek. To także początek ostatniego etapu Zagłady:

Ten etap – nazywany przez Niemców Judenjagd, czyli „polowaniem na Żydów”, miał dwie fazy: pierwszą […], kiedy Niemcy (często przy pomocy policji pomocniczych) systematycznie wyłapywali ukrywających się […], oraz drugą – trwającą praktycznie do końca wojny, polegającą na tropieniu, łapaniu i mordowaniu wszystkich ukrywających się jeszcze Żydów. W tej ostatniej fazie polowania Niemcy nie wyłapywali już Żydów sami – przyjeżdżali jedynie na wezwanie lub zabijali tych, których im mieszkańcy wsi i miasteczek dostarczyli na posterunek żandarmerii (w dużych miastach Żydów wydawali szmalcownicy i autorzy donosów zdradzający ich kryjówki) […][55].

„Ponieważ postępowanie Polaków często decydowało o życiu lub śmierci Żydów, kluczowa stała się ich rola z punktu widzenia ofiar”[56]. Barbara Engelking odnotowuje w związku z tym „zmianę obiektu żydowskiego strachu – z Niemców na Polaków”[57]. Tadeusz Markiel opisuje Polaków tropiących i wydających na śmierć Żydów w kategoriach zleceniodawców zbrodni, Niemców zaś – paradoksalnie – jako jej zleceniobiorców[58]. W opracowaniu Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego po społecznej rutynie i zbiorowych inscenizacjach polowania na Żydów – z rabunkiem, torturami i gwałtami – pozostały zapisy typu „Tu i tu, wtedy i wtedy, Niemcy z takiej czy innej formacji, zamordowali tylu a tylu Żydów”. Dominująca polska opowieść o Zagładzie zachowała pamięć jedynie o ostatnim ogniwie procesu. Tymczasem osiągnięty wspólnymi siłami rezultat przedstawia Jan Grabowski:

Jak dziś wiadomo, bardzo nielicznym – około 40–60 tys. – udało się dotrwać do końca okupacji niemieckiej w ukryciu. Jeżeli założymy (a w tej mierze wśród badaczy panuje konsensus), że ucieczką ratowało się około 10 procent ludności żydowskiej (w skali całej Generalnej Guberni chodzi tu o 250 tys. ludzi), to pozostaje pytanie: czy te 200 tys. późniejszych ofiar Judenjagd było od początku bez szans?[59]

Przy czym Alina Cała i Helena Datner na podstawie analizy archiwów Centralnego Komitetu Żydów Polskich szacują, że większość ocalałych Żydów doczekała wolności w obozach zagłady lub obozach pracy. Znacznie mniej przetrwało, ukrywając się w lasach, dzięki pomocy polskiego społeczeństwa albo w oddziałach partyzanckich, zwłaszcza na wschodzie kraju[60].

Z punktu widzenia Żydów szukających ratunku po „aryjskiej stronie” – pisze Engelking –  „właśnie doświadczenie braku […] wspólnoty (obywatelskiej, braterskiej, człowieczej) stanowi jedno z podstawowych doznań pustyni ludzkiej, wędrowania po Polsce w latach 1942–1945”[61]. Wraz z Tomaszem Żukowskim, na podstawie wieloletnich badań, pozostaję przekonana, że w realiach Zagłady polska norma traktowania żydowskich współobywateli jako obcych, jeśli nie wrogów, okazała się ważnym elementem hitlerowskiej machiny eksterminacji. Uzupełniała ją i uszczelniała[62]. Fundament tej normy to religijna i „patriotyczna prawomocność uczuć antyżydowskich”[63]. To dlatego większość żydowskich kryjówek nie miała szans okazać się skuteczna. Prócz nieuniknionych pytań o normę i praktykę społeczną wynika stąd konkluzja wysnuta przez Marcina Zarembę:

Straty niemieckie na terenie okupowanej Polski do lata 1944 r. nie przekroczyły 3 tys. Byliśmy więc […] nie po tej stronie, po której nam się wydawało, skoro zabiliśmy więcej Żydów niż Niemców[64].

To jednak nie całość znaczeń, jakie składają się na denotacje i konotacje pojęcia „żydowska kryjówka”.

Prócz raportu Friedricha Katzmanna podobizna najwęższego domu świata mogłaby ilustrować także opracowanie Marty Cobel-Tokarskiej Bezludna wyspa, nora, grób. Wojenne kryjówki Żydów w okupowanej Polsce. Autorka – używając pojęć bezdomności i marginalizacji – wykazuje między innymi różnicę między domem a kryjówką. Kryjówka to miejsce w sensie fizycznym, ale też miejsce w strukturze społecznej. Miejsce będące niemiejscem. Istotą kryjówki jest bowiem niewidzialność, bycie nigdzie, społeczne nieistnienie:

Kryjówki wpisały się w kategorię przestrzeni niechcianej, negatywnie nacechowanej, kłopotliwej. Były to miejsca przypisane stygmatyzowanej grupie społecznej, a jednocześnie kolejny etap przejściowy pomiędzy przedwojenną obecnością Żydów w przestrzeni publicznej a całkowitym ich zniknięciem. […] Niestabilny status ukrywających się jako nielegalnych, potrzebujących pomocy, pozbawionych praw oraz zasobów, stanowiących o sile i miejscu w społecznej hierarchii, otwierał różne, najczęściej negatywne dla mieszkańców kryjówki, perspektywy[65].

Jak ujęła to chrześcijanka z okolic Lubaczowa: „Ci, którzy postanowili się ukrywać, najczęściej marnie kończyli, tzn. z kulą w głowie w przydrożnym rowie”[66].

Typologia kryjówek rozgranicza między kryjówką tymczasową i długoterminową, wspomaganą i niewspomaganą, indywidualną i grupową, wiejską, miejską i ulokowaną na ziemi niczyjej. Lepsza czy gorsza, kryjówka to kwintesencja marginalizacji, bezdomności, nietrwałości, wykorzenienia i permanentnego zagrożenia dekonspiracją, oznaczającą śmierć. Zazwyczaj intratny biznes dla tych, co na zewnątrz. Dla tych, co w środku – przestrzeń wyzysku, szantażu, głodu i pragnienia, zimna lub gorąca ponad wytrzymałość, braku powietrza, wilgoci, smrodu, strachu, zbrodni. To wreszcie „ciasny i niewygodny futerał na ciało”[67] i niekoniecznie kompatybilną z ciałem psychikę.

[Ciało człowieka w kryjówce] jest tym „się”, zredukowanym do rozmiarów fizycznych balastem. Można na akt „ukrywania «się»” spojrzeć jak na rozdzielenie umysłu i ciała. Umysł musi spojrzeć na swoje ciało jak na paczkę, którą trzeba przechować. Raczej nie może liczyć na współpracę z paczką – nie da się jej skompresować, zmienić jej wymiarów. Trudno ją kontrolować, może spłatać niebezpiecznego figla. Mimo że jest przedmiotem, ma swoje potrzeby biologiczne, więc prócz ukrywania przed wzrokiem, słuchem i węchem innych trzeba jeszcze, choćby w minimalnym zakresie, o nie zadbać (powietrze, jedzenie, woda, temperatura, wydalanie). W kryjówce człowiek pozostaje zintegrowaną jednością, ale także jest swoim własnym wrogiem[68].

Chce ocalić coś, co stawia opór ocaleniu. To wszystko – konkluduje autorka – jest „właściwie niezrozumiałe dla ludzi, którzy nie przeżyli niczego podobnego”[69]. Tego faktu na Żelaznej nie udało się ukryć. Nawet siatka maskująca ze stali nierdzewnej nie pomogła.

REKONSTRUKCJA HISTORYCZNA. ZBLIŻENIE

Ciało umieszczone w szczelinie przy Żelaznej w każdej chwili poddane jest władzy dyspozytora, który staje się niemalże jego dysponentem. Na tym wszakże nie koniec:

Wieczorem można się spodziewać efektu chińskiego lampionu i teatru cieni, gdy pisarz będzie siadać na ustępie czy brać prysznic. Bo cała ściana, za którą jest WC (ale też sypialnia szeroka na 122 cm) została wykonana z mlecznego poliwęglanu – zdradził Jakub Szczęsny[70].

Zestaw WC/prysznic/sypialnia – jako scena spektaklu – pojawia się pod osłoną czy też pod pretekstem poczucia humoru. Komizm ogniskujący się wokół układu moczowo-płciowego powinien zaś zostać skojarzony z, zalecanym czy wymaganym w deklaracji programowej, dystansem do rzeczywistości. Defekacja i oddawanie moczu bywają rozumiane w kulturze w kategorii „innych czynności seksualnych” i dawane en spectacle. XTube pełen jest defekujących odbytów i oddających mocz penisów – obrzezanych i nieobrzezanych, do wyboru, do koloru. Zakładam jednak, że w reality show przy Żelaznej nie chodzi o erotyczną podnietę.

Nadal jednak nie znamy odpowiedzi na pytanie o „efekt chińskiego lampionu, gdy pisarz będzie siadać na ustępie czy brać prysznic” lub też przebywać w sypialni. Można odnieść wrażenie, że jest to oko kontrolera wyposażonego we władzę inwigilacji. Czynności najbardziej intymne zostały przyporządkowane do strefy frontowej, ulokowanej od ulicy. Pisarz przyznał, że na Żelaznej czuł się jak uczestnik Big Brothera. Tyle że program Big Brother – podobnie jak większość więzień, wyjąwszy te o zaostrzonym rygorze – gdzie przebywa się na widoku dwadzieścia cztery godziny na dobę, respektuje strefę wydalania jako chronioną przed wzrokiem nadzorcy. Idea najwęższego domu świata eksploatuje zatem, jeśli nie eksponuje, ogołocenie z intymności, które w drastyczny sposób cechowało także żydowskie kryjówki.

Tyle można stwierdzić, badając powierzchnię zjawiska. W warstwie niewidocznej gołym okiem mamy natomiast historie dwojga ludzi po „aryjskiej stronie” w śmiertelnym potrzasku. „Tata nienawidził ścisku, mówił, że to skutek polskiej wojennej kryjówki”[71]. „Podczas wojny Tata chował się w jakiejś norze w polskim miasteczku. Nie wie, jak ono się nazywało. Było tam tak ciasno, że ukrywający się nie mogli wstać ani leżeć, tylko siedzieli przez wiele miesięcy. Gdy przyszli Rosjanie i wydobyli ich spod ziemi, cierpieli na zanik mięśni, nikt nie mógł chodzić”[72]. Efraim Keret miał siostrę Danę. „Zabili ją Niemcy, ale nie wydała, gdzie chowa się reszta rodziny”[73]. Ostatecznie ojciec pisarza ocalał jako jedyny. Po wojnie na Sycylii, jako prawicowy syjonista, członek Irgunu, kupował od mafii broń dla partyzantki walczącej Palestynie z Brytyjczykami. „Był bardzo szczęśliwy. To był pierwszy moment w jego dorosłym życiu, gdy nie musiał ukrywać, że jest Żydem”[74].

Matka Etgara Kereta, warszawianka z inteligenckiej rodziny, „bardzo zasymilowanej, może nawet bardziej polskiej niż żydowskiej”[75], również ocalała z Zagłady jako jedyna. Jej matka, ojciec, brat zginęli po tzw. aryjskiej stronie. Gdy jeszcze żyła rodzina, przesiedlona do warszawskiego getta, dziewczynka „przekradała się na aryjską stronę wiele razy, po jedzenie, po lekarstwa”[76]. Innymi słowy, matka pisarza była jednym z dzieci szmuglerów, potencjalnych ofiar Frankensteina z Żelaznej. „Od razu rozpoznała nazwę ulicy […]. Kiedy mama przemycała jedzenie dla rodziców, w tym miejscu trzeba było ominąć wachtę [powinno być «wachę» – E.J.] z nazistowskimi żołnierzami. Gdyby została przyłapana choćby z okruchem chleba przy sobie, zabiliby ją na miejscu”[77]. „[U]cieczka nie była dla niej problemem. Trudniej było przetrwać”[78]. W 1944 roku „[m]iała 10 lat, jechała w Polsce pociągiem i jakiś bydlak ją wyrzucił. Połamała żebra, przebiła płuca, gdzieś zapodziały się buty. Szła do najbliższych zabudowań ze 20 kilometrów, boso po śniegu”[79]. Po wojnie nigdy nie przyjechała do Polski.

Widziana jako re-enactment instalacja przy Żelaznej odpowiada jeszcze jednemu kryterium definicyjnemu. Jak wszystkie rekonstrukcje historyczne nie odnosi się do faktów, lecz do aktualnego wyobrażenia o faktach. Najwęższy dom świata to kryjówka w wersji demo. Czysta, jasna, nowocześnie wyposażona. Zagrożenie życia – nieobecne. Jak w popularnym w Polsce sowizdrzalskim schemacie narracji o ratowaniu Żydów. Nikt się nikogo i niczego nie bał. Cała wieś, cała gmina, cała kamienica, cała dzielnica, całe miasto (niepotrzebne skreślić) – wszyscy wiedzieli. I wszyscy ukrywali „swojego Żyda”. „Tak było”. Do tego pompa, celebra i rozgłos medialny. „Swój Żyd” pełni w tych opowieściach funkcję maskotki i kratki wentylacyjnej. Jest elementem maskującym, wyjątkiem, który pozwala nie widzieć reguły. Wystarczy jednak wyobrazić sobie odwrotność każdego z parametrów sowizdrzalskiej opowieści, a otrzymamy obraz miarodajny, adekwatny do wiedzy o faktach.

WIZUALIZACJA

Odniesienie do Zagłady i osobistej historii rodziców Etgara Kereta to najbardziej bezpośredni, lecz nie jedyny kontekst instalacji przy ulicy Żelaznej w Warszawie. Najwęższy dom świata znaczy także jako figura miejsca Żydów w Polsce. Tu chciałabym wytłumaczyć się z uporczywego stosowania kategorii zbiorowej „Żydzi” bez wnikania w autoidentyfikację objętych nią osób. Czynię tak w ramach próby zrozumienia polskiej kultury większościowej w jej własnych kategoriach. A jest to kultura strukturalnie zależna od kategorii „Żydzi” – pojętej esencjalistycznie i postrzeganej jako biegunowo różna, przeciwstawna względem kategorii „my”, „swoi”, „nasi”. „Żydzi” to kategoria konstytutywna dla analizowanej kultury: fundująca i organizująca jej tożsamość. Konstytutywna funkcja i esencjalistyczna konstrukcja decydują o aktualności i stabilności pojęcia „Żydzi” – wymiennie „Żyd” – które uprzywilejowuje konotację kosztem denotacji. Z tego punktu widzenia najmniejszego sensu nie ma rozróżnienie między Żydem a Izraelczykiem. Wkraczamy tu w dziedzinę ubezwłasnowolnienia, „skoro o tym, kim jednostka jest lub kim mogłaby być, decyduje miejsce zajmowane w strukturze społecznej przez podobne jej osoby”[80], a ściślej – osoby uznane za podobne do niej przez instancję rozstrzygającą, czyli dominującą większość. Odwołując się do terminów zewnętrznych wobec opisanego idiomu kulturowego, denotację kategorii „Żydzi” należy natomiast opisać jako: wszystkie osoby poddane antysemickiej przemocy – fizycznej i symbolicznej – bez względu na autoidentyfikację.

„Żydowskie miejsce” zyskało na Żelaznej reprezentację kulturową. Zostało zwizualizowane. Określają je charakterystyczne parametry. Jest to miejsce równoznaczne z brakiem miejsca. Konstrukcja owego braku jest szkatułkowa: miejsce, gdzie nie ma miejsca, znajduje się w miejscu, gdzie nie ma miejsca. Wszelako ciasnota nie wyczerpuje jego istoty. Dodatkowo bowiem jest to miejsce niebezpieczne. Szczeliny dylatacyjne z definicji nie są polecane jako miejsca do zamieszkania, a nawet tymczasowego pobytu, z uwagi na permanentnie panujące w ich wnętrzu ryzyko zmiażdżenia. „Miejsce niebezpieczne” to również kategoria zaproponowana przez Joannę Tokarską-Bakir dla określenia sytuacji Żydów w kulturze chrześcijańskiej Europy:

Przednowoczesny antysemityzm, religijny, etniczny i społeczny, w narracji symbolicznej wyznaczał im prawdziwe „miejsce niebezpieczne”, które w każdej chwili mogło zniknąć z powierzchni ziemi[81].

To, zdaniem badaczki, czyni go strukturalnie tożsamym z antysemityzmem tak zwanym nowoczesnym.

Wreszcie jest to miejsce „pomiędzy”. „Pomiędzy”. Niby nic takiego. Niby można różnie. Rzecz jednak dzieje się w kulturze, w której przynależność i tożsamość to jakości moralne, wartości, domena aksjologii. Bycie na zewnątrz grupy lub pomiędzy grupami w tym ujęciu staje się co najmniej moralnie podejrzane, jeśli nie – zupełnie nie do przyjęcia. Jednocześnie – w Polsce, w odniesieniu do jednostki zakwalifikowanej do grupy „Żydzi” – nie ma mowy o dostaniu się do środka grupy dominującej, skoro nawet całkowita polonizacja nie oznacza zdjęcia piętna i końca wykluczenia. System jest bowiem ufundowany tyleż na tożsamościowej bezalternatywności, co na ubezwłasnowolnieniu. W tym stanie rzeczy dopuszczenie do wspólnoty może być jedynie warunkowe i polega na permanentnym egzaminie z podporządkowania. Odpowiedzialność zaś pozostaje zbiorowa.

ALGORYTM I ETYKIETA

Przy ulicy Żelaznej w Warszawie „polskie oko” projektuje i ustanawia „miejsce żydowskie” w sensie przestrzennym i symbolicznym. Wytworzenie, a raczej odtworzenie znajomej scenografii uruchamia gotowy scenariusz społeczny z właściwą mu dystrybucją ról i choreografią. Niczym u Wojciecha Gersona w obrazie Kazimierz Wielki i Żydzi (1874), niczym w obrazie Jana Matejki Przyjęcie Żydów w Polsce w 1096 roku (1889), niczym na ingracjacyjnej płaskorzeźbie Henryka Hochmana Przyjęcie Żydów do Polski w średniowieczu (1907), gdzie Polskę symbolizuje skrzydlaty anioł w koronie ostatniego Piasta. Zwraca uwagę zawierucha z datowaniem wydarzenia będącego obiektem komemoracji, jeśli nie kultu. W konkurencji gościnności Kazimierza Wielkiego wyprzedza Władysław I Herman z synami Bolesławem Krzywoustym i Zbigniewem. Legendarne przyjęcie Żydów ryzykownie cofa się w czasie. Ważne jednak, że scena dobrze wygląda i pasuje do wszystkiego. Sprawdza się także przy Żelaznej. Oto gospodarz uroczyście przecina wstęgę i przyjmuje gościa, który zawitał w jego progi. Nie dość, że udziela schronienia znękanemu wędrowcowi, to jeszcze występuje wobec niego z darem. Ogólnie wszyscy w lansadach. W roli króla Kazimierza Wielkiego prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-

-Waltz.

Z wnętrza kultury polskiej paternalizm i szantaż emocjonalno-moralny stanowiące kwintesencję malarskiej figury pozostają niewidoczne. Ten ahistoryczny, zmistyfikowany obraz skutecznie eliminuje historyczny konkret i blokuje namysł w kategoriach politycznych, ekonomicznych, prawnych. Ufundowany na nim scenariusz staje się dzięki temu niewywrotny. Wpisanie instalacji przy Żelaznej w logikę gościny i daru stanowi odnowienie algorytmu przemocy symbolicznej. Z jednej strony „gospodarz”. Z drugiej strony „gość”. „Gospodarz” wyznacza „gościowi” miejsce. „Gość” natomiast staje przed wyborem. Albo okaże się „dobrym Żydem”, który z wdzięcznością przyjmuje wyznaczone miejsce, albo odmówi, a wtedy okaże się „Żydem bezczelnym”, „wyrachowanym”, „niewdzięcznym”, jeśli nie wręcz „mściwym”. W obu przypadkach polska opowieść większościowa o tak zwanych stosunkach polsko-żydowskich na przestrzeni dziejów zostanie potwierdzona.

Etgar Keret House stał się atrakcją turystyczną Warszawy. Prócz indywidualnych zwiedzających przyciąga także szkolne wycieczki. Niektórzy porównują go do Anne Frank Huis w Amsterdamie. Obiekt bardziej chyba jednak lokuje się w polskiej tradycji siedzib ofiarowanych przez tzw. naród artystom szczególnie zasłużonym dla tzw. kultury narodowej. I tak Henryk Sienkiewicz otrzymał dworek w Oblęgorku, Maria Konopnicka – dworek w Żarnowcu, Stefan Żeromski – apartament na Zamku Królewskim w Warszawie, Etgar Keret – szczelinę dylatacyjną na warszawskim Muranowie. Oto dar na miarę naszych wyobrażeń o samych sobie. Jak doniosła prasa, pisarz „został namaszczony na «opiekuna, ambasadora i użytkownika domu»”[82]. W tym sensie Keret House stanowi część szerszego zjawiska, które można określić mianem przemocy filosemickiej[83]. Filosemickiej z uwagi na intencje sprawców.

POCZUCIE HUMORU A SPRAWA POLSKA

W kulturze dominującej, która wytworzyła kategorię „żydowskiego pisarza z poczuciem humoru”, poczucie humoru jest wymogiem warunkującym, a jednocześnie sankcjonującym i regulującym całokształt relacji z osobą określoną owym mianem, jak również z przypisaną jej grupą odniesienia. O co tu chodzi? Z punktu widzenia układu sił i stawek organizujących komunikację społeczną rzecz rozgrywa się między nosicielem piętna a normalsami. „Nosiciel piętna” i „normalsi” to kategorie zaproponowane przez Ervinga Goffmana, twórcę relacyjnej teorii piętna. W jej myśl piętno nie jest jednostkowym czy zbiorowym atrybutem, lecz patologią społecznej interakcji wywołaną przez postrzeganie atrybutu. Badacz poddaje analizie związek między atrybutem a stereotypem. Wyodrębnia też rozmaite strategie zarządzania piętnem. Stigma management wymaga od napiętnowanego tak zwanego dystansu do siebie, który de facto oznacza spojrzenie na siebie i sobie podobnych z punktu widzenia normalsów. W rezultacie prócz troski o samego siebie do jego obowiązków dochodzi okazywanie troski normalsom:

Na lekceważenie, afronty i nietaktowne uwagi nie powinno się odpowiadać tym samym. […] Kiedy osoba z piętnem odkrywa, że normalsi mają problemy z ignorowaniem jej ułomności, powinna spróbować im pomóc, świadomie redukując napięcie. W tych okolicznościach nosiciel piętna może na przykład próbować przełamywać lody, otwarcie odnosząc się do swojej ułomności w sposób, który pokazuje, że jest on obiektywny i potrafi przyjąć swój stan bez trudu. Oprócz rzeczowości zaleca się także poczucie humoru […][84].

Oprócz poczucia humoru w grę wchodzą konstrukty kulturowe, takie jak takt i dobre wychowanie. Wszystkie one pełnią funkcję samoograniczników:

[A]by normalsi nie zostali postawieni w sytuacji, w której okazanie akceptacji nie jest łatwe lub, co gorsza, jest po prostu bardzo trudne. Od nosicieli piętna taktownie się oczekuje, że będą dobrze wychowani i nie będą nadużywać swojego szczęścia. Nie powinni testować granic okazywanej im akceptacji ani czynić z niej podstawy do kolejnych roszczeń. […] Wyraźnie widać teraz naturę dobrego przystosowania. Wymaga ono, aby nosiciel piętna radośnie i bez samoświadomości akceptował siebie jako osobę zasadniczo taką samą jak każdy normals, jednocześnie nie dopuszczając dobrowolnie do sytuacji, w których normalsi mieliby trudność z werbalnym potwierdzeniem jego akceptacji jako normalsa. […] Złudna akceptacja może w ten sposób być podstawą złudnej normalności[85].

Kodeks postępowania obligujący nosiciela piętna do ochrony normalsów to jedynie pozorne odwrócenie ról i złudne postawienie nosicieli piętna w sytuacji nadrzędnej. Podobnie jak pozostałe wytyczne przystosowania jest on bowiem „inspirowany przez normalsów”[86]. Stawkę rozgrywki stanowi zachowanie ustanowionego przez normalsów status quo oraz to, by mogli oni pozostać „względnie niezagrożeni w swoich przekonaniach tożsamościowych”[87].

Jedną z metod zarządzania piętnem jest minstrelizacja, czyli sytuacja, w której napiętnowany prezentuje przed normalsami zestaw cech przypisywanych takim jak on, „odgrywając w życiu rolę błazna”:

[K]aleka musi uważać, by nie zachowywać się inaczej, niż ludzie się po nim tego spodziewają. […] Staną się podejrzliwi i niepewni, jeśli kaleka tych oczekiwań nie spełni. Jest to dość dziwne, ale osoba niepełnosprawna musi grać rolę kaleki, tak jak wiele kobiet musi dostosować się do tego, czego spodziewają się po nich mężczyźni – stają się stereotypowymi kobietami. Również Murzyni muszą się często zachowywać jak klauni przed „wyższą” białą rasą, tak aby czarny brat nie wzbudził w białym strachu[88].

Granie swojej roli i trzymanie się swojego miejsca nie wyklucza ujawniania historycznie konstruowanej normy i generowanego przez nią społecznego rytuału – pod warunkiem, że dokonuje się ono w przestrzeni humoru i rozrywki. Dzięki temu pozostaje tyleż bezkarne, co niezobowiązujące: nie narusza ładu. Goffman nazywa to „smutną przyjemnością” i zwraca uwagę, że „kiedy nosiciele piętna żartują w ten sposób, demonstrują nie tyle jakiś rodzaj ciągłego dystansu do samych siebie, ile bardziej istotny fakt, że nosiciel piętna (jak każdy) jest przede wszystkim uczony poglądów innych osób na jednostki takie jak on”[89].

Poczucie humoru to poważna sprawa. Jego brak, choćby tylko przejściowy, grozi niebezpieczeństwem, które uwidocznia się w opisie najwęższego domu świata sporządzonym przez Etgara Kereta:

Na obrazku wygląda to trochę tak, jakby historia nie zostawiła na niego miejsca, ale on mimo wszystko wepchnął się na siłę, mówiąc: kiedyś mieszkała w tym mieście rodzina, już jej tu nie ma, ale każdy, kto koło mnie przejdzie, będzie musiał na chwilę przystanąć, spojrzeć na moje szczupłe zapierające się ciało […][90].

„Wpychanie się na siłę”. „Zapierające się ciało”. Niedobrze. Na grzęzawisku konkretów unosi się jednak koło ratunkowe patetycznej uniwersalizacji: tragedii okazuje się winna po prostu historia – niesprecyzowana i bezosobowa. Jak mawiał Marek Edelman, gdy chodziło o to, by nie robić afrontu w towarzystwie: „[Żydzi] ginęli z rąk takich, innych, nie będziemy mówić o tym w szczegółach”[91]. Drobiazgowość nie ma sensu, tym bardziej że podwójny nelson założony „żydowskiemu pisarzowi z poczuciem humoru” przez kulturę polską – na ciało i umysł – działa prawidłowo. Terminu „podwójny nelson” używam w tym miejscu na określenie podwójnego braku pola manewru – dosłownie i w przenośni: w sensie cielesnym i umysłowym. O ile zatem ciało pisarza „zapiera się”, o tyle jego umysł emituje jednak komunikaty zgodne z dominującą normą społeczno-kulturową. „Żydowski pisarz z poczuciem humoru” daje z siebie wszystko, by „odwdzięczyć się za gościnę w Polsce”:

No więc rzeczywiście, ten dom nie jest zbyt obszerny, podobno najwęższy na świecie, ale zawsze dom. A jestem wzruszony, bo moja rodzina nie miała domu w Warszawie już od przeszło 70 lat[92].

Super. Zero klaustrofobii, może ciut jak w łodzi podwodnej […]. Nie czułem się jak pisarz, ale jak polityk lub facet, który wygrał Big Brothera, celebryta jakiś. Telewizje z Japonii i Kanady, Amerykanie z „New York Timesa”, Niemcy, Francuzi, Polacy – wszyscy po prostu chcieli mnie w tym domu zobaczyć. Happening: jak można mieszkać w czymś takim. […]

Tymczasem tu nie chodzi tylko o najwęższy dom świata i happening w stylu rekordów Guinnessa. Ani o mnie. Ważne, by do Warszawy ściągnąć wspaniałych artystów ze świata, bo Polska i Warszawa mogą gościć największych. Murakamiego, Toma Waitsa, po prostu każdego[93].

Dom Le Corbusiera był maszyną do mieszkania. „Dom, który ściska”, ma w sobie coś z machiny tortur, rozumianej jako maszyna do produkcji opowieści w kontekście wymiaru sprawiedliwości. Tortura fizyczna, choć spektakularna, nie była bowiem celem ani sensem urządzenia. Jego celem i sensem była produkcja „prawdy”. Treść i formę „prawdy”, czyli parametry produktu finalnego, określał właściciel środka produkcji. Mechanizm ten objaśniła Joanna Tokarska-Bakir w tekście Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd, opartym na analizie porównawczej zeznań uzyskiwanych w procesach tak zwanych czarownic i w procesach o rzekomy mord rytualny. Badaczka ukazuje proces produkcji „prawdy” na przykładzie zaczerpniętym z dzieła Endingen Judenspiel (1883). Analizowany fragment pochodzi z protokołu przesłuchania wyznawcy judaizmu nazwiskiem Merckly, oskarżonego w Endingen w roku 1462 o zamordowanie rodziny chrześcijańskiej.

Merckly, torturowany, po omacku szuka właściwej odpowiedzi na zadawane mu pytania. „Najpierw oświadczył – czytamy – że Żydzi potrzebują chrześcijańskiej krwi w celach medycznych, bo jest nader zbawienna. Lecz odpowiedź ta nie zadowoliła nas i odparliśmy mu, że kłamie, na co odrzekł, że potrzebna jest przeciw trądowi. Wobec tego spytaliśmy: „A dlaczego twój syn jest trędowaty?” i nie uznaliśmy jego odpowiedzi. Na to Żyd Merckly dalej zeznawał, że Żydzi potrzebują krwi chrześcijańskiej ze względu na jej wonność, bo sami okropnie śmierdzą. Tej odpowiedzi też nie chcieliśmy uznać”. Dopiero odpowiedź: „Żydzi potrzebują krwi chrześcijańskiej na swoje krzyżmo [użyte tu określenie crisam jest specyficznie chrześcijańską nazwą poświęconego oleju – J. T.-B.] przy obrzezaniu”, usatysfakcjonowała inkwizytorów. Wszystkie trzy trafienia, pierwsze o krwi jako antidotum na trąd, drugie o środku usuwającym foetor judaicus i trzecie o krzyżmie, są oczywistym przesądem chrześcijańskim, o czym świadczy też specyficznie chrześcijańskie słownictwo w ustach samooskarżającego się Żyda […][94].

W sensie technicznym machina tortur to maszyna do (re)produkcji zadanych wzorów narracji. Trudno nie myśleć o tej sferze konotacji najwęższego domu świata, gdy jego „ambasador i użytkownik” obwieszcza: „Najważniejsze, że wracam w końcu do Polski nie jako turysta, ale do domu”[95]. Brzmi to jak zeznanie świadka koronnego polskiej samoobrony w procesie Polski i Polaków przed najwyższym trybunałem „New York Timesa”. „Dom, który ściska”, wycisnął z ciała poddanego presji dowód koronny: regina probationis.

Chopin Airport – Ben Gurion Airport / Ben Gurion Airport – Chopin Airport

listopad 2012–luty 2013

Philipp Oswald, Hipotezy na temat kurczenia się miast w xxi wieku

1. W XXI wieku dobiegnie końca wyjątkowa epoka historyczna, która rozpoczęła się 200 lat temu wraz z industrializacją. Pod koniec obecnego stulecia pomiędzy procesami kurczenia się miast i ich wzrostu zapanuje równowaga, która panowała już wcześniej, przed nastaniem epoki przemysłowej.

Liczba ludzi żyjących w miastach na całym świecie powiększyła się 175 razy od roku 1800 − jest to zjawisko nieporównywalne z niczym. W ciągu następnych 50 lat liczba mieszkańców miast raz jeszcze się podwoi, ale jednocześnie zakończy się proces wzrostu. Organizacja Narodów Zjednoczonych przewiduje, że światowa populacja ustabilizuje się i przestanie rosnąć, gdy około 2070 roku osiągnie 9 miliardów ludzi. Jednocześnie w dużej mierze zakończy się proces urbanizacji, zwłaszcza w bardzo gęsto zaludnionych krajach, takich jak Chiny i Indie. Ponad trzy czwarte ludności Ziemi będzie żyło w miastach. Tak dobiegnie końca trwający 300 lat, wyjątkowy w dziejach proces wzrostu populacji. Po nim nie nastąpi jednak stagnacja, ale raczej czas dynamicznej transformacji. Procesy wzrostu i zaniku znajdą się w stanie równowagi i będą się wzajemnie określać.

Zachodzący w XX wieku proces kurczenia się miast był spowodowany przede wszystkim przez zjawisko przestrzennej polaryzacji, przemieszczania lub lokalne kryzysy, w XXI stuleciu populacja miast w wielu krajach rozwiniętych ulegnie natomiast ogólnemu zmniejszeniu. Do tej pory zasadniczą przyczyną tego zjawiska była suburbanizacja (lokalne przesunięcia aktywności i ludności z miast do otaczających je obszarów), metropolizacja (dokonujący się na skalę kraju proces przemieszczania się działań i ludzi do wielkich miejskich aglomeracji) oraz dezindustrializacja (kryzys miejsc nastawionych na rozwój jednej gałęzi przemysłu). W XXI wieku dojdzie do spadku liczby całościowej populacji w wielu krajach uprzemysłowionych, a wraz z nią zmniejszy się również liczba mieszkańców terenów wiejskich. Kurczenie sie będzie tam intensywniejsze niż w XX wieku. Państwa takie jak Japonia zakładają, że rozwój demograficzny doprowadzi do zmniejszenia PKB, i to pomimo rosnącej produktywności.

2. Idea wzrostu zdominowała myślenie o nowoczesnych społeczeństwach, kurczenie się było uważane za przypadek i wyjątek. Jednak w przyszłości rozwinie się kultura zaniku.

W przyszłości kurczenie się będzie normalnym procesem rozwoju, tak jak wzrost – postrzegane już bez naznaczenia, jako scenariusz mający zarówno wady, jak i zalety, prowadzący do istotnych form odnowy i zmiany. Zachodzące w amerykańskim dyskursie na temat miast przesunięcie terminologiczne od „rozkładu” i „upadku” do kategorii „kurczących się miast” już teraz stanowi dowód, że takie przewartościowanie nadchodzi. Przekształcenia, które towarzyszą zanikowi, doprowadzą jednak do długotrwałych konfliktów społecznych i ekonomicznych, związanych z dystrybucją bogactwa w społeczeństwie, osobistymi interesami i wiążącymi się z nimi kosztami.

3. W XX wieku zjawisko opuszczania dotyczyło budynków przemysłowych oraz zabudowy mieszkaniowej o średniej i wysokiej gęstości. Z kolei w XXI wieku dezurbanizacja w coraz większym stopniu będzie oddziaływać na przedmieścia i dzielnice biurowe.

Jedna trzecia amerykańskich przedmieść już teraz odczuwa zmniejszenie populacji, jak na razie w dużej mierze za sprawą ciągle postępującej suburbanizacji, która obejmuje obszary coraz bardziej oddalone od miasta; powodem tego stanie się także częściowy powrót ludzi do centrów miast. Wzrastające koszty dojazdów i starzenie się populacji, związane ze zmianą jej potrzeb komunikacyjnych, przyczynią się w znacznym stopniu do procesu rekoncentracji mieszkańców. W drugiej połowie XX wieku dezindustrializacja doprowadziła do kurczenia się wielu miejsc, natomiast w wieku XXI procesy restrukturyzacji, a wraz z nimi brak wystarczającego popytu, wpłyną na lokalizację biur sektora usług. Dzielnice biurowe staną się w konsekwencji ugorami XXI wieku. W krajach uprzemysłowionych produkcja już teraz jest niemal całkowicie zracjonalizowana i zautomatyzowana, a jej obsługą zajmuje się niewielka liczba osób. Procesy racjonalizacji i przesunięć dotyczą obecnie w dużej mierze działalności biurowej i usługowej. Czynniki takie jak automatyzacja pracy biurowej, przeniesienie jej do domu lub zlecanie zagranicznym firmom oraz oddzielenie pracy administracyjnej od konkretnej przestrzeni za pomocą mobilnych narzędzi umożliwiających pracę zdalną w znaczący sposób przyczynią się do zmniejszenia zapotrzebowania na przestrzeń w klasycznych kompleksach biurowych.

4. Wyczerpanie zasobów ropy oraz innych kopalnych źródeł energii w połączeniu ze zmianą klimatu będzie miało decydujący wpływ na rozwój mieszkalnictwa w XXI wieku.

Zmiana klimatu, prowadząca do bardzo zróżnicowanych skutków, będzie nowym czynnikiem odgrywającym rolę w rozwoju mieszkalnictwa. Podczas gdy na dużą część istniejącej już zabudowy zmiana ta będzie miała nieznaczny, a częściowo nawet korzystny wpływ, ogromna liczba potencjalnych lokalizacji zostanie przez nią osłabiona, a część nawet całkowicie zagrożona. Skutkami zmian klimatycznych będą między innymi: brak wody pitnej (zwłaszcza na suchych obszarach Południa), ryzyko powodzi (na terenach przybrzeżnych), topnienie wiecznej zmarzliny (na Północy), utrata pokrywy śnieżnej i lodowej na obszarach związanych z turystyką wysokogórską i narciarstwem. Koniec epoki paliw kopalnych będzie miał szczególny wpływ na tereny charakteryzujące się ich dużymi złożami. W ostatniej fazie wydobycia regiony te czerpią wprawdzie zazwyczaj całkiem duże zyski, jednak kiedy lokalne zasoby ulegną wyczerpaniu, miasta z nimi związane będą musiały całkowicie zmienić swoją gospodarkę. Ponieważ taki rozwój wypadków można przewidzieć, w Dubaju czy Szkocji już teraz wprowadzono politykę prewencyjną mającą na celu zapobieganie procesom kurczenia się miast. Generowane w dalszym ciągu dochody są tam inwestowane w strukturalną transformację przeprowadzaną na ogromną skalę.

5. Proces kurczenia się prowadzi do rozdwojenia społeczeństw: rozwój urbanistyczny i gospodarczy, styl życia i wiele innych elementów różnią się w sposób zasadniczy w wypadku stref wzrostu i stref zaniku.

W rozwijających się obszarach miejskich wprowadzenie w życie idei przedsiębiorczego miasta może się przyczynić do osiągnięcia niespotykanej dynamiki wzrostu, natomiast kurczące się regiony charakteryzują się coraz większym niedoinwestowaniem; panuje tam kapitalizm bez kapitału. W Stanach Zjednoczonych stosowana przez banki polityka odmawiania kredytów hipotecznych na zakup nieruchomości w podupadających dzielnicach symbolizuje ich wykluczenie z ustalonych form zglobalizowanego, wielkoskalowego kapitalizmu. W regionach dotkniętych kurczeniem się klasyczne elity gospodarcze związane z dużymi firmami i bankami są zastępowane przez lokalne, bardzo często organizowane zbiorowym wysiłkiem mikroprzedsiębiorstwa. W ramach projektów realizowanych na małą skalę korzystają one ze znajomości konkretnej, lokalnej sytuacji oraz gęstej sieci kontaktów społecznych, podejmują się długofalowych przedsięwzięć, które nie wymagają dużego kapitału i opierają się na zasadzie „słabego urbanizmu”. Zarówno państwowe, jak i prywatne formy zarządzania oraz procesy rozwoju różnią się zatem w istotny sposób w zależności od tego, czy mamy do czynienia ze strefą wzrostu czy zaniku. W związku z tym możemy nawet mówić o dwóch społeczeństwach funkcjonujących w ramach jednego państwa.

6. Urbanistyka i architektura kurczących się miast stają wobec nowych wyzwań, podczas gdy do tej pory budowanie było uznawane za główny cel ich działalności.

Przez ostatnich 200 lat urbanistyka miała do czynienia niemal wyłącznie ze wzrostem – był ideowym fundamentem działań, teorii, praw i praktyk epoki nowoczesnej. Głównymi hasłami nowoczesnego rozwoju urbanistycznego były: kolonizacja, zakładanie miast, wyznaczanie ziemi pod zabudowę, nowe place budowy, otwieranie terenów, boom budowlany, ekspansja miast i gęstość zabudowy.

Dotychczas budowanie było rozumiane jako akt kolonizacji, otwierania i zagospodarowywania nowych obszarów. Kraje uprzemysłowione są już jednak niemal całkowicie zurbanizowane, a ich populacje albo uległy stagnacji, albo zaczynają się kurczyć. W takim kontekście idea kolonizacji przestała być uzasadniona. W „epoce postkolonialnej” uwaga ludzi skieruje się na te budowle, które powstały dawno temu. Następuje odwrócenie perspektywy: budowanie nie jest już celem, ale punktem wyjścia.

Postarchitektura obejmuje zadania, które pojawiają się, kiedy architektura − budowla − już istnieje. Problemem jest zatem, jak zastana architektura może być postrzegana, używana, zmieniana lub usunięta.

Jednocześnie konieczne jest znalezienie nowych sposobów tworzenia architektury w kontekście procesów zaniku. W tym celu należy jednak porzucić wąską dziedzinę architektury i dokonać upolitycznienia debaty. Rodzi się zatem szereg pytań: Kto buduje? Dzięki jakim środkom? W jakim celu?

W przeciwieństwie do postarchitektury, prearchitektura zajmuje się kwestiami, które poprzedzają praktykę architektoniczną i które umożliwiają jej zaistnienie. Wśród nich znajdują się produkcja pragnień, wyobrażanie możliwych budynków i wzbudzanie zainteresowania perspektywą ich realizacji. Ujmując to pragmatycznie: prearchitektura obejmuje formację użytkowników, klientów budowlanych oraz finanse.

Obecna konieczność wypracowania nowych planistycznych i budowlanych narzędzi jest porównywalna do sytuacji z okresu klasycznego modernizmu. „Nowe budownictwo” lat 20. ubiegłego stulecia byłoby nie do pomyślenia, gdyby nie został wypracowany cały arsenał nowych narzędzi służących urbanistyce i architekturze. Tworzenie społeczności i spółdzielni występujących w roli klientów, wynalezienie nowych form użytkowania oraz rozwój innowacyjnych modeli opodatkowania i finansowania miały równie ważne znaczenie dla narodzin modernistycznej architektury co fakt wynalezienia nowych materiałów budowlanych i metod konstrukcji. Analogicznie rzecz ujmując, do ukształtowania procesu kurczenia się konieczne jest wypracowanie nowych narzędzi, które umożliwią nam skuteczną interwencję.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

MICHAŁ CHOPTIANY

Tekst został opublikowany w „Graz Architecture Magazine” 2008, nr 5, s. 55–68. Dziękujemy Autorowi za zgodę na jego wydrukowanie.

Paweł Krzaczkowski, Existenzminimum

Człowiek witruwiański Leonarda da Vinci – zasada doskonałych proporcji ludzkiego ciała, a zarazem jednostka metryczna i nieprzekraczalny warunek architektury użytecznej. Takie ujęcie można jednak zakwestionować. Daniel Browning Smith, znany jako Rubberboy, potrafi zmieścić się w małej skrzynce, redukując witruwiański model do niecałych pięćdziesięciu centymetrów. Mozna więc zapytać czy dyspozycje człowieka gumy rzucają nowe światło na nasze pojęcie architektury? Co określa dany obiekt jako architektoniczny? Ściany, podłoga, zadaszenie? Jeśli tak, to pojemnik, w którym zmieścił się Rubberboy, spełnia definicję: zawiera ludzkie ciało i je ochrania. Czy zatem praktyka Rubberboya zmienia prostą skrzynkę w architekturę? Także sytuacja, w której życie staje się zbędne, zakłada odmienne pojęcie architektury. Albo zaprzecza jej pojęciu. Wystarczy przyjrzeć się przestrzeniom przeznaczonym dla więźniów nazistowskich obozów koncentracyjnych. Rzucają się tu w oczy wielopiętrowe konstrukcje łóżkowe. Skrajnie ograniczona przestrzeń, która pozwala co najwyżej pozostawać w pozycji siedzącej. A przecież obozy też projektowali architekci. Czy mamy zatem usunąć z pojęcia architektury wymóg takiego kształtowania przestrzeni, by dało się w niej żyć?

Zakładamy, że architektura służy życiu i odwołujemy się do życzeniowych koncepcji, które poszukują jej sensu w tym, co służyłoby wyobrażonemu szczęściu i tworzyło obszar bezpieczeństwa. Uznajemy, że budynki powinny dawać komfort użytkowania. Można definiować architekturę mieszkalną jako obiekt zbudowany, który posiada podstawę, ściany i sklepienie, wydzielające przestrzeń na tyle obszerną, by umożliwić ludzkiemu użytkownikowi w wieku dorosłym przemieszczanie się w pozycji pionowej. Jeśli jednak spojrzymy na architekturę bez odwoływania się do etycznego elementu, który etymologicznie odnosi nas do kryjówki, czyli tego, co atawistycznie bezpieczne, będziemy mogli spojrzeć na praktykę architektoniczną w inny sposób. Dostrzeżemy, że stosunek do przestrzeni jest także negocjowalny na poziomie siły oraz możliwości – że jest on zakorzeniony w określonych relacjach społeczno-ekonomicznych, które definiują sposób, w jaki określone ciała mogą zamieszkiwać określone miejsce czy w nim przebywać. W starożytnych Chinach istniały bardzo wyraźne zasady podziału użytkowania przestrzeni przez grupy społeczne, co stanowiło gwarancję stałości porządku klasowego. Identyfikacja z określonym porządkiem przestrzennym jako naturalnie danym gwarantuje rozdzielność interesów grupowych i pozwala zachować podziały społeczne w nienaruszonym stanie. Mieszanie się grup groziłoby zachwianiem systemu feudalnego, mogłoby inspirować ruchy emancypacyjne. Mówimy tu o modelu autorytarnym, generującym ścisłą gettoizację przestrzeni miejskiej. W przypadku architektury obozowej mamy do czynienia z szeroko rozbudowanym aparatem opresji, który zdominował całokształt stosunków społecznych i umieścił napiętnowaną grupę na bardzo małej przestrzeni, pozwalając na ściślejszą kontrolę populacji.

Naziści wiedzieli, że tym ostatnim nie potrzeba wiele do zachowania podstawowej wydajności fizycznej. Łatwo można się tego nauczyć, obserwując chów zwierząt przeznaczonych do uboju. Kurom wystarczy tyle miejsca, ile zajmują ich ciała, oraz karma, żeby produkować jaja i osiągać efektywną masę, opłacalną na rynku mięsnym. Maksymalizacja opresji polega na minimalizowaniu przestrzeni przejściowej pomiędzy skrajnym wyzyskiem i śmiercią – czyli przestrzeń klatki. Nie będę rozwijał tu kwestii sposobu traktowania przez ludzi podmiotów nieludzkich. Zauważmy tylko, że wyjęcie określonych gatunków fauny z otwartych ekosystemów nie prowadzi do śmierci gatunku. Wręcz odwrotnie: ograniczenie bywa zbieżne z rozrostem populacji. Z punktu widzenia prymitywnych rozstrzygnięć w dziedzinie psychologii zwierząt, zakładającymi, że sensem życia zwierzęcia jest zachowanie i rozrost gatunku, mamy tu nawet do czynienia z jakąś formą wsparcia, jakiego udzielałby mu ekosystem ludzki. Maksymalizacja zysku i kontroli oraz skrajne ograniczenie przestrzeni służy liczebnej multiplikacji niektórych ich gatunków. Czy jednak oznacza to, że zwierzęta te są bardziej spełnione w swoim gatunkowym i indywidualnym powołaniu?

Nauczyliśmy się, że takie pytania nie dotyczą zwierząt, choć zarazem moralizatorsko twierdzimy, że w stosunku do ludzi są one adekwatne. Szczęście ludzkie nie polega przecież na biologicznej reprodukcji i poszukuje form komfortu, które dają szczęście, a przynajmniej poczucie dobro-bycia. Problem polega jednak na tym, że jako przydane dobro, które miałoby być powszechne, przestrzeń nie jest demokratyczna i nigdy taka nie była. Poszczególne grupy androidalne walczyły z sobą o tereny łowne, a od czasów powstania miast i rozpowszechnienia się modelu pracy najemnej mamy do czynienia ze sformalizowanym instytucjonalnie systemem jej dystrybucji. Wiąże się to z jednej strony z możliwością posiadania nadwyżki przestrzennej, a z drugiej strony z możliwością jej niedoboru, czy wręcz wykluczenia z przestrzeni.

Stan niepewności co do miejsca jednostki w przestrzeni diagnozuje w sposób bardzo czytelny niemiecki ekspresjonizm – w szczególności zaś proza Kafki. W Ameryce, Zamku i Procesie przestrzeń przybiera zazwyczaj formę pokoju, izby, labiryntu korytarzy, ciemnych zaułków. Dla bohaterów są to raczej przestrzenie nowe i nieoswojone. Oto mała kajuta w niższych rejonach statku: „Do nędznej kabiny, w której łóżko, szafa, krzesło i człowiek stali jakby stłoczeni, jak w magazynie, wpadało przez górne okienko posępne, [...] zużyte światło”[96]. Oto bohater błądzi korytarzami wielkiego domu: „Było to niespotykane marnotrawstwo miejsca i Karl myślał o wschodnich dzielnicach nowojorskich, które wuj obiecał mu pokazać, gdzie rzekomo w jednym małym pokoju gnieździło się kilka rodzin i mieszkanie każdej z nich stanowił jeden kąt, w którym dzieci tłoczyły się wokół rodziców”[97]. Można też wspomnieć o pokoju Bürgela („Pokoik był niewielki i większą jego część zajmowało szerokie łoże”[98]) i wielu innych pomieszczeniach, równie małych i niedorzecznie ciasnych: „Przestrzeń wykorzystano do ostatniej możliwości. Korytarz ledwie tak wysoki, iż można było iść przezeń, nie schylając głowy”[99]. O sali sądowej: „stłoczona gromada najrozmaitszych ludzi [...] wypełniała średniej wielkości pokój o dwu oknach, otoczony tuż pod sufitem galerią, która również była szczelnie obsadzona i gdzie ludzie mogli stać tylko pochyleni, a głowami i plecami uderzali o sufit”[100]. Czy o pokoju malarza, w którym „więcej niż dwa kroki niepodobna […] było zrobić wzdłuż i wszerz”[101].

Jeżeli u Kafki pojawia się obszerniejsza, bardziej otwarta przestrzeń, niemalże na pewno zostanie ukazana porą nocną, gdy kontury ulegają zatarciu i zanikają dystanse. Rozświetlona przestrzeń dostarcza określonych punktów odniesienia, wedle których oko ocenia odległość i rozmiar. W potocznej obserwacji perspektywę określa płaszczyzna – sufit, ściana, a w wypadku otwartej przestrzeni to, co pod stopami. Otwartą przestrzeń u Kafki niemal zawsze redukuje jednak rodzaj oświetlenia. Ocena wymiarów przestrzeni wymaga zaistnienia perspektywy, czyli odsłonięcia określonej płaszczyzny: „i już zamierzał głośno zawołać «halo!» w obu kierunkach korytarza, gdy w stronie, z której przyszedł, zauważył małe, zbliżające się światło. Teraz dopiero mógł ocenić długość prostego korytarza, ten dom nie był willą, lecz twierdzą”[102].

Przedstawieniu przestrzeni odpowiada tu wymownie obserwowany system podziałów klasowych. Z jednej strony przestrzeń wizualnie niemal nieograniczona, co stanowiło swoją drogą ważną figurę w późnooświeceniowej estetyce wzniosłości i co bardzo wyraźnie manifestuje się w projektach Étienne’a-Louisa Bouléego. Z drugiej strony skrajne ograniczenie, właściwe dla przestrzeni bytowania biedoty czy aparatu urzędniczego często uniemożliwiających utrzymanie pozycji wyprostowanej, a nawet przemieszczanie się. Nadwyżce przestrzennej i niezmierności, która funduje doświadczenie wzniosłości, przeciwstawiono nieludzkie stłamszenie w klatce – figurę ekonomicznej opresji, która wywołuje poczucie pasywności i rozpacz.

Kafka takie zjawiska mógł obserwować na własne oczy: w drugiej dekadzie XX wieku przeludnienie miast osiągało swoje apogeum, proletariat licznie napływał do miast, gdzie stawał się ofiarą kolejnych kryzysów ekonomicznych. Ci, których nie było stać na zakup czy wynajęcie większej przestrzeni mieszkalnej, gnieździli się wraz z wielodzietnymi rodzinami w małych pomieszczeniach. Dojrzały modernizm lat 20. ubiegłego stulecia wyrastał w dużej mierze z potrzeby zaradzenia tej sytuacji. Przeładowane ornamentami i anachroniczne technologicznie budownictwo secesyjne nie nadążało za potrzebami mieszkalnymi, a jego wysokie koszty utrzymania wykluczały z systemu dystrybucji przestrzeni całe grupy społeczne. Modernizm próbował zmodyfikować ten niesprawiedliwy system gospodarowania przestrzenią miejską poprzez wprowadzenie fabrycznych metod produkcji architektury i usunięcie zbędnej ornamentacji. Problemom miało także zaradzić Existenzminimum: próba wyznaczenia minimalnej przestrzeni mieszkalnej, funkcjonalnej, a zarazem nowoczesnej, która zapewniłaby przeciętnemu użytkownikowi poczucie komfortu zamieszkiwania wedle jego aktualnych oczekiwań.

Czy rzeczywiście było to minimalne ograniczenie? I jak rozumiano tu egzystencję? Z pewnością nie tak, jak Diogenes, który zamieszkiwał beczkę i nie potrzebował żadnej przestrzeni mieszkalnej, albowiem to wolność od posiadania była dla niego schronieniem egzystencjalnym. Oczywiście Walter Gropius nie był wolny od arbitralności, a jego poszukiwania minimalnej przestrzeni – od autorytarnych i absolutystycznych skłonności. Uważał, że z biologicznego punktu widzenia ludziom wystarczy bardzo mała przestrzeń mieszkalna, byle dobrze doświetlona i z dostępem do świeżego powietrza. Już pod koniec lat 20. grupa jego studentów ukazała niebezpieczeństwo poszukiwania minimalnej przestrzeni życiowej „z biologicznego punktu widzenia”. Odwołuję się tutaj do zdjęcia, na którym studenci Gropiusa umieszczeni są w kilkupiętrowych boksach pozbawionych bocznej ściany, w których ledwie się mieszczą w pozycji siedzącej. Nie sposób tu myśleć o pozycji stojącej, a tym bardziej o przemieszczaniu się. Fotografię tę można zestawić ze zdjęciami baraków obozów koncentracyjnych, gdzie przestrzeń indywidualna sprowadza się do fragmentu półki, na której można co najwyżej usiąść. Biologiczny punkt widzenia autentycznie określił tutaj minimalną przestrzeń egzystencji darmowego proletariatu – ostatecznie więźniowie wykonywali głównie prace fizyczne, w dużej mierze w systemie produkcji fabrycznej. Biologiczne życie nie potrzebuje więcej miejsca, niż zajmuje samo ciało, niekoniecznie też potrzebuje świeżego powietrza czy dużej ilości światła. Minimum egzystencji może oznaczać stan przejściowy pomiędzy skrajnym wyzyskiem i śmiercią – czyli przebywanie w klatce.

Gropius nie myślał oczywiście o tak rozumianym ograniczeniu, niemniej otwarte pozostaje pytanie, co odgranicza minimalną przestrzeń od takich jej form oraz jak minimalna przestrzeń definiuje egzystencję, którą ma osłaniać. Jeśli nie przyznajemy wszystkim ludziom prawa do posiadania komfortowej przestrzeni, w jaki sposób mamy określić to, co minimalne? I jakie instytucje będą decydować o granicach ograniczenia? Innymi słowy, jeśli minimalność nie odwołuje się do pojęcia godności przyszłych mieszkańców i nie zakłada zapewnienia im komfortu, minimalizacja kosztów może prowadzić do tworzenia skrajnie nieludzkich przestrzeni mieszkalnych, przypominających klatki dla kur. Rzecz wszakże rozstrzyga się nie tylko w obszarze architektury, lecz także w polu szeroko rozumianych stosunków społeczno-ekonomicznych, które określają relacje siły i możliwości zarówno poszczególnych jednostek, jak i grup społecznych.

Całkowita deregulacja rynku mieszkaniowego może doprowadzić do tego, że zapomnimy o powszechnym dostępie i prawie do własnego mieszkania, a zamiast tego dojdzie do upowszechnienia się minimalnych przestrzeni do wynajęcia w obrębie ogromnych założeń barakowych przypominających kapsuły metabolistów. Niekoniecznie muszą to być wieżowce w centrum. Równie dobrze kryteria te mogą spełniać kompleksy mieszkaniowe sytuowane na peryferiach, gdzie rzesze biedoty będą mogły regenerować swoje siły produkcyjne na kilku metrach kwadratowych. Takie przypadki nie są dziś rzadkie w globalnych metropoliach, jak choćby w Dubaju, gdzie tania siła robocza, często pozbawiona praw obywatelskich, zamieszkuje podobne baraki. Widać to również doskonale na przykładzie Kowloon Walled City w Hongkongu, niegdyś najgęściej zaludnionego obszaru na świecie – aż do wyburzenia osiedla na początku lat 90. Dzisiaj powstają w tym miejscu apartamentowce, a biedota, która zajmuje się obsługą techniczną zapewniającą prawidłowe funkcjonowanie miasta, nadal gnieździ się w minimalnych przestrzeniach. W czasach Kowloon Walled City mieliśmy do czynienia z anarchistyczno-mafijnym wzorcem organizacji przestrzeni, obecnie dominuje zasada wolnorynkowej maksymalizacji zysku. Existenzminimum może rozwijać się także poza systemem kontroli państwowej i przy obojętnej akceptacji władzy publicznej, przybierając postać postapokaliptycznej przestrzeni mrowiska. Z punktu widzenia modeli dystrybucji przestrzeni autorytarne państwo, nieformalna przemoc alternatywnej organizacji społecznej czy kapitalistyczna maksymalizacja zysków mogą przynosić podobne rezultaty, prowadząc do analogicznych form przestrzennego wykluczenia.

Na początku lat 70. grupa włoskich architektów działających pod nazwą Superstudio opracowała koncepcję dwunastu dystopijnych miast. Mamy tu do czynienia z radykalizacją systemu opresji, w którym ciała, a nawet już tylko mózgi, kontrolowane są w trakcie całego przebiegu cyklu życia. Superstudio radykalizuje tendencje zmierzające do maksymalizacji efektywności przestrzeni oraz unifikacji przestrzeni życiowych. Jedenaste miasto przypomina nieco Konloon Walled City, choć posiada nieco inną strukturę własnościową. W „mieście wspaniałych domów” każda rodzina dysponuje małą działką, na której może stawiać domy na planie kwadratu o boku długości trzech metrów. Rozbudowa i zwiększenie przestrzeni mieszkalnej może odbywać się jedynie w planie wertykalnym. Najbogatsze rodziny mieszkają w domach liczących do dwustu metrów wysokości. Ponieważ konstrukcja może unieść do dziewięćdziesięciu metrów budynku, kolejne kondygnacje są podtrzymywane przez plastikowe balony wypełnione helem. Splot idei równości, dążeń do uniformizacji oraz koncepcji mieszkania jako maszyny dopuszcza istnienie różnic jedynie w wysokości budynków oraz w charakterze ich elewacji.

W tym samym czasie Paolo Soleri rozpoczynał realizację swojego utopijnego miasta Arcosanti, gdzie na niewielkim obszarze, w trzydziestokondygnacyjnych budynkach miało zamieszkać pięć tysięcy osób. Soleri traktował to jako ekologiczną konieczność. Zgęszczenie populacji i ograniczenie przestrzenne miasta miało sprzyjać demokratyzacji w dostępie do wszystkich usług, a także pozwolić na zachowanie jego związków z naturalnym krajobrazem. W projektach Superstudia krajobraz znika pod betonową powierzchnią, a świat zmienia się w kontrolowany przez maszyny, zuniformizowany krajobraz miejski. Produkcyjna funkcja miast przekształca je w przestrzeń totalitarną, w której indywiduum staje się na tyle zbędne, iż w projekcie „miasta kosmicznego” jego wolność zostaje ograniczona do śnienia w kontrolowanych komputerowo trumnach. Życie jest tu potrzebne tylko jako fakt biologiczny. Z Existenzminimum pozostaje samo minimum, które wyznacza zakres egzystencji. Dystopia okazuje się ociosaną wersją utopii.

Indywiduum pozbawione możliwości poruszania się w przestrzeni może pozostawać uczestnikiem procesów świadomościowych, które także daje się jednak anihilować, redukując przestrzeń do stanu absolutnego zera. Takie eksperymenty pojawiały się w prozie Samuela Becketta. Kartezjański podmiot, który stawia się naprzeciw świata jako naoczności – świata prymarnie przestrzennego – zostaje tejże przestrzenności pozbawiony. Stosunki przestrzenne istniejące w wyobraźni ulegają anihilacji, a tym samym anihilacji ulega jednostka[103]. W Malone umiera przestrzeń życiowa człowieka ogranicza się do pokoju, a nawet samego łóżka, które kaleki Malone okazjonalnie „rozszerza” za pomocą kijka. Nie ma tu miejsca na szczegół ani ornament. W Komedii trzy głowy wystają statycznie z pojemników. Oczy widzą przestrzeń, ale samo ciało pozbawiono możliwości ruchu. W dystopii Superstudia technologizacja i uniformizacja życia w mieście znosi nawet i to. Świadomość jest raczej zbędnym dodatkiem do biologicznej reprodukcji nagiego życia. W takim wypadku przestrzeń staje się zbędna.

Wracamy zatem do Rubberboya, jego skrzynki 50×50×50 cm oraz do pytania o granice architektury. Wydaje się, że to, czemu życzeniowo odmawiamy prawa do bycia architekturą, przesądza o jej kształcie w niemniejszym stopniu niż to, co naszym zdaniem stanowi jej istotę: wyobrażenie architektury jako dobra, czy to konsumpcyjnego, czy też etycznego.

Małgorzata Spasiewicz-Bulas, Praktyka na granicach architektury

Wyjście poza ograniczenia dla niektórych może się okazać wyzwoleniem, w sytuacjach kryzysowych – koniecznością. W obu przypadkach otwiera przed architekturą nowe obszary działania, a architektom stwarza okazje do ciekawych eksperymentów.

W Argentynie normą jest nie stabilizacja, lecz jej brak. Takie warunki zmuszają architektów do redefinicji zawodu, poszukiwania jego nowej formuły. W sytuacji, kiedy pole działalności projektowej coraz bardziej ogranicza zła sytuacja ekonomiczna, wyjściem dla architekta może się okazać rozmycie granicy pomiędzy klientem a projektantem i samodzielne, aktywne stwarzanie warunków dla zaistnienia architektury.

Na takim działaniu opiera się praktyka Ariela Jacubovicha:

Ameryka Łacińska ma długie doświadczenie w tworzeniu okoliczności, w których może powstawać architektura. Trenujemy w zmiennych realiach politycznych, narażeni na cykliczne kryzysy ekonomiczne. Sytuacja stabilizuje się na pewien czas, później wszystko trzeba wymyślić na nowo. Argentyński kryzys z 2001 roku dla wielu architektów był bodźcem do stworzenia nowych zasad dla wykonywania zawodu. Poprzedni system, w którym pozyskiwało się zlecenia, całkowicie przestał działać i trzeba było znaleźć nowy[104].

Dla Jacubovicha zmiany, które były skutkiem masowych protestów w 2001 roku, otworzyły drogę do współpracy z nowymi ruchami społecznymi. Samorządne kolektywy, w obliczu załamania gospodarki i niewydolności instytucji państwowych, oddolnie i samozwańczo przejęły organizację niektórych sektorów życia publicznego, kulturalnego i gospodarczego. Wiele z ich działań później zalegalizowano. Tak było w przypadku Roca Negra – terenu zajętego przez członków MTD (Movimiento de Trabajadores Desocupados – Ruch Bezrobotnych Pracowników). Członkowie kolektywu założyli i prowadzą szkołę dla dorosłych, świetlicę, zakład produkcyjny oraz warsztat. Biuro Jacubovicha sprawiło, że w polu ich działań znalazła się też architektura, a Roca Negra zamieniła się w Ciudad Roca Negra –„miasto” ze swoimi planami i wizjami.

Musieliśmy się włączyć w działalność organizacji, która nigdy wcześniej nie współpracowała z architektami. Zaangażowanie biura zaproponowała jedna z członkiń kolektywu. Na pierwszym etapie najważniejsze było więc zdobycie zaufania grupy, co zajęło nam wiele miesięcy. Musieliśmy stać się jej częścią i przekonać do zwrócenia ku architekturze, która wcześniej nie funkcjonowała w świadomości kolektywu jako niezbędny element[105].

Grupa wszystkie decyzje podejmuje podczas zebrań – asembleas. I tę metodologię działania zaadaptowano do pracy nad projektem. Na zebraniach, których rezultatem zazwyczaj są opinie, zaczęły powstawać dokumenty graficzne – narzędzie komunikacji architekta. W ten sposób, na drodze eksperymentów, stworzono interaktywną matrycę służącą do wymiany informacji i obrazującą tymczasowy konsensus co do kształtu przestrzeni, która podlega nieustannym przemianom. Udział Jacubovicha w tego typu inicjatywach nie jest tylko efektem fascynacji zjawiskiem społecznym. Po dłuższej rozmowie o zmieniającej się roli architekta i materii jego działania, myślę, że obecność architektury w działaniach ruchów społecznych jest szczególnie ważna. Jacubovich definiuje architekturę jako narzędzie ukazujące możliwość transformacji. Przy dzisiejszym rozmywaniu się granic pomiędzy fizyczną przestrzenią, rzeczywistością społeczną i sztuką architektura może nieść wizję wielopłaszczyznowych przemian. Dzieje się to już na etapie projektu, makiety, tworzenia połączeń między aktorami skupionymi wokół danej przestrzeni. Obraz potencjalnej zmiany niosą wszystkie etapy procesu zwanego architekturą.

Współpraca z ruchami społecznymi to eksperyment, nie brakuje w nim również rozczarowań. Kiedy odwiedziłam Ciudad Roca Negra, sprawiała wrażenie porzuconego placu budowy. MTD całą uwagę skupiło na innym działaniu, pozostawiając miasto Roca Negra w stanie zawieszenia.

W Roca Negra powstały dopiero fragmenty jednostek projektu. To szczególny moment, który z jednej strony wywołuje duże nadzieje i oczekiwania wobec całego kompleksu, ale z drugiej – powoduje frustracje. Rozpoczęto budowę wielu elementów, ale żadnego z nich nie dokończono. I nie w tym sensie, że nasz projekt nie został dosłownie wykonany – obiekty nie mogą pełnić przypisanej im funkcji, z placu budowy zmienić się w kuchnię, szatnie czy plac zabaw. Frustruje to nas, jako architektów, bo nie ukazuje w pełni zdolności architektury do transformacji, która pozostaje wciąż w sferze wyobraźni. My ją sobie wyobrażamy, ludzie sobie ją wyobrażają, ale nie mogą z niej korzystać[106].

Jacubovich eksperymentuje też na innych polach. Wychodząc poza umowne granice działalności architekta, przyjmuje funkcję mediatora, który buduje połączenia między aktorami po to, by umożliwić zaistnienie architektury. Robi to na polu komercyjnym, projektując i aranżując sieć powiązań koniecznych do powstania projektu. Stuprocentową materializacją tego podejścia jest kolejny projekt tworzony z kolektywem MTD na terenie dworca kolejowego Avellaneda. To miejsce o dużym znaczeniu symbolicznym. W czasie protestów w 2001 roku zostało tam zastrzelonych dwóch manifestantów. Od tego czasu dworzec stał się polem walki o przestrzeń symboliczną – teren skolonizowali artyści, toczą się spory o nazwę. W tych okolicznościach Jakubovich, współpracując z kolektywem, postanowił samej architekturze nadać funkcję mediatora. Tworząc projekt, architekt rozmyślnie generuje strefy konfliktu, dążąc do zaangażowania wszystkich aktorów związanych z dworcem – ruchu MTD, artystów, sąsiadów, kolei, urzędu miasta Avellaneda, a nawet wspólnoty Hare Kriszna, której członkowie wystawili ołtarz jednemu z zastrzelonych manifestantów. Poprzez sporadyczne spotkania i wkraczanie w przestrzenie zagospodarowane lub będące własnością różnych podmiotów, wymusza się wspólne kształtowanie przestrzeni. Na razie tylko w sferze wyobraźni, ale już na tym etapie ujawnia się transformacyjny potencjał architektury. Jacubovich, wychodząc poza ograniczenia, odrywa myślenie o architekturze od powstawania budynku, a nawet jego projektu, i rozszerza je na cały proces. Wszelkie jego działania łączy funkcja tłumacza, który tworzy połączenia między różnymi światami.

Dialog jest również kluczowy w działalności innego niepokornego Argentyńczyka – Rodolfa Livingstona, należącego do starszego pokolenia architektów. Droga, którą wybrał, choć zupełnie inna niż Jakubovicha, również pozostaje ścieżką na pograniczu głównego nurtu architektury. Nazywa siebie enfant terrible architektury, z zasady nie zagląda do gazet architektonicznych, nawet swoje biuro nazwał poradnią, żeby uniknąć stereotypowych skojarzeń. Jego postulaty odnoszą się do prostych kwestii, być może właśnie dlatego nieistotnych dla architektów, którzy – jak twierdzi Livingston – są przekonani o tym, że zostali stworzeni do wielkich rzeczy i udało im się do tego przekonać także społeczeństwo. Na przekór temu Livingston postanowił uczynić swoją specjalnością wzgardzone przez architektów przebudowy domów, przeprowadzać je z oddaniem i znajdować w tym przyjemność. Stworzył cały system, który pozwala mu wykonywać zawód według jego ideałów – blisko ludzi i ich potrzeb. Źle zaprojektowane mieszkanie jest przyczyną małych rodzinnych nieszczęść – braku intymności, frustracji wywołanej ciasnotą, niewygody spowodowanej ścianą pomiędzy wąską kuchnią a malutką jadalnią – Livingston uwalnia swoich klientów od tych codziennych przykrości. Podobne hasła głoszą wizjonerzy kreślący futurystyczne wizje nowego wspaniałego świata. Sposób Argentyńczyka jest jednak zupełnie inny. Po pierwsze, neguje on dotychczasowe zasady ustalania wynagrodzenia architekta. Livingston uznał, że stosowany powszechnie system polegający na pobieraniu opłat w wysokości określonego procenta od wartości inwestycji prowadzi do wybierania rozwiązań, na których architekt może jak najwięcej zarobić, a nie tych, które są najbardziej korzystne – finansowo i przestrzennie – dla klienta. Dlatego biuro Livingstona pobiera opłaty od konsultacji. Wysokość honorarium jest z góry ustalona, co likwiduje niepewność związaną z ostatecznym wynagrodzeniem architekta i zwiększa dostępność dla osób z ograniczonym budżetem. Czasem wystarczy jedna porada i zmiana aranżacji istniejącej przestrzeni, aby w satysfakcjonujący sposób usprawnić jej funkcjonowanie:

Wiele mieszkań można «powiększyć», nie zmieniając ich metrażu. Często nie chodzi o to, aby dodać nowe pomieszczenia, wystarczy przearanżować zastane elementy. Dzięki dobrej diagnozie i minimum materiałów osiąga się pożądany efekt. Materiały zwykle możemy znaleźć w domu[107].

Na stronie biura Livingstona widnieje katalog porad w atrakcyjnych cenach i z przystępnym opisem:

Remont czy przeprowadzka? Ile będzie mnie kosztować remont mojego domu, a ile kupno nowego? Kwestia finansowa jest istotna, bez wątpienia – ale nie tylko to powinniśmy brać pod uwagę. Są inne, równie ważne kryteria: szkoła, do której chodzą dzieci, okolica z dzieciństwa, teściowa mieszkająca dwie ulice dalej – ostatecznie – życie, nasza historia i plany na przyszłość. Jak jednocześnie wziąć pod uwagę tak odmienne kwestie? Na tym właśnie polega nasza pomoc (cena – 400 peso argentyńskich, ok. 200 zł)[108].

Pomoc i głęboko ludzkie, na poły psychologiczne podejście do roli architekta to kluczowe aspekty autorskiej metody Rodolfa Livingstona – pracy z klientem, nad projektem. Dokładny scenariusz spotkań został opisany w książce architekta Cirurgia de casas („Operacje na domach”). Livingston wymienia wiele technik prowadzenia wywiadu, których zadaniem jest wydobycie rzeczywistych potrzeb i pragnień klienta, odkrycie prawdziwego problemu związanego z przestrzenią. Architekt proponuje gry, takie jak: „Idealny, wymarzony dom”; „Mniej-więcej”; „Księga zażaleń”. Wszystko po to, aby uwolnić klienta od ograniczeń wynikających z wyobrażenia o realnych możliwościach i z przywiązania do własnej koncepcji rozwiązania problemu. Na podstawie tak zidentyfikowanych problemów i potrzeb architekt opracowuje kilka wersji projektu – w tym „projekt klienta” – które są później dyskutowane. Projekt powstaje między spotkaniami służącymi identyfikacji problemu i wypracowaniu wspólnej idei:

Promowana przeze mnie partycypacja jest kontrolowana, ukierunkowywana i zarządzana przez profesjonalistę, który musi być jednak wrażliwym słuchaczem, gotowym na to, żeby dowiedzieć się czegoś o kliencie, jego życiu i być otwartym na to, że ta wiedza może stanąć w sprzeczności z naszą ulubioną wersją projektu (która zawsze istnieje)[109].

Studio Livingstona funkcjonuje od 1968 roku. Na stronie internetowej dumnie informuje o ponad trzech tysiącach klientów. Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę, że w większości przypadków były to kilkuosobowe rodziny, a w kilku – większe grupy użytkowników budynku uniwersyteckiego, to wciąż imponująca liczba jak na biuro, w którym pracuje zaledwie kilka osób. Wiele drobnych konsultacji zamiast kilku dużych projektów oraz powszechność w dostępie do usług architektonicznych to główne założenia Livingstona, które w jego biurze udało się zrealizować. Ambicją architekta jest jednak upowszechnienie tego modelu uprawiania zawodu. Model arquitectos de la comunidad (architekci dla społeczności) na większą skalę udało się wprowadzić na Kubie, gdzie był odpowiedzią na kryzys w latach 90. W obliczu deficytu materiałów stanowił wsparcie dla samodzielnej budowy domów, z zastosowaniem lokalnych surowców. Stowarzyszenie Architektów Urugwaju wprowadziło system „architektów dla społeczności” jako jeden z oficjalnych modeli uprawiania zawodu. Z metodologii tej korzystają też pojedyncze biura, głównie w Ameryce Południowej oraz w Hiszpanii.

Społeczny model architektury wdraża również Taller Libre del Proyecto Social (Wolny Warsztat Projektów Społecznych) prowadzony na Uniwersytecie w Buenos Aires. To  zajęcia fakultatywne dla studentów Wydziału Architektury, Projektowania i Urbanistyki, otwarte dla studentów wszystkich kierunków, prowadzone dzięki staraniom aktywistów i wolontarystycznej pracy profesorów i studentów. Ten pomysł również  narodził się w czasie kryzysu i był odpowiedzią na realne potrzeby:

Pracownicy przejmujący porzucone przez właścicieli fabryki potrzebowali nowej identyfikacji wizualnej, żeby móc sprzedawać swoje produkty, komitety sąsiedzkie przychodziły po diagnozy stanu zanieczyszczeń w swoich dzielnicach. Z tymi prośbami zwracano się do centrów studenckich, ponieważ kadra uniwersytecka i stowarzyszenia architektów były ideologicznie związane z polityką prywatyzacji. Studenci szukali pomocy u pracowników akademickich o lewicowych poglądach. I tak narodził się Wolny Warsztat[110].

Jego słuchacze, zamiast wykonywać teoretyczne projekty, pracują nad rozwiązaniem realnych problemów osób, dla których specjalistyczne porady pozostają poza zasięgiem możliwości finansowych i nie należą do realizowanych kulturowych wzorców. Metodologia pracy opiera się na zasadzie: potrzeba – związek – projekt. Najpierw dane miejsce jest analizowane w ujęciu holistycznym – rozpatruje się problem i jego przyczyny, głównie pozaarchitektoniczne. Następnie nawiązywana jest współpraca z działającymi lokalnie formalnymi lub nieformalnymi grupami. W zależności od potrzeby, która ujawni się na styku przeanalizowanych problemów i potrzeb działających na danym terenie organizacji, opracowywany jest projekt.

Razem z jedną z grup studentów odwiedziłam dzielnicę Maria Elena w gminie Matanza – slumsie pozbawionym miejskich usług i infrastruktury. Współpraca jest zogniskowana wokół przychodni prowadzonej przez lekarza społecznika. Studenci projektowania graficznego pracują przy wydawaniu gazety promującej problematykę zdrowotną. Architekci umieścili w przychodni skrzynkę, dzięki której mieszkańcy potrzebujący porady architekta mogą się z nimi skontaktować. Wielu z mieszkańców villas (argentyńskie slumsy) pracuje na budowach, nie widzą konieczności współpracy z architektami. Domy organicznie obrastają kolejnymi pomieszczeniami w odpowiedzi na pojawiające się potrzeby i w ramach dostępnych środków. Dzięki współpracy z architektami zwiększa się szansa na stosowanie optymalnych rozwiązań przy zaangażowaniu minimalnych zasobów. Do Wolnego Warsztatu zwrócił się na przykład Jorge, który chce dobudować pokój na piętrze i potrzebował rady dotyczącej konstrukcji schodów. Podczas opracowywania kolejnych wersji projektu ważniejsze niż kompozycja rzutu było to, gdzie pięcioosobowa rodzina będzie spać w czasie budowy, czy mieszkający z nimi dziadek będzie chciał i ma możliwość dobudowy w przyszłości swojego pokoju, gdzie mieści się warsztat pracy Jorge i którędy transportuje efekty swojej pracy – kwestie, które rzadko pojawiają się na wydziałach architektury, a prawie nigdy jako problemy prawdziwych osób, a nie wyobrażonych modeli.

Podczas studiów nie przerobiłem ani jednego projektu przebudowy mieszkania. Rysowałem za to muzea i wielopiętrowe wieże – śmieje się Livingston.

– Wydziały architektury na świecie mają o wiele więcej wspólnego z sobą nawzajem, niż przeciętny Polak czy Argentyńczyk ma wspólnego z architektem[111].

Czego oczekujemy od architekta jako klienci? Jak widzimy swoją rolę i pole działania jako architekci? Ograniczenia nie istnieją, ale pozostaje strefa komfortu, którą trudno opuścić, tym bardziej że znajduje się ona zarówno po stronie architektów, jak i ich klientów.

Zbigniew Karpiński, Wykluczenie

1.

Wielu spośród tych, którym w życiu wiedzie się nie najgorzej, uważa zapewne, że sami sobie na swój dobrobyt zapracowali: ciężką pracą, pomysłowością, przedsiębiorczością, inicjatywą, sumiennością i licznymi innymi cenionymi przymiotami. Przez analogię sądzą też pewnie, że biedni sami sobie na swoją biedę zapracowali – brakiem inicjatywy, pomysłowości, przedsiębiorczości… Jakkolwiek jednak cechy te są niewątpliwie potrzebne, by zapewnić sobie i swoim najbliższym dostatek, nie są wystarczające. Ubodzy, wbrew temu, co myśli o nich znaczna część tych, którzy są po drugiej stronie linii ubóstwa, nie są wcale mniej od nich przedsiębiorczy czy pomysłowi – codzienne zmaganie się z życiem w biedzie wymaga od nich wyszukiwania coraz to nowych sposobów na przetrwanie jeszcze jednego dnia[112].

Gdyby ubodzy wykorzystali swoją pomysłowość i przedsiębiorczość w działalności gospodarczej, skorzystaliby na tym nie tylko oni sami. Rozpoczęcie działalności gospodarczej, choćby jednoosobowej, wymaga jednak inwestycji, a więc pieniędzy, których ubodzy nie mają – nawet jeśli w grę wchodzą niewielkie kwoty. Pieniądze ma bank, ale nie pożyczy pieniędzy ubogiemu, bo brakuje mu zdolności kredytowej. Alternatywą wydają się liczne firmy oferujące tzw. chwilówki, ale ten rodzaj zobowiązania finansowego jest obłożony wysokimi odsetkami, które wcale nie ułatwiają spłaty pożyczki, a wręcz zmuszają do zaciągania kolejnych.

Pewnym sposobem na zagospodarowanie przedsiębiorczości ubogich stały się tzw. mikrokredyty, a więc drobne pożyczki o niewielkim oprocentowaniu dla osób, którym właśnie mała kwota wystarczy do rozpoczęcia działalności. Symbolem sukcesu działalności mikropożyczkowej stał się pochodzący z Bangladeszu ekonomista Muhammad Yunus i założony przez niego w 1983 roku Grameen Bank specjalizujący się w kredytach dla ludności ubogiej, zwłaszcza dla kobiet. Działalność Grameen Banku i jego twórcy nagrodzono w 2006 roku Pokojową Nagrodą Nobla, doceniając ich rolę w zmniejszaniu obszarów ubóstwa, w którym dostrzega się zagrożenie dla pokoju i naruszenie podstawowych praw człowieka[113].

Instytucje mikropożyczkowe dały ludziom ubogim szansę na to, by wyszli z ubóstwa własnymi siłami, wykorzystując swoją pomysłowość i przedsiębiorczość. Sukces instytucji mikropożyczkowych polega jednak nie tylko na tym, że pomogły wielu rodzinom faktycznie wyjść z ubóstwa, a same odzyskały pożyczone pieniądze wraz z odsetkami, wypracowały więc zysk, pożyczając pieniądze ubogim, choć wydawało się to nie do pomyślenia. Ich sukces polega również na tym, że dzięki mikropożyczkom ubodzy nabrali wiary we własne siły, przekonania, że sami mogą się zatroszczyć o los swój i swoich najbliższych, zyskali poczucie własnej wartości, ponieważ uniezależnili się od pomocy państwowej czy charytatywnej.

Jak się jednak okazuje, spektakularny sukces mikropożyczek to tylko jedna strona medalu. W swoim wykładzie noblowskim Yunus szczycił się wysoką, przekraczającą 95%, stopą spłacalności pożyczek udzielanych ubogim, pokazując tym samym, że pożyczanie im pieniędzy ma sens i się opłaca[114]. Tyle tylko, że wysoka stopa spłacalności kredytów była możliwa dzięki dotacjom otrzymywanym przez Grameen, które pozwalały na utrzymywanie oprocentowania kredytów na poziomie na tyle niskim, że ubodzy pożyczkobiorcy nie wpadali w pętlę zadłużenia. Co prawda Yunus zastrzegał, że od 1995 roku Grameen Bank nie korzysta z żadnych form wsparcia, polegając wyłącznie na własnych zasobach i zyskach czerpanych z oprocentowania pożyczek, nie wspomniał jednak, jakie były skutki rezygnacji z subwencji: bez dotacji od instytucji rządowych i międzynarodowych darczyńców instytucje mikropożyczkowe są zmuszone do nakładania na swoje pożyczki oprocentowania w wysokości 40–50%, a w niektórych krajach, na przykład w Meksyku, oprocentowanie to sięga nawet 80–100%[115].

Inny, głębszy problem polega jednak na tym, że mikrokredyty nie pomagają ubogim w wyjściu z ubóstwa w takim stopniu, jak twierdzą ich entuzjaści. Tego typu pożyczka umożliwia prowadzenie jedynie prostego biznesu, niewymagającego ani specjalistycznej wiedzy czy kwalifikacji, ani zaawansowanej technologii. Proste usługi występują w ograniczonej liczbie, więc nawet jeśli dziś znajdę pośród nich jakąś jeszcze niezagospodarowaną niszę, prędzej czy później odkryją ją inni, w rezultacie więc zysk, który początkowo zagarniałem w całości dla siebie, zostanie podzielony między wszystkich zainteresowanych i może się okazać na tyle niewielki, że nie wystarczy mi na związanie końca z końcem.

Inna rzecz, że tylko nieliczne spośród zaciąganych mikropożyczek służyły do sfinansowania inwestycji w rodzaju uruchomienia własnej działalności gospodarczej, wiele spośród nich, jak pisze Chang, wykorzystano na cele konsumpcyjne: do wyprawienia córce porządnego wesela lub zakupu sprzętu AGD itp. Równocześnie można się spierać, czy pożyczka na zakup na przykład energooszczędnej pralki automatycznej służy bardziej konsumpcji czy inwestycji, o czym poniżej.

2.

O biedzie dyskutuje się najczęściej w kontekście niedostatku pieniędzy – dochodów zbyt niskich w stosunku do pewnego standardu minimum nazywanego linią ubóstwa. Standard ten określa najmniejszy dochód, jaki ma wystarczać do zaspokojenia najważniejszych w danym społeczeństwie potrzeb. Zastrzeżenie, że chodzi o potrzeby najważniejsze „w danym społeczeństwie” jest istotne, ponieważ zwraca uwagę na relatywny charakter ubóstwa: biedny z Zurychu czy Oslo mógłby być człowiekiem dość zamożnym w Manili czy Kalkucie.

Wszyscy, których dochody znajdują się poniżej linii ubóstwa, są ubodzy. Z jednej strony, możemy w ten sposób wyznaczyć udział ludności ubogiej w całym społeczeństwie, co stanowi prostą i intuicyjną miarę zakresu ubóstwa, choć poza prostotą miara ta ma niewiele zalet, głównie dlatego, że traktuje wszystkich ubogich jednakowo, bez względu na to, jak głęboko poniżej linii ubóstwa się znajdują i od jak dawna. Z drugiej strony, z tego właśnie powodu posługiwanie się tak zdefiniowaną miarą ubóstwa jest zapewne wygodne politycznie: skupiając się w planowaniu polityki społecznej i redystrybucyjnej tylko na tych, którzy znajdują się tuż poniżej linii ubóstwa, polityk łatwo może się pochwalić sukcesem w „walce z biedą”, bo tych, którzy faktycznie znajdują się tuż poniżej linii ubóstwa, można łatwo „przeciągnąć” na jej drugą stronę. Znacznie większym wyzwaniem jest pomoc tym, którzy znajdują się daleko poniżej tego progu.

W tym podejściu ubóstwo ujmuje się w kategoriach materialnych – jako niskie dochody. Tymczasem bieda nie jest tożsama z niedostatkiem pieniędzy. Rodzina, której nie stać na zakup pralki i odkurzacza, jest biedna nie tylko w tym znaczeniu, że brakuje jej pieniędzy na zakup urządzeń, które są dzisiaj łatwo dostępne i powszechnie używane. Rodzina ta jest biedna także w tym znaczeniu, że właśnie z powodu ich braku jej członkowie muszą więcej czasu poświęcić na rozmaite prace domowe, takie jak sprzątanie czy pranie – kosztem innych zajęć, dzięki którym mogliby podnieść swoją jakość życia, w szczególności: kosztem pracy zawodowej, która, znowuż, jest nie tylko źródłem utrzymania, nie ma więc znaczenia czysto ekonomicznego, lecz również satysfakcji, kontaktów z ludźmi, samooceny, poczucia przydatności i przynależności.

Mówiąc inaczej, jeśli nie stać mnie na zakup tej umownej pralki, doświadczam ubóstwa w przynajmniej dwóch aspektach. Jeden z nich ma charakter ekonomiczny i wiąże się z tym, że mam za mało pieniędzy, zaś drugi – z tym, że brak pieniędzy i wynikający stąd brak podstawowego wyposażenia w moim mieszkaniu ogranicza moje szanse ułożenia sobie życia zgodnie z pewnym standardem minimum obowiązującym w moim kraju, mojej społeczności lub grupie odniesienia w zakresie, na przykład, pracy zawodowej lub spędzania czasu wolnego. Skoro bowiem możliwe jest wyznaczenie linii ubóstwa, określającej, jak powiedziano, minimalny poziom dochodów, możliwe jest też określenie pewnego minimalnego standardu życia obejmującego miejsce do mieszkania, odpowiednie ubranie, odżywianie się, unikanie zachorowań, ale też udział w życiu społecznym – by wymienić tylko kilka przykładów. Niemożność osiągnięcia tego standardu jest źródłem deprywacji.

Widać to może jeszcze wyraźniej w przykładzie, którym często posługuje się w swoich publikacjach Amartya Sen, hinduski ekonomista, noblista z 1998 roku[116]. Wyobraźmy sobie dwie osoby, z których jedna ma dochody nieco poniżej linii ubóstwa, druga zaś – znacznie powyżej, ale ze względu na przewlekłą chorobę nerek musi się dializować, co jest nie tylko bardzo kosztowne, lecz również sprawia, że jej życie jest uciążliwe. Która z tych dwóch osób w tym przykładzie jest biedniejsza? Pierwsza – bo ma niskie dochody, czy druga – bo długotrwała choroba uniemożliwia jej funkcjonowanie na pewnym minimalnym poziomie? Pierwszej z nich osiągnięcie tego minimalnego standardu życia utrudnia brak środków materialnych, z kolei drugiej z nich choroba utrudnia przekształcenie dochodu w funkcjonowanie, wymuszając na niej nie tylko poddanie się kosztownemu leczeniu, lecz także pewne decyzje dotyczące stylu życia, na przykład odżywianie się według bardzo restrykcyjnej diety czy rezygnację z uprawiania sportu. Mówiąc inaczej, druga z opisywanych osób, choć ma większe dochody, i tak będzie odczuwać ich niedostatek, zważywszy na trudności, jakich doświadcza przy ich przekształceniu w funkcjonowanie.

Uwzględnianie samych tylko dochodów nie jest zatem wystarczające do znalezienia odpowiedzi na pytanie o to, kto jest biedny i ilu jest biednych, pytania te wymagają bowiem także wzięcia pod uwagę możliwości wykorzystania dochodów do realizacji określonego stylu, te zaś są uzależnione od cech indywidualnych i cech środowiska społecznego i fizycznego, w jakim jednostki przebywają: możliwość życia wolnego od chorób w dużej mierze zależy od naszych własnych decyzji, lecz również od charakterystyk naszego miejsca zamieszkania, na przykład obecności w pobliżu naszego osiedla zakładów przemysłowych, które podnoszą poziom zanieczyszczeń gleby, wody i powietrza w naszym otoczeniu; stopy przestępczości, która naraża nas na utratę życia lub zdrowia; regulacji ruchu drogowego wpływających na liczbę i śmiertelność wypadków na ulicy, przy której mieszkamy; dostępność i jakość opieki medycznej – by wymienić kilka możliwych czynników. Podobnie, dysponując nawet stosunkowo wysokim dochodem, możemy odczuwać deprywację, jeśli mieszkamy w bloku pozbawionym instalacji gazowej czy centralnego ogrzewania i zmuszeni jesteśmy do korzystania z ogrzewania elektrycznego, które jest dużo droższe. W tej sytuacji wysokie koszty ogrzewania mieszkania, niezbędne do ustrzeżenia się przed chorobami i do zapewnienia sobie odpowiedniego standardu zamieszkania, ograniczają nasze możliwości realizacji innych potrzeb, związanych z odpowiednim odżywianiem czy ubraniem.

3.

Jeśli sprzedaję swoje mieszkanie, wartość innych mieszkań położonych na tej samej ulicy lub osiedlu spada. Oczywiście moja decyzja ma tylko niewielki wpływ na ogólny poziom cen mieszkań w okolicy, ale jeśli podobnie postępują niektórzy z moich sąsiadów, spadek ten może być już zauważalny, co z kolei skłoni kolejnych sąsiadów do rozważenia decyzji o przeprowadzce, zanim cena ich nieruchomości spadnie poniżej pewnego poziomu. Jeśli jednak zdecydują się oni na przeprowadzkę, przyczynią się do spadku cen mieszkań w okolicy poniżej tego progu, co z kolei da impuls kolejnym mieszkańcom osiedla do sprzedaży swoich mieszkań, a to jeszcze bardziej obniży wartość okolicznych nieruchomości…[117]

Jeśli sprzedaję swoje mieszkanie, robię to zazwyczaj dlatego, że chcę kupić mieszkanie w innej części miasta. Kupując mieszkanie w wybranej przez siebie lokalizacji, przyczyniam się do wzrostu cen mieszkań w tym miejscu. Ci spośród jego mieszkańców, którzy rozważali sprzedaż swoich mieszkań, odłożą swoją decyzję na później, oczekując dalszego wzrostu cen, albowiem rosnące ceny mieszkań w danej okolicy świadczą o tym, że to osiedle jest atrakcyjne, a to będzie przyciągać kolejne rodziny na to osiedle, co spowoduje, że ceny pójdą jeszcze bardziej w górę. Skoro zaś ceny mieszkań idą w górę, na zakup mieszkań w tej okolicy mogą sobie pozwolić osoby dostatecznie zamożne. Z kolei na zakup mieszkania w okolicy, w której ceny mieszkań spadają, będą mogły sobie pozwolić osoby coraz mniej zamożne. I tak oto rezultatem opisywanego tutaj procesu będzie segregacja mieszkańców ze względu na poziom zamożności przejawiająca się w podziae przestrzeni miejskiej na dzielnice „bogate” i „biedne”. Co więcej, zważywszy na to, że różnice w poziomie zamożności współwystępują z różnicami ze względu na inne charakterystyki, takie jak poziom wykształcenia, wykonywany zawód, styl życia, stan zdrowia czy aktywność polityczna i obywatelska, segregacja przestrzenna oznacza koncentrację zupełnie innych grup społecznych w „bogatych” i „biednych” dzielnicach. Grupy te będą miały bardzo ograniczony kontakt z sobą nie tylko dlatego, że mieszkają w różnych częściach miasta, lecz także dlatego, że posyłają dzieci do innych przedszkoli i szkół, pracują w innych miejscach, wykonując inne zawody, w innych sklepach robią zakupy, w innych świątyniach się modlą, inaczej wreszcie przemieszczają się po mieście: zamożni swoimi samochodami, ubodzy komunikacją miejską. Ponieważ mało jest takich miejsc, w których zamożni mogą się spotkać z ubogimi, segregacja przestrzenna obu grup będzie w dłuższej perspektywie prowadzić do rozwijania się szkodliwych stereotypów i wzajemnych uprzedzeń, które będą tylko umacniać i pogłębiać istniejące podziały.

Konsekwencje tego procesu sięgają jednak dalej. Osobom zamożnym, właśnie z uwagi na ich zamożność, łatwiej jest odprowadzać większą składkę na fundusz remontowy, z którego można następnie sfinansować inwestycje podnoszące standard mieszkań i zmniejszające koszty ich eksploatacji. Z kolei osoby o niskich dochodach, właśnie z uwagi na swoje niskie dochody, ograniczają swoje bieżące wydatki do tego, co absolutnie niezbędne, nie tylko więc nie zgodzą się na płacenie wysokiej składki na fundusz remontowy, ale też często będą zalegać z płatnościami, co z kolei spowoduje brak środków na wykonywanie nawet doraźnych napraw i remontów, a w konsekwencji – obniżanie się standardu ich mieszkań. Koncentracja rodzin zamożnych w jednych dzielnicach, a ubogich w innych będzie więc z czasem zwiększać różnice standardu życia między obiema kategoriami.

Standard życia, o którym tu mowa, nie będzie jednak ograniczał się wyłącznie do standardu samego mieszkania, albowiem osoby zamożne częściej organizują się oddolnie w rozmaite komitety i stowarzyszenia w imię ochrony przestrzeni miejskiej w okolicy, w której mieszkają, tym samym potrafią nakłonić władze miejskie do rewitalizacji parku, remontu przystanku, montażu progów zwalniających na ulicach, otwarcia przedszkola publicznego itp. O podobną oddolną mobilizację mieszkańców dzielnic ubogich w imię realizacji wspólnych celów w obrębie ich dzielnic jest trudniej: już to dlatego, że wątpią oni w powodzenie swoich nacisków na władzę dzielnicy, czy to dlatego, że nie wierzą w to, iż ich sąsiedzi włączą się we wspólne działania, czy to dlatego, że nie uważają, by troska o wygląd okolicy należała, przynajmniej w jakiejś mierze, do nich samych, czy wreszcie dlatego, że często brakuje im wiedzy o tym, jak skutecznie wpłynąć na władze dzielnicy czy miasta. W rezultacie w niezamożnych dzielnicach brakuje parków czy, szerzej, miejsc, po których można bezpiecznie spacerować z rodziną lub przyjaciółmi, wiele jest za to miejsc opuszczonych, zaniedbanych czy zdewastowanych, w których przebywanie jest nieprzyjemne lub niebezpieczne[118].

Skutkiem podziału przestrzeni miejskiej na dzielnice bogate i biedne będzie też to, że sprzedaż mieszkania w biedniejszych dzielnicach będzie dość trudna. Mówiąc inaczej, właściciele mieszkań położonych w tych dzielnicach, nie chcąc mieszkać w okolicy o pogarszającym się standardzie życia, przeniosą się do dzielnicy zamożniejszej, finansując zakup nowego mieszkania z kredytu, tak by nie sprzedawać swojego dotychczasowego mieszkania poniżej akceptowalnego przez siebie progu cenowego. Aby poradzić sobie ze spłatą kredytu, dotychczasowe mieszkanie wynajmą osobom niezamożnym, ze względu na to, gdzie to mieszkanie jest położone. Oznacza to jednak, że koszt wynajmu musi być odpowiedni wysoki, tak, by odpowiadał wysokości miesięcznej raty kredytu, z czego wynika, że jego najemcy będą musieli za wynajem tego mieszkania zapłacić więcej, niż wynosiłaby rata kredytu, gdyby mogli to mieszkanie kupić na kredyt. Ponieważ jednak, jako osoby niezamożne, nie mają w oczach banku zdolności kredytowej, kredytu na zakup mieszkania (nawet stosunkowo niedrogiego, bo przecież położonego w biednej dzielnicy) nie otrzymają, a skoro nie uzyskają kredytu, będą zmuszeni do ponoszenia wysokich kosztów wynajmu, co ograniczy, zgodnie z logiką przedstawioną wcześniej, ich zdolność do funkcjonowania na minimalnym poziomie.

Zdolność tę mogą dodatkowo ograniczać warunki najmu: zdarza się, że wynajmujący odmawia podpisania z najemcą umowy – albo dlatego, że chce uniknąć zapłacenia podatku od dodatkowego przychodu, albo dlatego, że w dokumencie należy określić łączny koszt wynajmu mieszkania i wyliczyć jego składowe, a także warunki rozwiązania kontraktu, w szczególności okres wypowiedzenia. Umowa zabezpiecza więc najemcę przed nieuzasadnionymi podwyżkami i daje mu czas na znalezienie nowego mieszkania na wypadek jej wypowiedzenia przez właściciela. Bez tego najemca jest narażony na wykluczenie mieszkaniowe[119].  Sytuację mieszkaniową każdego z nas można opisać z punktu widzenia trzech domen: fizycznej, prawnej i społecznej. Na domenę fizyczną składa się miejsce lub lokal, który chroni mieszkańców przed niekorzystnym oddziaływaniem czynników zewnętrznych – klimatu, ale też hałasu czy nieprzyjemnych zapachów docierających z zewnątrz. Domena prawna obejmuje gwarancję bezpieczeństwa oraz ochrony posiadanego dobytku, łącznie z tytułem prawnym do zajmowanego lokum. Wreszcie domena trzecia, społeczna, wiąże się z możliwością zachowania prywatności, doświadczania istotnych relacji społecznych, np. miłości, rodzicielstwa, dzieciństwa. Niedostatki w każdej z tych domen będą stanowić jakąś formę wykluczenia mieszkaniowego.

W podanym wcześniej przykładzie hipotetyczni najemcy doświadczają wykluczenia mieszkaniowego z uwagi na brak zabezpieczenia najmu, a więc niedostatki ich sytuacji w domenie prawnej, nawet jeśli pozostałe dwie domeny są nienaruszone. Biorąc jednak pod uwagę opisywany wyżej proces segregacji, w wyniku którego standard mieszkań w uboższych dzielnicach ulega stałemu pogorszeniu, możemy sobie wyobrazić, że najemcy mieszkań w mniej zamożnych dzielnicach będą doświadczali wykluczenia także w domenie fizycznej, zajmując mieszkania substandardowe, niezapewniające ochrony przed zimnem itp. Mowa tu, rzecz jasna, o najemcach, którzy dysponują niewielkimi, ale w miarę stabilnymi środkami do życia, umożliwiającymi im w ogóle wynajęcie mieszkania. Relacja między wynajmującym a najemcą przypomina trochę relację między bankiem a jego klientem wnioskującym o pożyczkę: na podstawie dostarczonych przez klienta informacji bank ocenia jego wiarygodność kredytową; jeśli jest ona zbyt niska, klient pożyczki nie otrzyma, nawet jeśli dzięki tej pożyczce mógłby swoją sytuację materialną poprawić i spłacić pożyczkę wraz z odsetkami. Analogicznie, wynajmujący stara się najpierw dowiedzieć możliwie wiele o potencjalnym najemcy i na tej podstawie decyduje, czy wynająć mu mieszkanie; jeśli uzna, że wynajem będzie w danym przypadku ryzykowny – dlatego, że potencjalny najemca nie dysponuje stałą pracą zapewniającą regularne opłaty lub dlatego, że najemcą jest rodzina z kilkorgiem dzieci, którą w razie zwłoki w opłatach trudno będzie z mieszkania „usunąć” – odmówi wynajęcia mieszkania…

Opisywany tu proces może więc doprowadzić do rezultatu społecznie bardzo niepożądanego, polegającego na tym, że początkowo niewielkie różnice między mieszkańcami z czasem urastają do segregacji mieszkaniowej w skrajnej postaci: osoby zamożne, mieszkające w budownictwie wysokiej jakości i w przyjaznej dla nich okolicy, są skoncentrowane w jednych dzielnicach, osoby ubogie zaś, często narażone na wykluczenie mieszkaniowe, w innych. Co istotne, segregacja jest w tym procesie skutkiem ubocznym, nieprzewidzianym i niezaplanowanym, indywidualnych decyzji podejmowanych przez poszczególne osoby czy rodziny. Każda osoba podejmuje decyzję o wyborze miejsca zamieszkania z myślą o dobru własnym i swoich najbliższych, ale każda taka decyzja ma wpływ na dobro innych mieszkańców miasta, których nie zna i z którymi nic jej nie łączy. I nawet jeśli wpływ pojedynczej decyzji na dobrobyt innych nie jest brany pod uwagę, rozpatrywane łącznie prowadzą do sytuacji, w której bariery społeczne, międzygrupowe, początkowo dość łagodne, stają się wyjątkowo trudne do pokonania.

4.

Z punktu widzenia uproszczonej wersji funkcjonalizmu socjologicznego, wszystkie zjawiska społeczne czemuś służą, gdyby bowiem nie służyły niczemu istotnemu, nie byłoby ich. Skoro istnieją, pełnią jakąś funkcję, to znaczy wnoszą pewien wkład w ciągłość systemu społecznego. W takim ujęciu bieda jest potrzebna i pożyteczna, mobilizuje bowiem ludzi do wysiłku, do pracy i nauki, właśnie po to, aby uniknąć biedy. Z tego też powodu bezzasadne jest podejmowanie starań mających na celu zmniejszenie obszarów biedy, wręcz przeciwnie – pewien odsetek ludzi ubogich jest dla społeczeństwa korzystny. Tyle tylko, że – jak starałem się pokazać wyżej – takie podejście doprowadzi z czasem do pogłębienia się nierówności, do zwiększenia się dystansu między biednymi i ubogimi. Bieda, jak widzieliśmy, nie wynika wyłącznie z braku pracowitości czy przedsiębiorczości. Indywidualna przedsiębiorczość jest niezbędna do osiągnięcia dobrobytu, ale go nie gwarantuje. Ludzie ubodzy mogą niewiele zdziałać swoją przedsiębiorczością bez wsparcia z zewnątrz i na tym bodaj polega największe ograniczenie, jakiego doświadczają. Nie tylko na tym, że brak im środków materialnych do życia. Zwłaszcza że o ubóstwie decydują nie same dochody, lecz możliwość przekształcenia dochodów w funkcjonowanie na określonym poziomie, możliwość ta zaś jest uzależniona tyle od charakterystyk indywidualnych, na przykład ludzkiej przedsiębiorczości, ile od zjawisk ponadjednostkowych, takich jak zanieczyszczenie środowiska, dostęp do opieki zdrowotnej czy podstawowej infrastruktury. Być może istnienie ludzi ubogich mobilizuje tych, którzy chcą uniknąć ich losu, do wzmożonego wysiłku, ale zdawanie się tylko na indywidualną przedsiębiorczość doprowadzi raczej do pogłębienia barier, segregacji, kumulacji bogactwa w jednym obszarze, a biedy, bezrobocia, bezdomności i innych bolączek społecznych, w innym, który do podźwignięcia się będzie potrzebował czegoś więcej niż ciężkiej pracy jego mieszkańców.

Devis Bonnani, Wyrzeczenie

Po raz pierwszy usłyszałem wyraźnie słowo „wyrzeczenie” w dniu swojego bierzmowania. Miałem trzynaście albo czternaście lat. Potem nie przekroczyłem więcej progu kościoła, wyjątkiem jest pasterka.

Z całej ceremonii zapamiętałem dokładnie tylko jedną chwilę. Byłem pierwszy w kolejce i znalazłem się bezpośrednio przed biskupem, wszyscy moi koledzy czekali za moimi plecami na swoją kolej, by otrzymać bierzmowanie. Spośród rytualnych słów i formuł, dawno zapadłych w otchłań niepamięci, tylko jedno zdanie pobrzmiewa nadal z całym pierwotnym patosem. Purpurat zrobił się sztywny i uroczysty zarazem. Do tego momentu powtarzał był formularz półgłosem, coś pomiędzy mamrotaniem i psalmodią, ale teraz dopiero – tak mogłem wywnioskować z inkwizytorskiej uporczywości jego spojrzenia – nadchodziła trudność. Cały kościół na chwilę oniemiał i mógłbym przysiąc, że nawet organy przestały akompaniować naszemu maksymalnemu skupieniu. Otóż wtedy wybrzmiało suche i zdecydowane pytanie rytualne: „Czy wyrzekasz się szatana?”.

Nie trzeba chyba dodawać, że zachwiałem się jak bokser, któremu wymierzono nieproporcjonalnie silny cios. Słowa roznosiły się wśród zimnych wiekowych murów i czas wydawał się nie mieć końca. Moi koledzy również wstrzymali oddech i jakby uchwycili się mnie w nadziei, że odpowiem też za nich, raz na zawsze, na owo tytaniczne pytanie – zbyt wielkie dla tak małych chłopców.

Ciocia, która była mi matką chrzestną, też uchwyciła się mnie. I tak poczułem, że wszystek los ludzkości spoczywa na moich barkach. Nie pamiętam dokładnie, ile chwil minęło, zanim potrafiłem wydobyć z siebie jakiś jęk nadziei, który zapewne tylko biskup mógł usłyszeć: „Tak”. Już myślałem, że moja misja na tej ziemi się wyczerpała, kiedy purpurat znowu jął się zasadzać na moją beztroską młodość. Jeszcze może oschlej niż za pierwszym razem, niewątpliwie niezadowolony z tonu pierwszej odpowiedzi, zagrzmiał znowu: „Czy wyrzekasz się szatana?”. Tym razem już jednak nie było zdziwienia i nawet koledzy za mną się nie zachwiali, gdyż w sumie trzeba było tylko potwierdzić to, co już raz zostało powiedziane: „tak”. Wreszcie biskup stał się prawie bezczelny i powtórzył raz jeszcze: „Czy wyrzekasz się szatana?”. Bez mała zniecierpliwiony, potwierdziłem po raz kolejny, tym razem jednak najzupełniej uroczyście, ze stygmatami świętości: „Tak!”.

Ostatnie wspomnienie, jakie zachowałem z tego dnia, to moment, kiedy wreszcie wychodzimy z ulgą na wolne powietrze – na uściski, prezenty, zdjęcia wykonywane jeszcze aparatem analogowym. Ostatni wielki dar Świętej Matki Kościoła był cały zawarty w tym słowie, którego nigdy przedtem w życiu nie usłyszałem: wyrzeczenie.

Do tego momentu najgorszym, do czego mogłem zostać zmuszony, było przeczekanie kilku tygodni na obiecany rower, by móc podzielić się z kolegą cennym prezentem albo uzyskać kompromis odnośnie do godzin popołudniowej przepustki z domu. Nikt nigdy nie domagał się ode mnie, żebym się czegokolwiek wyrzekł. Dlaczego moi rodzice nie wprowadzili mnie w tajemnicę wyrzeczenia?

Mój ojciec urodził się w trzydziestym trzecim, moja matka, młodsza, w czterdziestym piątym. W latach włoskiego bumu mieli dwadzieścia, trzydzieści lat i ledwo co zdążyli doznać nędzy życia w Alpach. Prawdopodobnie to oni sami wymazali słowo „wyrzeczenie” ze słownika, wchodząc w ów okres wyjątkowego dobrobytu i postępu. Wszystko to, co wydawało się niemożliwe, było takie tylko dlatego, że nikt jeszcze tego nie spróbował. Na księżyc? Polecimy, dajcie nam czas. Żeby osiągnąć wszystko to, czego prosty umysł takich ludzi jak moi młodzi rodzice pragnął, wystarczyło poczekać, aż dobrobyt rozpowszechni się także w najbardziej odległych zakątkach kraju.

Jak mogli sobie wyobrazić, by wyrzec się czegoś? Wyrzeczenia należały do przeszłości, do czasów ciemnych i niewypowiedzianych, miały prawie średniowieczny wydźwięk i przywodziły na myśl cierpienia wielkich chrześcijańskich męczenników albo mistyków Wschodu. Wspaniałe lata powojenne nie mogły znieść owego markotnego słowa.

Pół wieku po bumie gospodarczym i kilka lat po bierzmowaniu sam odkryłem na nowo wartość wyrzeczenia, właśnie wówczas gdy przystępowałem do weryfikacji ograniczeń „systemu”, rozpoczynając przeprowadzony na sobie eksperyment samowystarczalności żywieniowej i energetycznej.

Zamieszkałem w drewnianym domku, zacząłem uprawiać ogródki i poletka, by nie potrzebować wiele środków do życia na ziemi. Chciałem wejść w harmonię z Przyrodą, ustanowić trwały pokój ze Stworzeniem, bo w wieku zaledwie dwudziestu lat poczułem, że jestem na bakier z otaczającą mnie społecznością ludzką – społecznością, którą nadal widzę tańczącą beztrosko jak pasażerowie Titanica, kilka kroków od góry lodowej.

Dwa tysiące metrów kwadratowych gruntu to ostatecznie niewiele, by wyprodukować z nich większość potrzebnej mi żywności i nadwyżką handlować. Posiłkując się doświadczeniem pięciu lat pracy na etacie informatyka, przygotowałem pięcioletni plan rolniczy w doskonałym stylu radzieckim.

Niestety jednak Przyroda jest żywa i niechętnie stosuje się do krótkowzrocznych rachunków komputera. Trzeciej wiosny, kiedy spodziewałem się upragnionego wzrostu plonów w rytmie chińskiego tygrysa, zderzyłem się z pierwszym prawdziwym ograniczeniem, z jakim przyszło mi się uporać w życiu: polny ekosystem odmawiał mi kukurydzy i ziemniaków w ilościach wystarczających, by mnie utrzymać. Tego lata widziałem rośliny cherlawe, blade i naburmuszone, choć zdecydowane przetrwać pomimo tego, iż w ziemi czegoś zabrakło. Na jesieni stwierdziłem słabość plonu i przyznałem się do porażki.

Z początku nie przyjąłem tego dobrze. Pomyślałem, że Przyroda nie wykazała się hojnością wobec mnie, że nie chciała wyżywić nawet kogoś, kto zwracał się do niej jak do sojusznika. Jakże mogła mi odmówić źródeł utrzymania? I zadałem sobie pytanie: czy wolno mi stosować siłę, by rozwiązać problem?

Od tamtych rozważań minęły lata. Dzisiaj prawie mi wstyd za to, że domagałem się, zamiast słuchać; że uznałem za problem coś, co jest wpisane w samą istotę rzeczy: skończoność zasobów planety.

To w związku z tym, jak również z innymi, podobnymi zdarzeniami przypomniałem sobie tytaniczne pytanie, które biskup zadawał mi aż trzy razy: „Czy wyrzekasz się szatana?”. Wypowiedziałem wówczas owo ostatnie „Tak”, uroczyście i z przekonaniem, nieco rozdrażniony uporczywością pytania; dziesięć lat później nie dotrzymałem tego ślubu – właśnie wtedy, gdy miałem sposobność wprowadzić w życie otrzymaną naukę.

Czegóż jednak miałbym się wyrzec na skutek niedostatku tamtego roku? Odpowiedź będzie krótka. Żeby dwa tysiące metrów kwadratowych starczyło dla utrzymania jednej osoby, nie można się spodziewać, by codziennie znajdowało się na talerzu mięso lub inne produkty pochodzenia zwierzęcego. Utrzymywanie kur mających nas samych utrzymywać marnuje kalorie i zmusza nas do nadprodukcji[120]. To krótkie i jasne rozumowanie jest już powszechnie przyjęte: dieta przeważnie jarska pozwoliłaby dziesięciu miliardom osób na godne życie na ziemi.

Kilka zmian trzeba, owszem, wprowadzić także do diety – rzadko odmawiamy sobie jeszcze jednego kąska. Thoreau pisał: „doprawcie swoje danie jednym dodatkowym sosem i ten was zatruje”. Przyswoiłem sobie tę maksymę i odkryłem nowy składnik w kuchni: głód. Nie chodzi o to lekkie ściskanie w żołądku ani o umiarkowany apetyt, lecz o zdrowy i autentyczny głód, jaki odczuwamy, kiedy potrzebujemy się najeść. Jest zaskakujące, jak niewiele ciało ludzkie potrzebuje, by móc dobrze funkcjonować. To motto witarianów, którzy tłumaczą swój tryb żywieniowy hasłem: „brać wiele z niewielu”.

Rolnictwo to kompromis z szerokością, wysokością, ekspozycją i kwasowością gleby. Nie wolno nam zapominać, że dobrze jest jadać przeważnie to, co rośnie w naszych okolicach. Zdrowe i mocne rośliny w swoim środowisku naturalnym są dziesięć razy bardziej wartościowe niż egzotyczny owoc uprawiany poza granicami jego fizjologicznego terytorium. Z tego powodu dzisiaj powoli staram się zastępować kukurydzę (roślinę tropikalną pochodzącą z Meksyku) pszenicą i jęczmieniem (rośliny eurazjatyckie o wypróbowanej odporności na niskie temperatury).

Ale ta szczypta realizmu rolniczego i żywieniowego, która decydowała o możliwości przetrwania jeszcze dwa pokolenia wstecz, jest dzisiaj przywilejem nielicznych. Często o tym wspominam, kiedy jestem zapraszany jako gość na różne spotkania tematyczne. Wówczas publiczność otwiera szeroko oczy, jak ja na bierzmowaniu. Wyrzeczenie? Nawet słownik podkreśla negatywną konotację słowa: „Gotowość odmawiania sobie czegoś, niepozbawiona jednak pewnej przykrości”.

Ja zaś upatruję w nim wielkie źródło równowagi i umiarkowania. Podobnie bywa, kiedy szykujemy się do zdobycia szczytu i w pewnym momencie natrafiamy na własne ograniczenia: zawsze bardzo trudno wyrzec się szczytu i godzić się z pokornym powrotem.

Dzisiaj powtarza się nam, że możemy wszystko i wszystko nam wolno. Marketing zrozumiał to od razu. No limits – to nawet hasło firmy produkującej zegarki. Jeśli jednak sięgniemy pamięcią historyczną kilka stuleci wstecz, stwierdzimy, że wyrzeczenie i akceptacja własnych ograniczeń stanowią część integralną naszej tradycji europejskiej i chrześcijańskiej. Pytanie biskupa nie było zresztą przypadkowe. Jak miałem się później przekonać, kultura (i religia do niej należy) jest przywilejem nas, ludzkich zwierząt: docierać intelektem tam, gdzie instynkt biologiczny doprowadziłby nas do zguby. W filmie Matrix gatunek ludzki przyrównano do wirusa, tylko wirus bowiem replikuje niezliczoną liczbę razy samego siebie w organizmie gościa, by go zniszczyć i przenieść się do ciała kolejnej ofiary. Czy potrafimy poskromić nasze żądze, by nie pożreć planety?

Marcin Wicha, Patrząc pod nogi

Wygląda na to, że pamięć jest drobnomieszczańska – wszystko widzi osobno. Szerokie plany szybko bledną, a nam pozostają pojedyncze kadry, zbliżenia, detale. Tym sposobem bierzemy odwet na wszystkich, którzy uzurpują sobie prawo do kształtowania przestrzeni. Mimo całego zadęcia architektura pozostaje tylko bezbarwnym tłem biografii, a prawdziwą mapę naszego życia wyznaczają przypadkowe drobiazgi.

Pewnie dlatego, myśląc o swoim mieście, nie mam przed oczami jego pocztówkowej panoramy, skądinąd coraz bardziej przypominającej rząd potłuczonych butelek na szczycie ogrodzenia. Zamiast tego widzę pokrywy studzienek kanalizacyjnych z napisem „Białogon 1936”.

A także:

– krój pisma użyty na tabliczkach z numerem domu;

– betonowe kosze na śmieci (miniaturowe dymiące wulkany);

– bruk na ulicy Rybnej;

– białe i żółte koperty namalowane na płytach chodnikowych (po kolejnych awariach kanalizacji zamieniają się w rozsypaną chińską łamigłówkę);

– ślady kul w metalowych ogrodzeniach.

Większość pozycji z tej listy zaświadcza o tym, jak rzadko podnoszę wzrok.

*

Próbuję sobie przypomnieć drogę, którą chodziłem do szkoły. Przez osiem lat – było to na długo przed reformą edukacji – dzień w dzień przemierzałem tę trasę, wlokąc za sobą tornister i worek z kapciami. Pominę uwagi na temat ówczesnej szarości – określenie „komunistyczna szarość” stało się współczesną odmianą zwrotu „koszmarne czasy sanacji”.

Co jeszcze pamiętam? Poręcz na klatce schodowej, bramę, wydeptany trawnik, na którym poniewierały się jakieś zapomniane materiały budowlane, i niebieską furgonetkę. Był to hipisowski volkswagen z holenderskimi numerami. Na karoserii miał kolorowe kwiaty, obłoki i tęcze. Wyglądał jak przybysz z kosmosu albo z Kalifornii, przy czym w 1982 roku Kalifornia wydawała się znacznie bardziej odległa. Volkswagen zawsze stał w tym samym miejscu i nie widziałem, żeby ktoś do niego wsiadał. Już nigdy się nie dowiem, jak trafił między syrenki i maluchy na ulicy Falęckiej, niemniej obraz tego samochodu pozostaje jednym z najwyraźniejszych wspomnień tamtego okresu.

Reszta była banalna. Witryna szewca – za szybą piętrzyły się stosy korkowych obcasów. Sklep warzywny ze stadem kotów. Elektryczna maszynka na ladzie i garnek, w którym gotowały się rybie głowy. Jordanek. Miejsce straceń.

*

W którymś z rosyjskich serwisów społecznościowych przeczytałem następującą historyjkę. Słynny projektant został zaproszony do wygłoszenia wykładu w jednym z prowincjonalnych rosyjskich miast (prowincjonalne rosyjskie miasta liczą po milion mieszkańców). Tematem miał być design.

Artysta przyjechał rano. Miał kilka godzin wolnego, więc spacerował i robił zdjęcia. Wieczorem zaskoczył audytorium i zamiast zilustrować speech pokazem własnych prac lub projektami kolegów, zaprezentował slajdy sprzed kilku godzin. Były tam tabliczki, plakaty, szyldy i przykłady graffiti. Oryginalna i dowcipna twórczość miejscowych anonimów.

Rzecz nie działa się w Akwizgranie ani we Florencji, nie byłoby trudno zapełnić karty pamięci obrazami zaniedbania i brzydoty. Designer postąpił jednak inaczej, przypominając, że wszędzie, nawet wśród blokowisk Krasnodaru, zdarzają się przebłyski wizualnego humoru, inteligencji i urody. Czasami stworzone celowo. Czasami porzucone przypadkiem, jak mój niebieski volkswagen.

*

Znajoma nauczycielka musiała przeprowadzić lekcję na temat przepisów ruchu drogowego. Kazała dziesięciolatkom wykonać rysunki pod tytułem „Moja droga do szkoły”.

W zamyśle autorów podstawy programowej dziatki powinny narysować, jak wędrują chodnikiem, zatrzymują się na pasach, spoglądają w lewo, w prawo, jeszcze raz w lewo i tak dalej... Problem w tym, że chodzenie na piechotę stało się dla dzieci niedostępnym luksusem. Mamy do czynienia z pokoleniem dowożonym, małoletnimi turystami z tylnego siedzenia (nie wiem, jakie to przyniesie konsekwencje dla rozwoju miast). Gotowe rysunki różniły się wieloma szczegółami. Niektóre dzieci odnotowały istnienie zjazdów i wiaduktów, inne pamiętały o sygnalizacji świetlnej, korkach na skrzyżowaniu, stacji metra. Tylko jeden element powtarzał się na wszystkich kartkach – szyld cukierni ulokowanej kilka przecznic od szkoły.

Oto lekcja pokory dla architektów: w oczach przechodnia każdy budynek z czasem staje się „domem z cukiernią”, „domem z reklamą Stoperanu” lub „domem z Żabką na parterze”. Albo znika.

Reklama jest pasażerem na gapę. Wczepia się w mózgi. To przez nią miasto przypomina nasz zaśmiecony i chaotyczny umysł. To ona sprawia, że ów biedny umysł coraz bardziej przypomina zaśmieconą przestrzeń miasta. A tymczasem fachowcy w Mountain View pracują nad okularami Google, które ostatecznie rozmyją granicę między jednym a drugim: jak dobrze pójdzie, przy każdym przedmiocie, na który padnie nasz wzrok, zobaczymy adres internetowy i cenę.

*

Każdy obraz powiększony do rozmiarów boiska staje się narzędziem opresji. Naturalnym terytorium grafiki jest papier, gdyż wyrazistość środków powinna być zrównoważona przez nietrwałość medium. Nawet najlepszy plakat powinien zniknąć zaklejony nowym afiszem. Miejsce wczorajszej reklamy jest w śmieciach.

Inwazja na miejską przestrzeń wciąż jednak trwa, a wszystkie jej etapy zostawiły ślad na murach mojej dzielnicy. Kiedyś, przed laty, władze miasta uważały, że wystarczy namalować siedmiometrową puszkę Muchozolu albo reklamę centrali drobiarskiej, żeby zamienić ślepą ścianę w czarodziejski ogród. Współcześni reklamodawcy wierzą, że hektary zdjęć na elewacjach przełożą się na wyniki sprzedaży.

Kibice i narodowcy propagują swoje poglądy za pomocą kiczowatych murali. Ciekawe, że w dziedzinie liternictwa wykazują duże upodobanie do prapolskiego gotyku. „Jesteśmy z Grochowa, ta dzielnica dobrze chowa” – zapewnia napis na wiadukcie. Tuż obok można było przeczytać, że niejaki Iksiński jest „prostytutką CBŚ”. Trochę mnie dziwiło, że tygodniami nikt nie usunął tego obwieszczenia, ale przynajmniej mieliśmy dowód, że minister spraw wewnętrznych mówi prawdę, a służby specjalne prowadzą rozpoznanie środowisk kibolskich.

Jeden z murali zrobił na mnie szczególne wrażenie. Panoramę płonącego miasta opatrzono tytułem „Pamiętamy 1944”. Poniżej ciągnął się napis „Witaj w krainie, gdzie Polonia ginie”, co w tym kontekście miało pewien sens. W istocie była to jednak groźba pod adresem konkurencyjnego klubu.

*

Ponoć w miastach, gdzie zakazano reklamy zewnętrznej, mieszkańcy tracili orientację w przestrzeni, nie umieli trafić do domu ani do pracy.

Co byśmy zobaczyli, gdyby zniknęły billboardy i siatki rozpięte na rusztowaniach? Mało realny scenariusz, ale kto wie, może wtedy odzyskalibyśmy uważność? Mam przekonanie, że właśnie uważność, dbałość o szczegóły jest podstawą projektowania. Zazwyczaj świat uważa inaczej, postrzega design jako rodzaj licytacji, gdzie kolejne głosy rzucają coraz wyższe sumy, a każdy twórca próbuje się wdrapać na wyższą grzędę. Kierunek licytacji można jednak odwrócić. Licytować w dół, szukając najmniejszego znaku, który odróżni ten przedmiot, budynek lub miejsce od innych.

*

Chciałbym opisać pewien dom w sąsiedztwie. Właściwie już dawno powinni go zburzyć. Może ocalał dlatego, że stoi przy torach? Chociaż to rzadko powstrzymuje deweloperów... W każdym razie jakoś przetrwał: parterowy, z płaskim dachem, ani miejski, ani wiejski, typowy przykład dawnej zabudowy mojej dzielnicy. Wkrótce w tym miejscu postawią jakiś apartamentowiec i nawet najbardziej fanatyczny obrońca zabytków nie stanie w obronie rozpadającej się rudery. W zasadzie nie zasługiwałaby na wzmiankę, gdyby nie najprawdziwsze pilastry przyklejone do frontowej ściany.

Skąd ten pomysł? Nawiązanie do architektury dworkowej? Odtworzone w tynku zdobienia podlaskiej chałupy? Kaprys przedwojennego właściciela, nawiązanie do tradycji klasycznej? Nie mam pojęcia, ale na Grochowie często spotykam takie zagadki. Niemal każdy z przedwojennych domów ma jakiś znak charakterystyczny. Pojedyncze okrągłe okno, płaskorzeźbę wmurowaną nad wejściem, ozdobną furtkę, ekspresyjne zwieńczenie słupka przy ogrodzeniu. Oznaki oryginalności dodane do anonimowej architektury.

*

Swoją dzielnicę poznawałem, odprowadzając dzieci do przedszkola (następny etap edukacji wymagał już samochodu lub przynajmniej tramwaju). Przez parę lat układaliśmy własną mapę. Były na niej wsporniki z głowami lwów wkopane w charakterze słupków, Bóg jeden wie skąd wyszabrowane. Ogródek pod oknami bloku otoczony płotem z prętów zbrojeniowych. Kot namalowany na skrzynce elektrycznej. Ogłoszenie, które ktoś, z braku laku, napisał białym wierszem. Słowem, bezinteresowne ingerencje w przestrzeń, drobne prezenty od nieznajomych podrzucone na naszej drodze.

Jest pewna teoria na temat patrzenia pod nogi. Jeśli patrzeć wystarczająco uważnie, to w końcu można zobaczyć całą historię miasta. Na osiedlowym skwerku nadal stoją pergole zbudowane z żydowskich nagrobków, pokazałem kiedyś córce hebrajskie litery.

– To niemożliwe – odparła – kto by zrobił coś takiego?

*

Kiedy umarł ostatni w okolicy krawiec, na drzwiach zakładu została kartka „Nieczynne z powodu choroby”. Szary manekin nadal stał w oknie. Na wysokości mostka miał pokrętło do regulacji obwodu klatki piersiowej. Dookoła leżały wyblakłe żurnale. Słońce wywabiło czarną i żółtą farbę, więc wszystkie ilustracje nabrały błękitnego odcienia. Pomiędzy tymi błękitnymi marynarkami stała ramka z Matką Boską i moje dziecko zawsze uprzejmie mówiło jej „Dzień dobry”.

Wkrótce warsztat został zlikwidowany, a że lokal był za mały na bank czy aptekę, więc powstały tam minidelikatesy (piwo lub pół litra). Za to po drugiej stronie ulicy rozkwita sklep z używaną odzieżą. W oknie wystawowym prężą się czarne plastikowe popiersia, nieubrane, ale bardzo realistyczne w formie. Jakiś małoletni fetyszysta na pewno umieści ten obraz na swojej mapie. Jeśli tylko chodzi piechotą.

Krzysztof Korżyk, O ograniczeniu – katoptrycznie

PUSTKA/FORMA

W 661 roku w Chinach, w związku z poszukiwaniem oświeconego, godnego miana Szóstego Patriarchy czanu, powstały dwie gathy[121]. Sens pierwszej można zawrzeć w przesłaniu – „Umysł jest jak lustro – lgnie doń kurz. Rzecz w tym, by go usunąć”. Autor kolejnej przytomnie zapytał – „Gdzie lustro? Gdzie kurz?”. Nietrudno się domyślić zwycięzcy.

„Ograniczenie” jest pojęciem zwodniczym, w którego przypadku trudno rozstrzygnąć, gdzie lustro, gdzie kurz. Tym trudniej, że zarówno ów kurz symbolizujący „wiedzę” o nas samych i naszej „rzeczywistości”, jak i lustro współtworzącego ją umysłu, są nam zwykle dostępne w związku wzajemnie się ograniczających układów odniesienia, spod których władzy nie sposób się wyzwolić, żyjąc w „normalnym”, zdroworozsądkowym trybie. Oba są bowiem tyleż częścią problemu (lustro/kurz), ileż elementem jego rozwiązania, współuczestnicząc w procesie współzależnego powstawania zjawisk mających pozór realności. Pod tym względem przypominają one obrazy w zwierciadłach – złudne, wywłaszczone z tożsamości, niesamoistne. Podobnie ma się rzecz z ograniczeniem. Jako iluzoryczna projekcja umysłu więżąca podmiot w świecie jego własnych wytworów, pojęcie to odwraca uwagę od ludzkiej „ułudotwórczej” aktywności, sugerując istnienie w samej rzeczywistości tendencji czy sił wyznaczających granice suwerenności i swobody działania.

Naturalnie, by dowiedzieć się czegoś o samym ograniczeniu, trzeba się znaleźć poza zasięgiem owej „matrycy”. Podobnie, żeby coś sensownego o nim powiedzieć, czy raczej dać do zrozumienia, trzeba choć na chwilę zerwać z kompulsywnym manipulowaniem żetonami „sensu” i zwrócić się ku nieintelektualnemu, bezpośredniemu doświadczeniu „takości” tego, co się uobecnia. Droga Szóstego Patriarchy – przeniknięcie iluzorycznej bezbramnej bariery, za którą rozpościera się wolna od intelektualnych uroszczeń, nie znająca rozróżnień pustka – jest rozwiązaniem radykalnie unaoczniającym naturę owego fenomenu. Tu wszakże, poruszając się w granicach wyznaczonych przez standardy racjonalności Zachodu i posiłkując się środkami ledwie „pseudonimującymi” obiekt naszego zainteresowania, odsłonimy, in aenigmate, ten spośród wielu aspektów ambiwalentnej natury ograniczenia, który bezpośrednio wiąże się z istnieniem we współczesnej kulturze przesłaniających rzeczywistość „dekoracji”, pośród których upływa znaczna część życia mieszkańców ekumeny „płynnej nowoczesności”[122]. Czyniąc tak, będziemy dążyć do wyzwolenia się spod wpływu owej fikcji – jeśli nie rzeczywistego, to przynajmniej wyobrażeniowego. W konsekwencji częstymi w tekście odwołaniami do zwierciadlanych skojarzeń wizualizujących iluzjotwórcze moce umysłu można się będzie posłużyć jak swego rodzaju metaforycznym kodem uaktywniającym sekwencję wyprowadzającą zainteresowanych poza sferę oddziaływania omawianych tu tendencji.

OBRAZ/ILUZJA

Przywołując jedną z epifanii Alefa – wyróżnionego punktu przestrzeni zawierającego w sobie wszystko inne – Jorge Luis Borges pisze:

W tym bezmiernej wielkości momencie ujrzałem miliony zdarzeń przecudownych i straszliwych; nic jednak nie zdumiało mnie tak jak to, że wszystkie one zajmowały to samo miejsce, ani nie nakładając się na siebie, ani nie będąc przezroczyste. [...] Ujrzałem mieniącą się kulę, o blasku nie do zniesienia. Z początku wydała mi się wirująca, potem zrozumiałem, że było to złudzenie, wynikające z zawrotności obrazów, które się w niej zawierały. Średnica Alefa wynosiła nie więcej niż dwa, trzy centymetry, ale przestrzeń kosmiczna, którą ogarniał, była naturalnej wielkości. Każda rzecz (powiedzmy: tafla zwierciadła) była nieskończonością rzeczy, bowiem było ją widać zupełnie jasno ze wszystkich punktów wszechświata. [...] Widziałem Alefa ze wszystkich punktów, w Alefie widziałem ziemię i w ziemi z powrotem Alefa, i w Alefie ziemię, widziałem moją twarz i moje wnętrzności, widziałem twoją twarz i poczułem zawrót głowy, i płakałem, ponieważ oczy moje ujrzały ten przedmiot tajemny i pełen wszelkich możliwości, którego imię przywłaszczyli sobie ludzie, którego jednak nie widział żaden człowiek: niepojęty wszechświat[123].

Auktoralna narracja Alefa nadaje opowieści walor świadectwa, czytelnikowi jednak pozostaje tylko ona sama – mimo spektakularnych wysiłków sprawozdawcy nie obcujemy bowiem z nieskrępowaną wizjonerską erupcją równoczesności mnożących się obrazów, lecz zaledwie z jej ujęzykowioną, sekwencyjną czy sukcesywną repliką. Skądinąd, jeśli pozwolić się uwieść parabolicznej logice owej narracji, nawet pierwotna integralność objawienia nieskończoności każdej rzeczy zostaje za sprawą Alefa rozłamana na okruchy widoczne w „powiedzmy: taflach zwierciadła” fingujących aspektualne obrazy rzeczy i zjawisk „widzianych zupełnie jasno ze wszystkich punktów wszechświata”. Zupełnie jasno – powiada Borges – przecież jednak w zwierciadle, o którym wiadomo, że zależnie od konstrukcji „odbija” rzeczywistość z różnym stopniem „wierności”, przekształcając bądź zniekształcając „obraz” tego, co się przed nim znajduje. Borgesowska wizja Alefa, w którym zdarzenia „zajmowały to samo miejsce, ani nie nakładając się na siebie, ani nie będąc przezroczyste” – to między innymi opowieść o zawieraniu się wszystkiego we wszystkim i o ograniczeniu naszych władz poznawczych próbujących uporać się z ową mnogością równo-miejscowo i równo-cześnie narzucającą się naszej uwadze. Zarazem opowieść o granicach zastosowania symbolicznych, zwłaszcza językowych, środków uprzystępniania wszechcałości.

Nim zwrócimy się ku językowym aspektom ograniczenia, przystańmy na chwilę, by wziąć udział w pokazie Fazanga (法藏), trzeciego patriarchy szkoły huayan (華嚴宗), dającym wgląd w dharmadhatu (chińskie fajie 法界), nieuwarunkowaną przestrzeń zjawisk, w której powstają one, trwają i zanikają. Z prośbą o odsłonięcie tajemnicy owej sfery – „łącznie z takimi cudami, jak: «wszystko w jednym» i «jedno we wszystkim», jednoczesne powstawanie wszystkich obszarów, wzajemne przenikanie i zawieranie się wszystkich dharm, wolność od przeszkód przestrzeni i czasu, itp.”[124] – zwróciła się doń cesarzowa Wu Zetian (武則天) z dynastii Tang. Spełniając jej życzenie, mistrz Fazang zaprosił cesarzową do pokoju zwierciadeł. Wedle Garmy C.C. Changa, rzecz miała się tak:

Na suficie i podłodze, na wszystkich czterech ścianach, a nawet w czterech rogach pokoju umieszczone były ogromne lustra – wszystkie zwrócone licami do siebie. Następnie na środku pokoju ustawił [Fazang] posążek buddy, a obok niego płonącą pochodnię. […] – Wasza Wysokość, oto demonstracja pełni w dharmadhatu. W każdym lustrze w tym pokoju znajdziesz odbicia wszystkich pozostałych luster, razem z odbitym w nich wizerunkiem buddy. W każdym odbiciu każdego lustra znajdziesz odbicia wszystkich pozostałych luster, razem z wizerunkiem buddy odbitym w każdym z nich. Nigdzie niczego nie brakuje, ani nic nie znajduje się na niewłaściwym miejscu. Ta demonstracja jasno ukazuje zasadę wzajemnego przenikania i zawierania. Widzimy tutaj przykład jednego we wszystkim i wszystkiego w jednym – w ten sposób ujawniona została tajemnica obszaru obejmującego obszar ad infinitum. Zasada jednoczesnego powstawania różnych obszarów ukazuje się tutaj w sposób tak oczywisty, że niepotrzebne jest żadne wyjaśnienie. Nieskończone odbicia różnych obszarów powstają teraz jednocześnie bez najmniejszego wysiłku; robią to naturalnie w doskonale harmonijny sposób. […] – Jeśli chodzi o zasadę wolności od przeszkód przestrzeni, można ją zademonstrować w następujący sposób – mówiąc to, wyjął z rękawa kryształową kulę i położył na swej dłoni. – Wasza Wysokość, teraz widzimy wszystkie lustra i ich odbicia w tej małej kryształowej kuli. Mamy tutaj przykład pokazujący, jak małe zawiera duże oraz jak duże zawiera małe. Oto demonstracja wolności od przeszkód „rozmiarów” albo przestrzeni. Natomiast wolność od przeszkód czasów – przeszłość wchodząca w przyszłość i przyszłość wchodząca w przeszłość – nie może być ukazana w tej demonstracji, gdyż jest to przecież demonstracja statyczna, pozbawiona dynamiki elementów czasowych[125].

ZASADA/MIARA

Niezależnie od obnażenia iluzoryczności samej idei substancjalnie pojmowanego istnienia, ów spektakl uwidocznia również zależność między nieuwarunkowaną podstawą wszystkiego a zjawiającymi się w naszym tu-i-teraz rzeczami i zdarzeniami, zależność, którą w języku zachodniej metafizyki często oddaje się za pomocą interpretacji wiążących noumenalną rzeczywistość praw i zasad ze zjawiskowym światem przemijających zaistnień. Tego rodzaju imaginacyjna metaforyka jest wszakże zaledwie refleksem pierwotnego, przedsłownego, intuicyjnego rozpoznania natury rzeczywistości – jak bowiem czytamy w Daodejing – „Niebo i ziemia zaczynają się w nienazwanym: nazwa jest matką dziesięciu tysięcy rzeczy”[126]. Mniejsza więc o filozoficzną retorykę – czy będzie to dao

(道), kong (空), li (理), tian (天), xing (性), śūnyatā czy logos – medytacyjny bądź iluminacyjny wgląd wyzwala nas z ograniczeń zwierciadlanej optyki zmysłowego i pojęciowego poznania odwzorowującego rzeczywistość wedle nieznanych norm rzutowania. Przeniknięcie poza system luster będący tu metaforą poznania sprawia, że w obcowaniu z nieuwarunkowanym – do którego różnych aspektów odnoszą się przywołane wyżej terminy – odsłania się przed nami natura współzależnego powstawania rzeczy i zjawisk. Zarazem uobecniające się w owym poznaniu regularności jawią się nam jako zasady porządkujące chaotyczną mnogość zjawisk w kosmos harmonijnego współistnienia pozornych przeciwieństw.

Naturalnie owe zasady czy prawa nietrudno byłoby uznać za wyraz ograniczenia nałożonego na rzeczywistość przez nią samą bądź jakiś inny, nieznany z imienia byt[127]. Tu jednak, stając po stronie rzeczywistości, a nie rozlicznych jej interpretacji, uznajemy, że prawa, o których mowa, są po prostu inną nazwą „takości” tego, co jest. Konsekwentnie, traktowanie ich jak ograniczeń równałoby się odmowie uznania pierwotności rzeczywistości i wzięciu za nią naszych wyobrażeń o tym, jak powinno być. Współistniejemy z tym oto, nie innym wszechświatem, w tym, nie innym momencie jego i naszej historii, z jego podstawowymi stałymi fizycznymi podtrzymującymi życie w znanej nam postaci – jesteśmy jego częścią, a prawa, którymi rządzi się owo uniwersum, są – zgodnie z zasadą antropiczną – prawami naszego własnego istnienia. Podleganie im i kierowanie się nimi to zatem nasz stan naturalny, czy przyrodzony, poza którym nie znamy innego. Skądinąd, poza logiką wyznaczającą ramy interpretacyjne naszej aktywności intelektualnej napotykamy nie logikę inną, lecz zwykły brak sensu. Logiki będącej warunkiem naszego myślenia nie nazywamy ograniczeniem nałożonym na swobodę umysłu. Czemu zatem mielibyśmy nazywać tak prawa, dzięki którym staliśmy się i jesteśmy? Przy takim postawieniu kwestii widać, że ograniczenie odnosi się nie do obiektywnie istniejącego stanu rzeczy, lecz do jego interpretacji – jest nie tyle własnością świata, ile raczej dziełem umysłu projektującego na rzeczywistość podmiotowe standardy, oczekiwania i nadzieje oraz „rozliczającego” ją ze sposobu wywiązywania się z owej jednostronnie zadekretowanej „umowy”.

OGRANICZENIE/DORAŹNOŚĆ

Przechadzka ponowoczesnymi galeriami zwierciadlanego domu języka, gdzie lustra sensu bałwochwalczo zwielokrotniają iluzoryczną realność znaczonego, przekonuje, że z nastaniem w naszej kulturze fazy „płynnej nowoczesności” nowego sensu nabrały metaforyczne strategie językowego ujmowania tego, co zasadniczo nieograniczone, nieokreślone i nieuchwytne – świata, życia, myśli, czasu, przestrzeni itd. – w ograniczających, określonych i uchwytnych kategoriach antropocentrycznej chrono- i topografii. Wspomniane wcześniej, tradycyjnie obecne w myśleniu zdyscyplinowanym, naturalne, nie-ograniczające pojmowanie „ograniczenia” ustąpiło miejsca rozumieniu go jako czegoś z gruntu przeciwnego życiu społecznemu i naturze ludzkiej. Obecnie bowiem, w epoce wszechogarniającej „mobilizacji” oraz transkulturowych przepływów ludzi, towarów i idei swobodnie rozprzestrzeniających się za pośrednictwem globalnej sieci urynkowionej wymiany wszystkich i wszystkiego, ograniczenie pojmuje się przede wszystkim jako coś niepożądanego, krępującego swobodę działania podmiotu i ograniczającego jego ekspansję. W sytuacji, kiedy o postępie i rozwoju często myśli się jako o przekraczaniu kolejnych granic wyznaczanych przez społecznie i kulturowo standaryzowane imaginaria, sama „granica”, będąca przecież istotnym składnikiem „ograniczenia”, nabiera złowrogiego wydźwięku. Oprócz owego, oczywistego skądinąd sensu, warto również wziąć pod uwagę inny, rzadziej analizowany aspekt znaczenia tego pojęcia – ograniczenie nie „czymś”, ale „do czegoś”.

Współczesne media nieustannie prefabrykują wzorcowe tożsamości dla wszystkich, którzy „galwanizowani” mocą twórczej wyobraźni powolnej fantazmatycznej logice pragnienia zechcą „odrodzić się” w którymś z wyimaginowanych światów „spektakularnie” przez nie (wy)kreowanej „wspólnoty”. Mimo wszakże ciągle rosnącej liczby scenariuszy życiowych „spektakli” czy autobiograficznych „projektów” dostępnych dla poszukujących uatrakcyjnienia własnej egzystencji, są one ze swojej istoty zamknięte w granicach wyznaczonych własną doraźnością czy „lokalnością” i jak wszystkie właściwe płynnej nowoczesności gry w konstruowanie i dekonstruowanie własnej tożsamości „nie są już w stanie (i już się tego od nich nie oczekuje) trwać długo w jednym kształcie, ponieważ rozkładają się i topnieją w czasie krótszym niż ten potrzebny do ich powstania, i zaczynają upłynniać się, kiedy tylko powoła się je do życia”[128].

Los ten spotyka także i te najważniejsze dla jednostek i społeczności struktury organizujące myślenie, planowanie i długoterminowe działanie – obecnie zanikają one stopniowo, ustępując miejsca arywistycznym grom interesów i koniunkturalnym aliansom podporządkowanym incydentalnej „logice” doraźnych korzyści, co – zdaniem Zygmunta Baumana – „prowadzi [...] do podziału historii politycznej i jednostkowych biografii na szereg krótkoterminowych projektów i epizodów, których liczba jest nieskończona i nie łączą się one w żadne sekwencje, do których dałoby się zastosować takie pojęcia, jak rozwój, dojrzewanie, kariera czy postęp (wszystkie one sugerują ustalony z góry porządek następowania)”[129]. Ostatecznie, skutkiem zaangażowania jednostek we wspomniane „projekty” autobiograficzno-egzystencjalne – deklaratywnie znoszące ograniczenia, paradoksalnie wszakże drastycznie ograniczone do doraźności i z samej swojej istoty efemeryczne – jest stopniowe kształtowanie się na naszych oczach specyficznej kultury „płynności” zogniskowanej wokół jednostkowej wolności wyboru – pojmowanego wszakże nie jako przywilej, lecz życiowa konieczność i nieunikniony obowiązek – oraz takiejże za ów wybór odpowiedzialności[130].

Oczywistą konsekwencją owej orientacji kultury jest „elastyczność” współtworzących ją podmiotów – „gotowość do błyskawicznej zmiany taktyki i stylu, do porzucenia zobowiązań i zapomnienia o lojalności bez żalu – ale także do korzystania z szans wedle ich aktualnej dostępności, a nie kierowania się ugruntowanymi preferencjami”[131]. Cesze tej – w innym miejscu nazwanej wprost przez Baumana „politycznie poprawną dziś nazwą dla braku kręgosłupa”[132] – wraz z towarzyszącym jej „wyzbyciem się sztywnych standardów, niewybredzaniem, akceptacją wszelkich gustów bez uprzywilejowywania i bez jednoznacznego opowiedzenia się po stronie któregokolwiek z nich”, „maksymalną tolerancją i minimalną wybrednością” oraz „wszystkożernością – i zachowywaniem się w każdym środowisku kulturowym jak w domu, bez tego, by którekolwiek z nich za własny swój dom, a tym bardziej jedyny, uznawać”[133] – na systemowym poziomie kultury odpowiada „przemożny pęd do nieustającej zmiany (choć w odróżnieniu od fazy oświeceniowej zmiany nieukierunkowanej czy o kierunku z góry nieokreślonym)”[134].

Naturalnie, nic w tym dziwnego, jeśli zważyć, że kultura płynnej nowoczesności obsługuje „nie tyle uwarstwienia i podziały społeczne, ile rynek zorientowany na przyśpieszanie obrotu konsumpcyjnych towarów”[135], a pojawiający się na nim „gracze” nastawieni przede wszystkim na maksymalizację zysku traktują innych nie tyle jak współtworzące kulturę podmioty, ile raczej jak przedmiot marketingowych zabiegów. Jak zauważa Bauman:

kultura płynnej nowoczesności nie posiada „ludu” do oświecania i uszlachetniania; posiada natomiast klientów do uwodzenia. Uwodzenie, w odróżnieniu od oświecenia i uszlachetnienia, nie jest zadaniem do jednorazowego, raz-na-zawsze spełnienia, lecz niekończącą się czynnością. Funkcją kultury nie jest zaspokajanie istniejących potrzeb, ale stwarzanie nowych – przy równoczesnym utrzymywaniu potrzeb już wprzódy zakorzenionych czy posianych w stanie permanentnego niezaspokojenia. Jej troską naczelną jest zapobieganie satysfakcji jej byłych wychowanków/podopiecznych, teraz w klientów przedzierzgniętych, a już szczególnie przeciwdziałanie ich kompletnej i ostatecznej, niewymagającej dalszych uzupełnień satysfakcji, jaka nie pozostawiłaby miejsca dla dalszych, nowych i jeszcze niezaspokojonych pożądań i zachcianek[136].

ZWIERCIADŁO/KURZ

Oto jedno z możliwych wyjaśnień charakterystycznej dla współczesnej kultury niechęci do wszelkich ograniczeń – merkantylne z ducha przedsięwzięcie, zasilane zachłannym pragnieniem powiększania stanu własnego posiadania przez kreowanie wciąż nowych potrzeb na użytek uprzedmiotowionych jednostek utrzymywanych w stanie ciągłego niezaspokojenia, musi dla własnego przetrwania tworzyć i podtrzymywać mitologię ustanawiania tożsamości dzięki przekraczaniu kolejnych granic odzwierciedlających nie tyle rzeczywiste uwarunkowania rozwoju, ile raczej „spektakularne” uproszczenia kupczących nim marketingowych „prawodawców” i „tłumaczy” kultury. Mnożąc ponad potrzebę i powielając w niezliczonych wariantach prefabrykowane wizje rozwoju dzięki kolekcjonowaniu i „konsumowaniu” nowych przedmiotów, przeżyć, doświadczeń i im podobnych „dóbr”, owa kultura roztacza iluzoryczną wizję bogactwa dostępnych dla każdego możliwości, bogactwa tym bardziej kuszącego, że zwielokrotnionego w fikcjonalnych i dla wielu bardziej rzeczywistych niż sama rzeczywistość wytworach medialnego imperium. Mozaikowy układ faset uwodzący zmienną grą wzajemnie przenikających się obrazów jest dla przeciętnego, narcystycznego odbiorcy owego spektaklu światem bez ograniczeń, z którego paradoksalnie nie ma dlań wyjścia – ograniczonemu prawami zwierciadlanej optyki brak bowiem probierza, który pozwoliłby rozstrzygnąć, gdzie lustro, gdzie kurz. Pod nieobecność owej miary ograniczenie jest ograniczeniem, jest ograniczeniem, jest ograniczeniem…

Sztuka wyboru, z Zygmuntem Krauze rozmawia Aleksandra Wojda

ALEKSANDRA WOJDA: Kiedy zadzwoniłam do pana kilka dni temu, mówiąc, że przygotowujemy w „Autoportrecie” numer o ograniczeniu, pan zareagował natychmiast: tak, to jest bardzo ciekawe zagadnienie. To zabrzmiało jak pierwsze zdanie rozmowy. Odniosłam wrażenie, że niczego nie muszę dopowiadać, bo poruszamy tutaj temat, który jest dla pana w jakiś sposób ważny. Prosiłabym o wyjaśnienie. Ważny dla pana jako kompozytora? Czy dla kompozytora w ogóle?

ZYGMUNT KRAUZE: Nie tylko dla kompozytora, dla człowieka po prostu. To jest może nie temat, ale coś, co z tyłu głowy zwykle u myślących ludzi jest obecne: refleksja, czy to, co robię, jest właściwe, czy kierunek jest właściwy, i czy nie można tego zrobić lepiej – albo prościej. Prościej to nie znaczy: głupiej, to nie znaczy: łatwiej. Wręcz odwrotnie: prościej – powiem może wprost – to znaczy: trudniej. A zwracając się już bardziej w stronę twórczości i kompozycji, chyba jeszcze jedno trzeba uznać za istotne. Myślę, że te ograniczenia, które ja mam stale w swojej świadomości, są skuteczne i czynią z utworu coś ważnego tylko wtedy, kiedy są dramatyczne. To znaczy, że jest w nich poczucie bólu rezygnacji; świadomość, że coś muszę odłożyć czy odciąć. Wobec tego jest mi trudniej skonstruować dany utwór...

A.W.: ...czyli trudny akt wyboru?

Z.K.: Nie tylko trudny akt wyboru, ale i trudność pozostania z mniejszą częścią, z której muszę zrobić coś, co będzie mi odpowiadało, co uznam za właściwe.

A.W.: W takim razie spróbujmy wrócić do początków. Mamy lata 60. W muzyce to okres niezwykłej erupcji możliwości, szalenie bogatych eksperymentów formalnych. Wiadomo już, że każdy kompozytor tworzy właściwie własny język czy system; jednocześnie wiemy – od czasów Cage’a, chociaż nie tylko od niego – że każdy dźwięk może być materią muzyki; do tego obecna we wszystkich dziedzinach życia eksplozja technologiczna, która muzykę także obejmuje i oznacza dostępność całego spektrum rozmaitych środków przetwarzania dźwięku. To daje właściwie nieograniczone możliwości. Dają panu nieskończoność, a pan pisze Pięć utworów unistycznych na fortepian. Czas trwania: 6 minut, występuje głównie dźwięk as.

Z.K.: Gis lub as.

AW: Proszę się jakoś wytłumaczyć z tego wyboru.

ZK: Parę elementów składa się na to, że tak postępowałem. Że odwróciłem się wtedy od tej wybujałej, rozbuchanej awangardy, że nie chciałem brać udziału w wyścigu poszukiwań atrakcji dźwiękowych zaskakujących w każdym momencie trwania utworu i poszedłem w zupełnie odwrotnym kierunku: w kierunku maksymalnego ograniczenia, spokoju, bardzo klarownej konstrukcji. Było to oczywiście inspirowane Strzemińskim i jego teorią unizmu: spotkanie z jego twórczością i później jego teorią stanowiły punkt zwrotny w moim życiu. Myślę jednak, że skoro na jakiś czas tak bardzo związałem się z koncepcją unizmu – skoro tak bardzo na mnie podziałała, że chciałem unizm przetłumaczyć na muzykę, zrobić podobną rzecz z muzyką – musiałem być na to przygotowany, estetycznie i psychicznie. Jest też inny aspekt, który towarzyszy mi właściwie zawsze: nie lubię być w grupie, wolę być sam. W związku z tym nie chciałem być w grupie moich, zresztą świetnych, przyjaciół kompozytorów – nie tylko w Polsce, ale i wszędzie na świecie. Wolę być sam i robić swoje, możliwie jak najbardziej niezależnie.

A.W.: I potrzeba było malarza, żeby iść pod prąd?

Z.K.: Jak powiedziałem – myślę, że impuls i bardzo jasny kierunek, który Strzemiński mi pokazał, były konieczne. To mi ułatwiło drogę. Czy był potrzebny? Myślę, że był nieodzowny. Zresztą w wielu innych przypadkach zauważam, że idee plastyczne zwykle wyprzedzają idee muzyczne co najmniej o jakieś trzydzieści lat. Dlatego często nawet zalecam swoim studentom czy młodszym kolegom kompozytorom, żeby się zwrócili w kierunku wizualnym, bo tam są źródła fenomenalnych inspiracji i pomysłów.

A.W.: Pana interesuje słuchacz. Kiedyś pan powiedział, że percepcja muzyki powinna być łatwa. Jednak żeby usłyszeć pana kompozycje przestrzenne, trzeba było się wybrać w określone miejsce; wybrać moment wejścia do środka; wybrać ścieżkę, którą się podąży, przechodząc z jednej przestrzeni do drugiej – a w zależności od tego, czy poszło się w prawo, czy w lewo, otrzymywało się trochę inny utwór. Trzeba było też zadecydować, kiedy jest koniec, kiedy wyjść z przestrzeni muzycznej. To szalenie odpowiedzialne zadanie...

Z.K.: Nie pamiętam, gdzie i dlaczego powiedziałem, że percepcja muzyki ma być łatwa... Natomiast jeśli chodzi o tę sytuację, którą pani tak pięknie opisała, to dzisiaj wiem, że kompozycje przestrzenno-

-muzyczne, które robiłem w latach 60. z architektami, były wówczas rzeczywiście prekursorskim projektem, dającym słuchaczowi dużą swobodę słuchania. Koncert w filharmonii czy w sali koncertowej odbywa się o konkretnej godzinie; jak się człowiek spóźni, mogą nawet nie wpuścić, a kiedy kończą utwór, trzeba wyjść z sali. Słuchacz ma bardzo ograniczone możliwości: musi przyjść na określoną godzinę i wyjść o określonej godzinie. Ja natomiast dałem słuchaczowi przestrzeń dźwiękową, która jest otwarta przez wiele tygodni od rana do wieczora i słuchacz może przyjść o dowolnej porze, kiedy mu to odpowiada, i być tak długo, słuchać tak długo, jak mu to odpowiada. Dodatkowo, jak pani powiedziała, może wybrać swoją własną drogę w tym labiryncie dźwiękowym, tworząc swoją własną wersję utworu. Więc jest aktywny. W utworze koncertowym wybrać nie może, musi iść za tokiem danego utworu. Projekt kompozycji przestrzenno-muzycznej jest w dalszym ciągu żywy – mam na to dowód, ponieważ muzeum łódzkie zakupiło go do swojej galerii i będzie, mam nadzieję, eksponowany na stałe. Bardzo mnie to cieszy, bo po wielu latach spełnia się moje marzenie – i marzenie Teresy Kelm...

A.W.: ...współtwórczyni tego projektu...

Z.K.: ...i wówczas mojej żony – że powstanie takie miejsce, tym razem w Łodzi, gdzie będzie możliwość korzystania z tej przestrzeni. Z tego dźwięku, który jest obecny stale – i tak jak obraz czekający na widza, czeka cały czas na swojego słuchacza.

A.W.: Razem z przestrzenią, którą wyznacza.

Z.K.: Razem z przestrzenią, tak.

A.W.: Wydaje mi się, że sprawa stosunku do słuchacza to jeden z wątków, który pozwala usytuować pana twórczość w nurcie muzycznego minimalizmu. Nie mogę o to nie zapytać w kontekście tematu, który nas interesuje. Oczywiście w tym nurcie mieści się mnóstwo zjawisk i odmian, więc nie chciałabym dokonywać uproszczeń. Pewne punkty wspólne pana poszukiwań i poszukiwań minimalistów są uchwytne: z jednej strony punkt wyjścia związany z odkryciem przez nich Malewicza i suprematyzmu, do którego twórczo nawiązywało malarstwo Strzemińskiego; z drugiej strony niektóre techniki – struktury repetycyjne, operowanie Cage’owskimi, wielkimi blokami brzmieniowymi... A jednak wydaje mi się, że pan pozostaje osobny w swojej linii. Także przez sposób, w jaki pan myśli o swoim słuchaczu. Mam wrażenie, że słuchacz w muzyce minimalistycznej często bywa pasywny; jest wprowadzany w stan kontemplacji, ma przyjmować pewien bieg muzycznych zdarzeń. Pan również wyprowadza go w pewnym sensie poza czas – ten linearny, ewolucyjny. A jednak proponuje mu pan coś odmiennego.

Z.K.: Zawsze muszę się tłumaczyć, czy jestem w nurcie minimalizmu, czy nie... Myślę, że jest pewna zasadnicza różnica między tym, co ja wtedy robiłem – bo teraz już tego nie robię – a tym, co proponowali minimaliści. Różnica polega na tym, że w formie minimalistycznej troską twórcy, kompozytora jest maksymalne ograniczenie środków. Im bardziej on ogranicza i upraszcza, tym bardziej to jest zgodne z ideą nurtu minimalistycznego. Natomiast ja sobie wyobrażałem, że w formie unistycznej, w utworze unistycznym może być zawartych wiele różnych elementów – i tak też realizowałem moje utwory. Od maksymalnej dynamiki do minimalnej. Od maksymalnego tempa do ekstremalnie wolnego tempa. Może być wszystko; nie boję się tego, żeby w swojej formie unistycznej zawrzeć bardzo różne komórki, cegiełki, bardzo zróżnicowany budulec. Problem w tym, jak będzie użyty w czasie przebiegu utworu, jak będzie rozprowadzony. Na tym polega istotna różnica między moją koncepcją unizmu, która dopuszcza pewne bogactwo, a formą minimalistyczną, w której tego nie ma. I drugi komentarz, dotyczący rzeczywiście czasu i sposobu słuchania: Jeśli chodzi o czas – istotnie, zatrzymany – i o formę, która nie ma początku i końca, to jest prawda. W moim pojęciu unizmu i w muzyce minimalistycznej to jest bardzo podobne. Natomiast ja w swojej muzyce chcę zawierać dość wyraźną dozę emocji, które jednak fluktuują. Jest zgodne z moją intencją, jeśli słuchacz jest zaangażowany i przeżywa jakieś emocje. Podczas gdy w utworach minimalistycznych słuchacz przeżywa przyjemność słuchania dźwięku. Może to nieładnie powiem, ale jest „głaskany” dźwiękiem, „dopieszczany”. Ja nie staram się dopieszczać; staram się raczej atakować. Ten typ słuchania odróżnia moją muzykę – przynajmniej tak to rozumiem – od utworów minimalistycznych, które zresztą bardzo lubię, często nawet je wykonywałem, robiłem ich polskie premiery. Minimalizm jest mi bardzo bliski; natomiast jako kompozytor widzę zasadnicze różnice.

A.W.: Pan mówi o emocjach – nawiążę też do słowa, którego pan użył: komórka. Steve Reich mówi tymczasem w jednym ze swoich esejów: słuchanie procesu muzycznego przypomina obserwowanie minutowej wskazówki zegarka.

Z.K.: Na potwierdzenie tego emocjonalnego słuchania – miałem taki przypadek związany z pierwszym wykonaniem mojego Utworu na orkiestrę, chyba w 1968 czy 1969 roku. Typowy, czysty unizm: utwór zaczyna się i trwa, nic się niby nie dzieje. Po wykonaniu tego utworu dostałem późną nocą telefon od pewnej starszej pani, która – niesamowicie przejęta – mówi, że kiedy tego słuchała, było to dla niej wspomnienie wojny, powstania, usłyszała jakieś swoje wielkie emocje i doświadczenia swojego życia. Czyli to jednak tak działa.

A.W.: Pozwolę sobie w takim razie dopowiedzieć – czyli przeczytać pana wypowiedź dotyczącą momentu powstania tego właśnie utworu. „U źródeł powstania tej kompozycji była koncepcja jakby jednego oddechu, długo zatrzymanego. Stojąc nad fortepianem, wziąłem głęboki oddech i w tym czasie jakby słuchałem siebie”. Może to właśnie daje się usłyszeć?

Z.K.: To było rzeczywiście aż fizjologiczne doświadczenie. To prawda, pamiętam ten moment. Zresztą nie tylko przy tym utworze... Kiedy byłem na stypendium w Paryżu w sześćdziesiątym siódmym czy ósmym roku, wynajmowałem studio u Steinwaya i tam był straszny hałas naokoło – Boulevard Raspail... Zatykałem sobie uszy i słuchałem siebie; wtedy powstawały jakieś pomysły dźwiękowe, które wynikały jakby z organizmu, ze środka.

A.W.: Może właśnie to organiczne doświadczenie daje się słyszeć u pana.

Z.K.: Być może, tak.

A.W.: W końcu nie jesteśmy zegarami... Zapytam pana o fortepian: instrument, medium, którego wielka kariera przypada na wiek XIX. Wtedy kolejni kompozytorzy, często pianiści – bo wówczas wielu było kompozytorami i pianistami jednocześnie – zrobili wiele, żeby pomieścić w tym instrumencie cały muzyczny świat: pisząc na fortepian bądź transponując na fortepian wszelką muzykę. Miał być instrumentem uniwersalnym, zdolnym do wszystkiego. Pan jest wyjątkiem – już w XX wieku był pan wyjątkiem...

Z.K.: (śmiech)

A.W.: (śmiech) ...jako kompozytor wiele komponujący na ten instrument i jako znakomity, twórczy wykonawca muzyki fortepianowej – jeśli w ogóle można użyć określenia „wykonanie” dla sztuki, którą pan uprawia. Czy fortepian jest również szkołą syntezy dla pana?

Z.K.: Fortepian jest dla mnie ważny, bo spędziłem przy nim – z nim – kawał życia. Na pewno utwory pisane na fortepian są trochę inne niż te, które są pisane na przykład na orkiestrę czy utwory wokalne. Różnica polega na tym, że występuje tu element gry. Sam dotykam palcem klawisza i go czuję; sam tworzę dźwięk i od razu go słyszę, sam go formuję, mogę go sprawdzić. To bezpośrednia, natychmiastowa konfrontacja z nim w momencie tworzenia utworu. Dlatego są one trochę inne. Kiedy tworzę utwór symfoniczny, bardziej sobie już wyobrażam – to bardziej abstrakcyjna rzecz. W utworach fortepianowych rolę odgrywa moment bezpośredniego tworzenia i słyszenia dźwięku. Poza tym rolę odgrywa też szereg przyzwyczajeń pianistycznych, które mam, lubię i mogę w tych utworach zastosować – bo czuję, że one są w jakimś sensie moje własne, że się z nimi identyfikuję. Myślę, że moje najważniejsze utwory to jednak utwory orkiestrowe lub orkiestrowe z fortepianem, nie sam fortepian. Pani może przecenia trochę liczbę tych utworów i ważność; to jednak specjalna kategoria mojej muzyki, którą lubię wykonywać, ale która nie jest najważniejsza dla mnie. Tutaj odgrywa rolę przyjemność grania, satysfakcja z grania. To dla mnie wielka frajda – grać i słyszeć, że ludzie słuchają; bo to się czuje, będąc na estradzie. Jest to niesamowicie przyjemne, daje energię, właściwie szczęście. Kiedy się komponuje, człowiek się męczy, potem czeka, żeby to gdzieś zagrali, czasami się nawet tego nie słyszy – bo jest zagrane gdzieś na świecie.

A.W.: Kontakt z słuchaczem jest zupełnie inny.

Z.K.: Tak, i w tym sensie możliwość wykonywania utworów fortepianowych jest jedną z najbardziej sympatycznych stron mojego muzykowania czy mojego życia jako kompozytora.

A.W.: Chciałabym poruszyć jeszcze jedno zagadnienie – nieco bardziej ogólnej natury. Niektórzy twierdzą, że znajdujemy się dzisiaj na swoistym cywilizacyjnym zakręcie: wydawało się przez kilka ostatnich dekad, że rozwój, przyrost, produkcja i mnożenie dóbr będą i powinny trwać w nieskończoność, dzisiaj powoli budzimy się z tego snu i coraz więcej głosów nam przypomina, że ziemia jest skończona i może pora się zatrzymać i przemyśleć, po co ten bieg, do czego on prowadzi i jakim kosztem się odbywa.

Z.K.: Tak, wracamy do tego, o czym rozmawialiśmy na początku.

A.W.: Być może związek między tymi kwestiami nie jest oczywisty, ale chciałabym zapytać o pana pomysł na pracę z tym, co zastane; z tym, co niekiedy stanowi naszą encyklopedię bądź nasz krajobraz dźwiękowy – co zostało gdzieś zasłyszane, a niekoniecznie wysłuchane czy usłyszane.

Z.K.: Miałem kilka takich lat, kiedy korzystałem w dużych ilościach z materiału dźwiękowego, który nie był mój – ale ludowy, anonimowy czy też zaczerpnięty z przeszłości i przeze mnie transformowany. Pierwszym impulsem, który skłonił mnie, by sięgnąć do tego materiału dźwiękowego, była moja nadzieja, że mogę go użyć do unistycznej formy – formy homogenicznej. Tworzyłem złożony mixage z melodii ludowych, na przykład w utworze Folk Music, gdzie wykonywanych jest jednocześnie kilkadziesiąt melodii – w różnych tempach, tonacjach, o różnym charakterze. Tworzyło to rzeczywiście magmę dźwiękową, w której się już nie rozpoznawało poszczególnych elementów konstrukcji, ale był to też rodzaj fascynacji przeszłością i muzyką ludową. Miałem istotnie taki okres, po moim rocznym pobycie w Stanach Zjednoczonych, kiedy pojechałem do Zakopanego, zacząłem zbierać instrumenty, gadać z ludźmi z gór, którzy specjalnie dla mnie budowali ludowe instrumenty. Koncertowałem z tą muzyką sporo z Warsztatem Muzycznym. Zasadniczo uważam, że twórca powinien przede wszystkim dbać o swoją indywidualność i czystość w tym, co robi; to skłaniałoby do tego, żeby szukać siebie i tego, co nowe – a nie korzystać z tego, co było. Ale, być może, da się również, korzystając ze starego, przedstawiając to w inny sposób. To właśnie próbowałem robić w latach 70., używając materiału już zastanego.

A.W.: W ostatnim czasie interesują pana opera i muzyka wokalna. W tym wypadku też rozpoczyna pan pracę od czegoś, co jest dane: od tekstu, libretta. Chociaż starannie dobiera pan to, co będzie pana już na wstępie ograniczać: Gombrowicz, Tuwim, Różewicz...

K.Z.:  ...Wyspiański... Corneille…

A.W.: ...sama przyjemność.

K.Z.: Dobre towarzystwo w każdym razie.

A.W.: Co daje sytuacja pracy na polu tego rodzaju gatunków, form wokalnych – pracy z tekstem, która była dotąd obecna u pana raczej na drugim planie? A także pracy z tym zupełnie innym instrumentem, jakim jest głos ludzki?

K.Z.: Ja zasadniczo staram się postępować w sposób, jak to nazywam, naturalny. Naturalny w tym sensie, że jeśli coś się zdarza – w moim życiu i w mojej muzyce, jeśli spotykam coś nowego po drodze i to mi odpowiada, to za tym idę. Nie staram się na siłę czegoś szukać lub czegoś na siłę zmieniać, tylko idę nurtem naturalnym, na jaki pozwala moje życie.

A.W.: I zdarzył się Jorge Lavelli?

K.Z.: Zdarzył się prawie dziesięcioletni pobyt w Paryżu, spotkanie z Lavellim. Dzięki współpracy z nim spędziłem wielką liczbę godzin w teatrze Comédie Française i Théâtre National de la Colline na próbach, regularnie, całymi dniami, do późnej nocy słuchając aktorów – najlepszych francuskich aktorów. Słuchając melodii ich języka. Kiedy przyszedł moment, że mogłem skomponować operę, stworzenie jej było naturalną konsekwencją tej sytuacji. Dodatkowo, dzięki temu czasowi, który spędziłem w teatrze, dobrze rozumiałem – w każdym razie: dla siebie dobrze rozumiałem – dramaturgię osób, które występują w danym dramacie, sztuce, operze. Tekst mnie popycha i niesie, w sposób aż dla mnie zaskakujący, bo o ile trudno mi się pisze utwory symfoniczne, o tyle w wypadku opery dzieje się to dużo szybciej i łatwiej. Wspominałem o przyjemności grania utworów fortepianowych przed publicznością. W operze natomiast jest przyjemność współpracy ze śpiewakami, reżyserem, sceną – wszystkimi, którzy uczestniczą w powstawaniu produkcji operowej. Jest to rzecz, której kompozytor nie doświadcza przy utworach koncertowych: przychodzi co najwyżej na próby orkiestrowe swojej symfonii, ale to jest bardzo sformalizowane – może powiedzieć najwyżej, żeby obój zagrał trochę głośniej, a klarnet trochę ciszej albo szybciej. To są jego przyjemności. Natomiast w wypadku produkcji utworu operowego jest tych elementów więcej i są smaczniejsze, to jest rozkosz: mamy światło, ruch, kolor, orkiestrę, grę aktorską, wreszcie głos śpiewaków... Produkcja opery jest fascynującym czasem, w którym się uczestniczy przy powstawaniu mojej muzyki: ponad sto osób stara się o to, żeby coś z nią zrobić (śmiech)...

A.W.: (śmiech) Czyli fakt, że musi pan uwzględniać tyle czynników, jest raczej inspiracją dla pana?

K.Z.: O tych czynnikach właściwie nie myślę: te hamulce ograniczające moją wyobraźnię, moje pomysły czy zapędy, żeby coś zrobić dziwnego, uruchamiają się automatycznie, bo są już we mnie. Tekst libretta daje mi napęd – przy tych wszystkich ograniczeniach, które mają to do siebie, że ostatecznie właśnie dzięki nim powstaje utwór posiadający piętno indywidualne. Bo są one właśnie takie, jakie ja mam w sobie.

[1]Tytuł „Ima sumis” to motto książki H. van der Laana The Play of Forms: Nature, Culture and Liturgy, Leiden: Koninklyke Brill NV, 2005.

[2]K.F. Schinkel, [cyt. za:] Louis Kahn – The Power of Architecture, katalog wystawy, Weil am Rhein: Vitra Design Museum, 2012 (tłum. M.M.).

[3]H. van der Laan, Instruments of Order, [w:] Art, Nature and Mathematics, Leeds: Henry Moore Foundation, Abdj Saint Benedictusberg: Inverleith House, 2000, s. 21.

[4] A. de Saint Exupéry, Twierdza, Warszawa: Wydawnictwo Muza, 2009, s. 89 (podkreślenia M.M.).

[5]H. van der Laan, Instruments…

[6] Tamże.

[7]G. Rietveld, list do van der Laana z 27 kwietnia 1959 [cyt. za:] C. Voet, The Poetics of Order. Dom Hans van der Laan’s Architectonic Space, „Architectural Research Quarterly”, 2012, vol. 16, no 2, s. 152 (tłum. M.M.).

[8]H. van der Laan, Instruments…

[9]Tamże.

[10]Tenże, Architectonic Space, Leiden: Brill, 1983, s. 19.

[11]Por. C. Voet, The Poetics..., s. 139.

[12]Tamże.

[13]Tamże.

[14]R. Padovan, Reflections on Het vormenspiel. Art, Liturgy and Life, [w:] Living and Corespondences, Henry Moore Foundation, Abdij Sint-Benedictusberg, the Bonnefanten Museum, 2000 [cyt. za:] G. Rietveld, Teksten, Ultrecht: Impress, 1979, s. 36 (tłum. M.M.).

[15]  A. Lehnerer, Grand Urban Rules, Rotterdam: 010 Publishers, 2009, s. 66.

[16] Podobne procesy można zaobserwować w Polsce: „W tej chwili dla deweloperów celujących w masowego odbiorcę projektujemy mieszkania takie same albo i mniejsze niż te z okresu gomułkowskiego. O gierkowskim nie wspominam, bo wtedy mocno podniesiono minimalne progi powierzchniowe – przyznaje prof. Marek Świerczyński. Normatywy techniczne projektowania w latach 70. nie pozwalały wybudować mieszkania, w którym jeden z pokojów nie miałby przynajmniej 18 m^2. Dziś, według rozporządzenia ministra infrastruktury, ten obowiązkowy największy pokój skurczył się do 16 m^2. W efekcie, o ile 30 lat temu na dwa pokoje z kuchnią trzeba było 45–55 m^2, o tyle dziś często musimy projektować takie mieszkanie już na trzydziestu paru metrach – opowiada architekt”. Cały tekst: http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/artykuly/1551685,2,polska-ciasnota-mieszkaniowa.read#ixzz2ioHZ7F4p (dostęp: 7 listopada 2013).

[17] Wojciech Gwizdak w magazynie „Zawód: Architekt” pisze: „Prawdziwa deregulacja powinna rozpocząć się przede wszystkim od uproszczenia przepisów i procedur. Pozwoliłoby to zmniejszyć obszary procesu inwestycyjnego, które muszą wykonywać osoby z uprawnieniami budowlanymi. Dlatego też obecną »deregulację« należy uznać za fasadową, zwykłą udawankę, mającą oszukać niezorientowanych w szczegółach wyborców. Nie dostrzegam również w Izbie Architektów żadnych śladów zamkniętości naszego zawodu, poza przykrym dla niektórych obowiązkiem przynależności do izby i opłacania składek. Choć i to rozwiązanie narzuciło nam państwo”. Całość: http://www.zawod-architekt.pl/artykuly/za1303_deregulacja.html (dostęp: 7 listopada 2013).

[18] Zob. G. Dąbrowska-Milewska, Czy w Polsce potrzebne są krajowe standardy urbanistyczne dla terenów mieszkaniowych?, „Architecturae et Artibus” 2010, nr 3, s. 12–16.

[19] W maju 2008 r. w wywiadzie dla już nieistniejącego internetowego portalu urbanista.pl profesor Piotr Lorens mówił: „Zupełnie nie zgadzam się na szufladkowanie urbanistów, zwłaszcza na upychanie ich po lewicowej stronie świata idei. Miasto jest wzorcowym przykładem tworu »wolnorynkowego«, przynajmniej miasto nowożytne w naszej strefie kulturowej. [...] Wspólne dobro, które miasto oferuje swoim mieszkańcom, nie jest wartością uniwersalną – jest sumą dobrostanu jednostek. [...] Jeśli angażuję się w działalność społeczną, to nie znaczy, że popieram etatyzm”.

[20] http://www.mantownhuman.org/ (dostęp: 7 listopada 2013).

[21]F. Williams, D. Knight, The Rule of Regulations, „Hunch” 2009, vol. 12, s. 123–141.

[22] http://www.strelka.com/press_en/belyayevo-forever-snopek/?lang=en (dostęp: 7 listopada 2013).

[23] Cz. Bielecki, Gra w miasto, Warszawa: Fundacja Dom Dostępny, 1996, s. 23–24.

[24] Wyrażenie spopularyzowane przez Nicholasa Negroponte – architekta, wykładowcę MIT oraz współtwórcę magazynu „Wired”.

[25] Osoba chora na chorobę cywilizacyjną o podłożu psychiczno-emocjonalnym, rodzaj depresji, syndrom skrajnego wycofania społecznego – fenomen dotyczący głównie krajów Dalekiego Wschodu (Japonia, Korea Południowa).

[26] Technologia, w której domowy komputer staje się jedynie terminalem, a wykonywana praca wraz z aplikacją (np. arkusz kalkulacyjny udostępniony bezpłatnie) znajdują się po stronie serwera.

[27] Według definicji Europejskiej Karty Gleby z 1972 roku.

[28]Por. Sociological premises for the minimum dwelling of urban industrial population, [w:] W. Gropius, Scope of Total Architecture, New York: Collier Books, 1950. W rozdziale tym autor streszcza swoje stanowisko, przedstawione w 1929 roku na kongresie CIAM, którego tematem było właśnie Existenzminimum.

[29] Tamże.

[30] Yona Friedman w swoim eseju Architektura przetrwania podkreśla, że większość przedmiotów i przestrzeni, które mamy z reguły w każdym domu, jest używana naprzemiennie przez kilka godzin dziennie, żeby zaraz potem przejść w stan „uśpienia” przez resztę czasu. Zaprojektowanie pomieszczenia w taki sposób, by za sprawą nielicznych posunięć mogło gościć różne czynności przez cały dzień, jest już udaną strategią unikania marnotrawstwa przestrzeni.

[31] Aspekt ten omówił Bruno Taut, projektant kilku dzielnic Berlina, Falkenberga i Treptowa, m.in. w: Die neue Wohnung. Die Frau als Schöpferin, Leipzig: Klinkhardt & Biermann, 1924.

[32] Jednymi z najbardziej wiarygodnych źródeł dotyczących rozwoju tego rodzaju architektury są bez wątpienia prace Anatola Koppa, członka ruchu marksistowskich urbanistów we Francji lat 60. i 70. Por. w szczególności: A. Kopp, Ville et Révolution. Architecture et urbanisme soviétiques des années vingt, Paris: Seuil, 1967.

[33]Ivan Leonidov (1902–1959) był absolwentem, a następnie wykładowcą moskiewskiej szkoły Vchutemas (Вхутемас), instytucji podobnej do Bauhausu. W 1929 brał udział w konkursie na projekt dla Magnitogorska, pierwszego radzieckiego miasta zbudowanego od podstaw według z góry ustalonego planu. Konkurs ostatecznie wygrał Ernst May. Leonidov zaproponował model, który miał doprowadzić do koncepcji mikrorajonu. Unikał on wspólnych rezydencji, lecz wszystkie funkcje przenosił z budynku do dzielnicy.

[34] D. Bartoszewicz, Klucze do domu Kereta, „Gazeta Wyborcza. Gazeta Stołeczna” 15 października 2012, s. 1.

[35] Wypowiedź Jakuba Szczęsnego za: D. Bartoszewicz, Keret z Sułtanem w minidomu, „Gazeta Wyborcza. Gazeta Stołeczna” 20–21 października 2012, s. 4.

[36] D. Bartoszewicz, Klucze…

[37] Tenże, Warszawa. Dom, który ściska, „Gazeta Wyborcza” 19 października 2012, s. 27.

[38] Tenże, Architekt z pisarzem o najwęższym domu świata, „Gazeta Wyborcza. Gazeta Stołeczna” 20–21 października 2012, s.

[39] Tenże, Warszawa…

[40] Tenże, Keret z Sułtanem… Por. także: E. Keret (tekst), R. Modan (ilustracje), Tata ucieka z cyrkiem, tłum. zespół, Warszawa: Nisza, 2011.

[41] D. Bartoszewicz, Klucze…

[42] Tenże, Warszawa…

[43] Tamże.

[44] http://centrala.net.pl/files/image/2400x400/KER-Keret-House-The-Logic-Jakub-Szczesny_1687.jpg, (dostęp: 10 grudnia 2013, tłum. red)

[45] A. Blady-Szwajger, I więcej nic nie pamiętam, Warszawa: Świat Książki, 2010, s. 83–84.

[46]Sformułowanie pochodzi z tekstu: R.S. Wistrich, Once Again: Anti-Semitism Without Jews, „Commentary” 1992, nr 2, s. 49.

[47] E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, tłum. A. Dzierżyńska, J. Tokarska-Bakir, wstęp do wydania polskiego J. Tokarska-Bakir, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007, s. 90.

[48] Por. A. Kowalska, Odwiedź Kereta, „Gazeta Wyborcza”, „Co Jest Grane” 19–25 października 2012, s. 28.

[49] D. Bartoszewicz, Kogo bierze zabawa w „naj”, „Gazeta Wyborcza. Gazeta Stołeczna” 16 października 2012.

[50] Tenże, Klucze…

[51] Tenże, Warszawa…

[52] Tenże, Klucze…

[53] Tenże, Keret…

[54] F. Katzmann, Rozwiązanie kwestii żydowskiej w dystrykcie Galicja. Lösung der Judenfrage im Distrikt Galizien, oprac. A. Żbikowski, przeł. J. Pawłowska, Warszawa: IPN, 2001, s. 50. Por. także fotografie budynków z zewnątrz, wejść do schronów przez klapę w podłodze, wewnętrznych drabin, łóżek z pościelą i głów zaglądających do środka: tamże, s. 27–53 (paginacja za facsimile dokumentu).

[55] B. Engelking, Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942–1945, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2011, s. 25.

[56] Tamże, s. 132.

[57] Por. tamże.

[58] Por. T. Markiel, A. Skibińska, „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?”. Zagłada domu Trynczerów, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2011, s. 88.

[59] J. Grabowski, Judenjagd. Polowanie na Żydów 1942–1945. Studium dziejów pewnego powiatu, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2011, s. 170.

[60] Dzieje Żydów w Polsce 1944–1968. Teksty źródłowe, oprac. A. Cała, H. Datner-Śpiewak, Warszawa: ŻIH, 1997, s. 166.

[61] Tamże.

[62] Por. E. Janicka, T. Żukowski, Ci nie są z ojczyzny naszej, „Gazeta Wyborcza” 29–30 października 2011, s. 20–21.

[63] A. Smolar, Tabu i niewinność, „Aneks” 1986, nr 41–42, s. 127.

[64] M. Zaremba, Biedni Polacy na żniwach, „Gazeta Wyborcza” 15–16 stycznia 2011, s. 22.

[65] M. Cobel-Tokarska, Bezludna wyspa, nora, grób. Wojenne kryjówki Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa: IPN, 2012, odpowiednio s. 123, 124. Stanowczo nie podzielam obecnych w wywodzie autorki: a) zrównania nazizmu z komunizmem; b) holokaustyzacji cierpienia więźniów politycznych po 1945 roku; c) stalinizacji PRL, czyli braku zróżnicowania w opisie okresu 1945–1989. Uważam ponadto, że opisywanie polskiej większości przy użyciu kategorii świadków Zagłady – podobnie jak wyeliminowanie z pola namysłu stosunku Polaków do Żydów poprzez nazwanie go obojętnym – więcej przesłania, niż pozwala zobaczyć i zrozumieć.

[66] Słowa Jadwigi Mach z Baszni Dolnej – http://www.zydzi.lubaczow.pl/index.php?kat=wspomnienia&id=3 (dostęp: 8 listopada 2013).

[67] M. Cobel-Tokarska, dz. cyt., s. 149.

[68] Tamże, s. 151.

[69] Tamże, s. 152.

[70] D. Bartoszewicz, Keret z Sułtanem…

[71] P. Smoleński, Buty Taty, „Gazeta Wyborcza” 21–22 lipca 2012, s. 25.

[72] Tamże, s. 24.

[73] Trzy kobiety. Z Etgarem Keretem rozmawia Paweł Smoleński, „Wysokie Obcasy” 24 lipca 2010, s. 46.

[74] P. Smoleński, dz. cyt., s. 24.

[75] Trzy kobiety…, s. 42.

[76] Tamże.

[77] Keret. Polski pisarz na wygnaniu, przeł. A. Maciejowska, „Gazeta Wyborcza” 19 października 2012, s. 27.

[78] P. Smoleński, dz. cyt., s. 25.

[79] Tamże.

[80] E. Goffman, dz. cyt., s. 155.

[81] J. Tokarska-Bakir, Żydzi u Kolberga, [w:] tejże, Rzeczy mgliste. Eseje i studia, wprowadzenie M. Janion, Sejny: Pogranicze, 2004, s. 66. Pierwodruk tekstu: „Res Publica Nowa” 1999, nr 8–9.

[82] D. Bartoszewicz, Keret…

[83] E. Janicka, T. Żukowski, Przemoc filosemicka, „Studia Litteraria et Historica” 2012, nr 1, http://www.slh.edu.pl/content/przemoc-filosemicka (dostęp: 8 listopada 2013).

[84] E. Goffman, dz. cyt., s. 159.

[85] Tamże, s. 164–165. Podkreślenia autora.

[86] Tamże, s. 162.

[87]Tamże, s. 164.

[88]F. Carling, And Yet We Are Human, London: Chatto & Windus, 1962, s. 54–55 – cyt. za: E. Goffman, dz. cyt., s. 152.

[89] E. Goffman, dz. cyt., s. 177.

[90] Keret. Polski pisarz na wygnaniu…

[91] Ludzkość, która zostaje… „Campo di Fiori” po pięćdziesięciu latach. Rozmowa Jana Błońskiego, Marka Edelmana, Czesława Miłosza i Jerzego Turowicza, która odbyła się w 50. rocznicę powstania w getcie warszawskim, [w:] Dialog poetów, red. K. Szymaniak, A. Szyba, Warszawa: Fundacja Shalom, 2011, s. 39.

[92] Keret. Polski pisarz na wygnaniu…

[93] Czy Keret uciekł do Warszawy, z Edgarem Keretem rozmawia Paweł Smoleński, „Gazeta Wyborcza. Magazyn Świąteczny” 29 października 2012, s. 16.

[94]Por. J. Tokarska-Bakir, Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań, [w:] Inny, inna, inne. O inności w kulturze, red. M. Janion, C. Snochowska-Gonzalez, K. Szczuka, Warszawa: IBL PAN, 2004, s. 131.

[95] D. Bartoszewicz, Keret…

[96] F. Kafka, Ameryka, przeł. J. Kydryński, Warszawa: Czytelnik, 1978, s. 6.

[97] Tamże, s. 91–93.

[98] Tegoż, Zamek, przeł. K. Radziwiłł, K. Truchanowski, Kraków: Zielona Sowa, 2001, s. 208.

[99] Tamże, s. 197.

[100] Tegoż, Proces, przeł. B. Schulz, Warszawa: PIW, 1974,

s. 41.

[101] Tamże, s. 142.

[102] Tegoż, Ameryka, s. 93.

[103] „Znikałem w moim małym przybytku i siedziałem tam w mroku, skulony, niewidziany przez nikogo”, S. Beckett, …jak obłoki…, [w:] tegoż, Dzieła dramatyczne, przeł. A. Libera, Warszawa: PIW, 1988, s. 591.

[104] Wywiad z Arielem Jacubovichem przeprowadzony przez autorkę w grudniu 2012 roku.

[105] Tamże.

[106] Tamże.

[107] Wywiad Marty Harnecker z Rodolfem Livingstonem (1996) opublikowany wraz z artykułem Diseñando con los vecinos de la manzana („Projektując z sąsiadami z kwartału”), Hawana: Edicones MEPLA, 2005 (przeł. M.S.-B.).

[108] www.estudiolivingston.com.ar (dostęp: 12 listopada 2013) (przeł. M.S.-B.).

[109] Niepublikowany wywiad z Rodolfem Livingstonem przeprowadzony przez autorkę.

[110] Niepublikowany wywiad z Beatriz Pedro – koordynatorką Wolnego Warsztatu Projektu Społecznego przeprowadzony przez autorkę w styczniu 2013 roku.

[111] Niepublikowany wywiad z Rodolfem Livingstonem przeprowadzony przez autorkę.

[112]Ch. Ha-Joong, 23 Things They Don’t Tell You About Capitalism, London: Penguin Books, 2001, rozdz. 15, s. 157–167.

[113]Y. Muhammad, Banker to the Poor, London: Aurum Press, 2003.

[114] Zob. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/yunus-lecture-en.html (dostęp: 15 listopada 2013).

[115] Ch. Chang, dz. cyt., s. 163–164. Krytyczne spojrzenie na mikrokredyty zawiera również między innymi książka Milforda Batemana Why Doesn’t Microfrance Work? The Destructive Rise of Local Neoliberalism, London: Zed Books, 2010.

[116] O swoich poglądach na temat ubóstwa Sen pisze w wielu miejscach, dobrym początkiem są dwie jego prace wydane w języku polskim: Nierówności. Dalsze rozważania, przeł. I. Topińska, Kraków: Znak, 2000, oraz Rozwój i wolność, przeł. J. Łoziński, Poznań: Zysk, 2002.

[117] W tej części korzystam z książki Th.C. Schellinga Micromotives and Macrobehaviour, New York: W.W. Norton & Company, 2006.

[118] Więcej na ten temat, zob. T. Harford, The Logic of Life, London: Abacus, 2010, rozdz. 5, s. 121–144.

[119] Zob.: www.bezdomnosc.edu.pl (dostęp: 15 listopada 2013) oraz K. Wysieńska, Gdzie jest mój dom? Bezdomność i dostęp do mieszkań wśród ubiegających się o status uchodźcy, uchodźców i osób z przyznaną ochroną międzynarodową w Polsce, Warszawa: UNHCR, 2013.

[120] Nowoczesne hodowle przemysłowe stosują do wyżywienia zwierząt różne składniki nadające się także do wyżywienia człowieka. Czynnik konwersji wskazuje, ile kilogramów mięsa pozyskuje się ze zwierzęcia karmiąc je roślinami zbożowymi i strączkowymi, w pierwszej kolejności kukurydzą, soją i jęczmieniem. Czynnik konwersji najdroższego mięsa, wołowiny, wynosi jeden do dziewięciu, świni – jeden do pięciu, kury – jeden do trzech.

[121] Gāthā, po chińsku jie (偈), zwana niekiedy „wierszem wzajemnego zrozumienia”, jest formą czterowersową, często wykorzystywaną przez adeptów czanu i zenu do unaoczniania autentyczności osiągniętego oświecenia. Tu chodzi o dwa takie czterowiersze: pierwszy, autorstwa Yuquana Shenxiu (玉泉神秀), przedstawiciela szkoły „stopniowego oświecenia” (północnej), stwierdzał – 身是菩提樹 / 心如明鏡臺 / 時時勤拂拭 / 勿使惹塵埃 – Ciało to drzewo bodhi / Umysł – lustrzana bez skazy podstawa / Oczyszczaj ją pilnie i bez ustanku / Nie pozwalaj, by przylgnął doń kurz. Drugi, dzieło Daijana Huinenga (大鑒惠能), założyciela szkoły „nagłego oświecenia” (południowej), wyjaśniał – 菩提本無樹 / 明鏡亦非臺 / 本來無一物 / 何處惹塵埃 – W rzeczywistości nie ma drzewa bodhi / Ani lustrzanej bez skazy podstawy / Jeśli wszystko od początku jest pustką / Gdzież miałby gromadzić się kurz? Godność Szóstego Patriarchy otrzymał, rzecz prosta, Huineng. Skądinąd – analfabeta. Czymże w istocie jest ograniczenie? (tłum. K.K.).

[122] Zob. Z. Bauman, Płynna nowoczesność, przeł. T. Kunz, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2006.

[123]J.L. Borges, Alef, tłum. Z. Chądzyńska, [w:] tegoż, Alef, przeł. Z. Chądzyńska, M. Potok-Nycz, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 177–180.

[124] G.C.C. Chang, Buddyjska nauka o wszechcałości. Filozofia buddyzmu huayan, przeł. H. Smagacz, Kraków: Wydawnictwo A,

2010, s. 55.

[125] Tamże, s. 56–57.

[126] Lao-tsy, Tao Te King czyli Księga Drogi. Napisała na nowo Ursula K. Le Guin, przeł. B. Jarząbska-Ziewiec, Warszawa, Wydawnictwo Sic!, 2010, s. 3.

[127] Por. „Droga, którą możesz pójść, / nie jest prawdziwą drogą. / Imię, które możesz wypowiedzieć, / nie jest prawdziwym imieniem”, tamże, s. 3.

[128] Z. Bauman, Płynne czasy. Życie w epoce niepewności, przeł. M. Żakowski, Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 2007, s. 7.

[129] Tamże, s. 9–10.

[130] Zob. Z. Bauman, Kultura w płynnej nowoczesności, Warszawa: Agora, 2011, s. 26–27.

[131] Tegoż, Płynne czasy..., s. 10–11.

[132] Tegoż, Kultura..., s. 28.

[133] Tamże, s. 28.

[134] Tamże, s. 27–28.

[135] Tamże, s. 28.

[136]Tamże, s. 30–31.