Spis Treści

Cenisz jakość merytoryczną naszego pisma?

Marc Augé, Centrum, decentracja, recentracja

Marius de Geus, Natura i równowaga w tradycji ekologicznego utopizmu

Philippe Ram, W stronę urbanistyki termodynamicznej

Lucy Sargisson, Demokracja, natura, utopia

Marcin Mateusz Kołakowski, Sokrates i słomiany zapał

Ida Kiss, Neutralne węglowo miasta?

Dalibor Hlavacek, Naturalne materiały – historia czy nadzieja?

Dawid Krysiński, W modernizm zwrot?

Levente Polyák, Przetworzone miasto

Jana Tichá, Zielona architektura

Ivan Jarina, Dom pod jabłonią w Mariance

Damas Gruska, Niezrównoważona równowaga

Mateusz  Curyło, Przyszłość komunikatu

Rossano Baronciani, Bez końc.a

Autoportret "Zrównoważony rozwój?"

3[42]2013

Cenisz jakość merytoryczną naszego pisma?

Kupując wydanie papierowe, w pełnej szacie graficznej, zyskujesz także najwyższą jakość edytorską.

„Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni” jest dostępny w salonach Empiku, wybranych księgarniach, na www.e-sklep.mik.krakow.pl oraz w siedzibie Małopolskiego Instytutu Kultury, wydawcy pisma. Zachęcamy również do prenumeraty, której cena za cztery kolejne numery wynosi 50 zł (koszty wysyłki pokrywa wydawca).

Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni

http://autoportret.pl

Wydawca: Małopolski Instytut Kultury

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Publikacja jest dostępna na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC-BY-ND 3.0).Treść licencji dostępna na stronie http://creativecommons.org/licenses/by-nd/3.0/pl/legalcode

Marc Augé, Centrum, decentracja, recentracja

Przeżywamy dziś przemianę, nad której konsekwencjami nie nauczyliśmy się jeszcze w pełni panować. Przestrzeń staje się zmysłową formą naszych sprzeczności i paradoksów.

Język potoczny dostarcza niespodzianek. Tak oto uciekamy się dziś często do przyimka „bez” (sans). Mówimy o „bezdomnych”, o sans papiers[1], i jako że wiemy z całą pewnością, iż ich sytuacja jest bardzo problematyczna, pośrednio zachęcani jesteśmy do tego, by wierzyć – jakby było to oczywistością – że posiadanie stałego miejsca zamieszkania oraz dokumentów stanowi wystarczający warunek szczęścia.

Inne przykłady mogłyby z łatwością przekonać nas o czymś przeciwnym. Najbogatsi tego świata mnożą swoje siedziby. Mają rezydencje czasowego pobytu na różnych kontynentach, jachty, bawią w luksusowych hotelach całego świata. Posiadają dokumenty, rzecz jasna, są jednak tak pewni siebie i swojej tożsamości, że z ledwością sobie uświadamiają, iż je okazują, gdy zachodzi taka potrzeba. Można by powiedzieć, że w istocie gromadzą korzyści: miejsca stałego zamieszkania, dowody tożsamości, karty kredytowe.

I tak też jest; pozwolę sobie jednak twierdzić, że gromadzenie siedzib i pewność siebie najbardziej majętnych dowodzą, iż ideałem indywidualnego życia niekoniecznie jest zaczepienie się w stałym miejscu wzorem małży zawieszonej u skały czy możliwość potwierdzenia swojej tożsamości na żądanie przez okazanie papierów, lecz przeciwnie – rzeczywista wolność cyrkulacji i pozostawania stosunkowo anonimowym. Siła przyciągania, z jaką miasta XIX wieku oddziaływały na uciekinierów ze wsi i z jaką wielkie miasta Północy oddziałują dzisiaj na emigrantów z Południa, zrodziła się z tej samej potrzeby. Jej zasadniczo iluzoryczny charakter jest niewątpliwy, musi ją jednak w sposób konieczny rozważyć każdy, kto zadaje pytanie o ideał życia miejskiego naszych czasów.

Miasto nie przestaje się rozszerzać. Większość ludności świata żyje w mieście i tendencja ta jest nieodwracalna. Urbanizacja świata przekształca miasto. Ku jakiemu miastu spieszą zatem dzisiaj migranci?

Fenomen powszechnej urbanizacji odpowiada mniej lub bardziej temu, co nazywamy globalizacją, by określić wolny rynek, współzależności ekonomiczne i finansowe, ekstensję środków transportu oraz rozwój środków komunikacji elektronicznej. Z tego punktu widzenia można powiedzieć, że świat jest jak ogromne miasto. „Świat miasto”, jak proponowałem go nazwać[2], charakteryzuje się mobilnością i uniformizacją. Równocześnie wielkie metropolie się rozprzestrzeniają i znajdujemy w nich nie tylko wszelkie zróżnicowania świata (etniczne, religijne, społeczne, ekonomiczne), lecz także wszelkie właściwe mu podziały. Możemy zatem przeciwstawić „miasto świat” – z jego podziałami, punktami węzłowymi, kontrastami – „światu miastu”, który dostarcza temu pierwszemu globalnego kontekstu oraz spektakularnie umieszcza swoje estetyczne i funkcjonalne znaki rozpoznawcze w kilku kluczowych punktach krajobrazu urbanistycznego, jak wieże, lotniska, centra handlowe czy parki rozrywki.

Im bardziej wielkie miasto się rozrasta, tym bardziej ulega „decentracji”. Centra historyczne stają się muzeami odwiedzanymi przez turystów przybywających z innych miejsc oraz strefami wszelkiego rodzaju konsumpcji. Ceny są tu wysokie, a centra miast coraz częściej zamieszkują zamożne grupy społeczne, niejednokrotnie osoby z zagranicy. Aktywność produkcyjna, a czasem i kulturalna przemieszcza się extra muros. Środki transportu stanowią główny problem miejskiej aglomeracji. Odległości między miejscem zamieszkania a miejscem pracy są często znaczące. Tkanka urbanistyczna rozciąga się wzdłuż dróg, rzek i wybrzeży. W Europie przedmieścia zbliżają się do siebie, łączą się i mieszają; może zrodzić się poczucie, że wraz z upowszechnieniem „miejskości” tracimy „miasto”. Decentracja miast, których siły witalne przemieszczają się za granice administracyjne; habitatów, których intymne wnętrza wiążą ze światem zewnętrznym telewizja i internet; wreszcie człowieka samego, nieustannie teleportowanego poza siebie za pośrednictwem jego osprzętowania elektronicznego – wszystko to sprzyja podbojowi przestrzeni, który paradoksalnie często bywa spokrewiony z wywłaszczeniem.

JAK ODNALEŹĆ ZGUBIONE MIASTO?

W globalnym świecie nasuwa się odpowiedź w kategoriach przestrzennych: trzeba na nowo przemyśleć lokalność. Wbrew iluzjom rozpowszechnianym za pośrednictwem technologii komunikacji, od telewizji po internet, żyjemy tam, gdzie żyjemy. Wszechobecność i natychmiastowość pozostają metaforami. Ważne jest, by w środkach komunikacji widzieć to, czym są w istocie: środki pozwalające ułatwiać życie, nie zaś je zastępować. Z tego punktu widzenia zadanie, jakie mamy do wykonania, jest ogromne. Chodzi o to, by uniknąć sytuacji, w której nadmiar obrazów i wiadomości doprowadzi do powstania kolejnych form izolacji. Rozwiązania pozwalające zahamować tę tendencję, która daje się już zaobserwować, będą miały z konieczności charakter przestrzenny, lokalny i – by rzecz dopowiedzieć – polityczny, w szerokim rozumieniu tego słowa. Jak uzgodnić w przestrzeni miejskiej poczucie miejsca i wolność nie-miejsca? Czy możliwe jest przemyślenie na nowo miasta w jego całości oraz mieszkalnictwa w jego szczegółach?

Miasto nie jest archipelagiem. Stworzona przez Le Corbusiera iluzja miasta, którego centrum miał stanowić habitat i jednostka wspólnego zamieszkania, doprowadziła do powstania szlabanów naszych przedmieść, z których dość szybko wyemigrowały handel i usługi, mające uczynić je doskonałymi przestrzeniami do życia. Zaniedbano w nich konieczność istnienia relacji społecznych oraz kontaktu ze światem zewnętrznym; to właśnie wypowiadają na swój sposób „młodzi ludzie z przedmieść”, którzy na przykład w aglomeracji paryskiej przemieszczają się regularnie z wnętrza swoich blokowisk ku dzielnicom Champs Elysées czy Châtelet – Les Halles, stanowiącym serce miasta historycznego oraz zarazem symbol społeczeństwa konsumpcyjnego.

Być może któregoś dnia planeta przedstawiać się będzie jako jeden skończony zespół urbanistyczny. Zaczynamy ją dzisiaj w ten sposób postrzegać – odkąd zwracamy uwagę na dzieła kilku wielkich architektów, które znane są na wszystkich krańcach planety, lub na rozwój środków komunikacji elektronicznej określających „wirtualne metamiasto” Paula Virilia. Trzeba mieć nadzieję, że do tego czasu znajdziemy sposób, by dostarczyć owemu ogromnemu światu-miastu energii koniecznej do jego harmonijnego funkcjonowania. Trzeba sobie jednak również powiedzieć, że miarą sukcesu lub porażki przedsięwzięcia – zrealizowanej utopii czy zaprogramowanego końca świata – będzie organizacja relacji między ludźmi; a zatem nasza zdolność odwrócenia obecnego procesu pogłębiania się dystansu między bogatymi a biednymi, uczonymi a niewykształconymi. Energia potrzebna do realizacji tego potężnego przedsięwzięcia – jedynego prawdziwie wartego trudu, jako że przypisuje każdej jednostce konieczny ideał poznania właściwy gatunkowi ludzkiemu – jest energią mentalną i odwołuje się do fundamentalnych właściwości człowieka: jego inteligencji, woli i wyobraźni

Kultura jest nadal dla wielu ścisłą, intymną więzią, jaka istniała i daje się jeszcze postrzegać w mikroskali między daną społecznością, jej dziełami i jej pejzażem. Życie tych wspólnot z każdym dniem staje się cięższe i z trudem wyobrażają sobie, gdzie będzie ich miejsce w owym planetarnym świecie „postkulturalnym”, który powstaje na ich oczach. Zgodnie z hipotezą, jaką chcielibyśmy tu postawić, antropolog może użytecznie przyczynić się do refleksji o koniecznej recentracji ludzkiej aktywności – nie po to, by negować nowe perspektywy otwierające się przed ludzkością, lecz po to, by skonfrontować się z nimi bez nostalgii, stanowiły one bowiem zawsze horyzont pytań, które stawiały w mniej lub bardziej bezpośredni sposób rozmaite kultury oraz kilku prekursorskich filozofów. Najwyższy czas, by zrozumieć, co się dzieje na „naszej” planecie i ponownie skoncentrować się na tym, co istotne, na poznaniu – w obliczu nieznanych wcześniej zagrożeń epoki.

Podejmowane dziś wysiłki ochrony – ustanawianie „dziedzictwa ludzkości”, tworzenie „parków naturalnych” – w pewnym sensie zmierzają w tym kierunku. Jeśli nie będzie im jednak towarzyszył wielki wysiłek edukacji, mogą się rozpłynąć w naszym świecie obrazów – jako jedna z wielu istniejących form konsumowania. A zatem w owej zmianie skali, której odpowiadają nowo pojawiające się pejzaże (w tym również pejzaż planety jako takiej) – pejzaże, które w pewnym sensie rekapitulują historię ludzkości – możemy dostrzec źródło zmieszanych z sobą pytań, niepokojów i marzeń.

TŁUMACZENIE Z FRANCUSKIEGO:

ALEKSANDRA WOJDA

Marius de Geus, Natura i równowaga w tradycji ekologicznego utopizmu

W naszej naznaczonej ogromną degradacją środowiska i narastającymi problemami klimatycznymi epoce jest zapotrzebowanie na zdolne przeciwstawić się im obrazy alternatywnego, zrównoważonego ekologicznie społeczeństwa, które szanuje i chroni przyrodę. Często zapomina się, że w tradycji ekologicznego utopizmu można odnaleźć pouczające oraz bardzo sugestywne wizje takiego społeczeństwa. Wydaje się, że wiele tracimy, nie rozpoznając w pełni prawdziwej wartości kryjącej się w nurcie „ekotopii”. Spróbuję zatem odpowiedzieć na pytanie, czy utopie są w stanie w istotny sposób przyczynić się do poszukiwań zrównoważonego ekologicznie społeczeństwa. W szczególności zaś będzie mnie interesowało, jakie jest znaczenie różnych „utopii ekologicznych” dla interpretacji postaw ludzi wobec przyrody oraz współczesnej dyskusji na temat równowagi ekologicznej.

LUDZIE JAKO UCZESTNICY NATURY

W dziełach amerykańskiego filozofa polityki Murraya Bookchina (1921−2006) można odnaleźć pogląd, iż ludzie są „uczestnikami” środowiska naturalnego. W książce The Ecology of Freedom (1991) Bookchin dowodzi, że obecny kryzys ekologiczny wyrasta z „zasadniczych instytucjonalnych, moralnych i duchowych przemian, do jakich doszło w społeczeństwie, i których rezultatem było wytworzenie hierarchii i dominacji − nie tylko w czasach burżuazji, feudalizmu czy społeczeństwa starożytnego, ale już u zarania ludzkiej cywilizacji”[3]. Centralna teza Bookchina głosi, że koncepcja, w której ludzkość musi eksplorować naturę i dominować nad nią, wywodzi się z eksploatacji i dominacji ludzi nad innymi ludźmi.

Historycznie rzecz ujmując, koncepcję tę można odnaleźć już w czasach, kiedy mężczyźni zaczęli dominować nad kobietami:

Od tego momentu istoty ludzkie zaczęto postrzegać jako czyste zasoby, przedmioty, a nie podmioty. Hierarchie, klasy, formy własności, fasadowe instytucje, które wyłoniły się wraz ze społeczną dominacją, zostały przeniesione na grunt związków między ludźmi a naturą. Tę ostatnią również zaczęto postrzegać coraz bardziej jako zbiór zasobów, przedmiot, surowiec, który należy wykorzystać, tak jak wykorzystuje się niewolników w posiadłości[4].

W odpowiedzi Bookchin opowiada się za bardziej holistyczną analizą związków między przyrodą i społeczeństwem. Jego zdaniem naturalna ewolucja nie zmierza w kierunku upraszczania form życia, ale raczej w stronę rosnącej złożoności i coraz większego zróżnicowania. Dlatego też szacunek wobec przyrody ma kluczowe znaczenie: ekosystemy są zbyt różnorodne, aby pozostawić je ludziom kierującym się przekonaniem o własnej wyższości i całkowitej dominacji nad przyrodą.

W gruncie rzeczy ekosystemy swoją strukturą przypominają bardziej sieci pokarmowe aniżeli warstwowe piramidy. Są zorganizowane w niehierarchiczny sposób i zdecydowanie opierają się na formach partycypacji. Tym, co czyni „społeczną ekologię” Bookchina bardzo ważną, jest fakt, że „nie daje ona przyzwolenia dla hierarchii w przyrodzie i społeczeństwie; stanowczo kwestionuje funkcję hierarchii jako czynnika stabilizującego czy porządkującego oba te królestwa. Zerwaniu ulega związek między ogólnie rozumianym porządkiem i hierarchią”[5].

Bookchin postuluje uczynienie tych zasad podstawowymi przesłankami nowej równowagi pomiędzy ludzkością i naturą: ludzie muszą się starać utrzymać ekologiczną spontaniczność i niehierarchiczną organizację systemów politycznych, społecznych i ekologicznych. Oznacza to również, że w przyszłej działalności rolnej i przemysłowej urbanizacja i użycie technologii będą musiały być uważnie dopasowywane do naturalnych potrzeb lokalnych i regionalnych ekosystemów[6].

W świetle analizy Bookchina, ludzkość i natura były do tej pory ofiarami idei hierarchicznie uporządkowanego społeczeństwa. Jednostki nie są wolne z powodu jego wartości i instytucji, a obywatele nie mają sił i możliwości, aby kontrolować swoje przeznaczenie i życie. Hierarchiczne relacje społeczne mają bezpośredni wpływ na postawy ludzi i postępowanie względem natury.

Ekologicznie odpowiedzialne społeczeństwo może powstać tylko wówczas, gdy wszystkie obszary życia skażone dominacją zostaną „odkażone”, wśród nich na przykład relacje między mężczyznami i kobietami, politykami i obywatelami, a także związek między ludźmi i przyrodą. Zdaniem Bookchina wprowadzenie „anarchistycznego społeczeństwa” ma kluczowe znaczenie dla zakończenia dominacji człowieka nad naturą i ustanowienia równowagi pomiędzy ludzkością i jej środowiskiem[7].

LUDZIE JAKO PARTNERZY NATURY

William Morris (1834−1896), angielski projektant, pisarz, architekt i rzemieślnik, był jednym z pierwszych utopistów, którzy stworzyli estetyczny portret społeczeństwa zrównoważonego pod względem ekonomicznym. W powieści Wieści znikąd (1891, wyd. pol. 1902) Morris przedstawia krytyczną analizę XIX-wiecznego angielskiego społeczeństwa kapitalistycznego oraz środowiska naturalnego swoich czasów, które − jak to ujął − stało się „brzydkie”. Następnie bardzo dokładnie szkicuje alternatywny obraz, w którym społeczeństwo i środowisko naturalne zostały wyzwolone ze swojej brzydoty, a świat znów jest „piękny i harmonijny”.

W dziele tym Morris dostarcza idącego dalej i jeszcze bardziej niż u Bookchina przyjaznego naturze poglądu na charakter związków między człowiekiem i przyrodą. Morris czuł instynktownie „nowoczesne” problemy, takie jak uprzemysłowienie na dużą skalę, degradacja środowiska, marnowanie zasobów naturalnych, postępująca urbanizacja i destrukcja cennych, tradycyjnych krajobrazów. Według niego kapitalistyczny system oparty na przemyśle dogłębnie odcisnął swoje piętno na stosunku ludzi do przyrody. Opisuje, w jaki sposób ludzie i natura wiedli oddzielny żywot, a przyroda była nawet traktowana jak niewolnica:

[...] życie, które zawsze doglądało wszystkiego − ożywionego czy nieożywionego − oprócz rodzaju ludzkiego, „natura” to jedno, a człowiek to drugie. Dla ludzi myśl, że powinni uczynić z „natury” swoją niewolnicę, była czymś naturalnym, ponieważ uważali ją za coś znajdującego się na zewnątrz[8].

W jego interpretacji uprzemysłowionemu XIX-

-wiecznemu społeczeństwu brakowało wyczucia natury i Ziemi jako całości. Naturalne otoczenie było postrzegane jako „brzydkie, miejskie pustkowie pozbawione wartego ochrony delikatnego piękna”[9]. W odpowiedzi Morris opisuje potrzebę społecznej, politycznej i ekologicznej rewolucji. Kraj zostałby w jej wyniku podzielony na małe, zdecentralizowane i samorządne jednostki (komuny, okręgi, parafie). Przestałaby istnieć prywatna własność środków produkcji: wielkie fabryki, mocno zanieczyszczające środowisko naturalne i marnujące energię oraz materiały, zostałyby zastąpione przyjaznymi dla środowiska wiejskimi manufakturami i małymi warsztatami, w których produkty byłyby wytwarzane w bezpiecznych warunkach pracy[10].

Morris podkreślał, że równolegle do tych radykalnych przemian politycznych i gospodarczych musi dojść do rewolucji ekologicznej − wszystko po to, aby ludziom została zapewniona pełnia szczęścia. Doskonały punkt wyjścia stanowiła całkowita zmiana stosunku człowieka do przyrody. W Wieściach znikąd Morris pokazuje, że członkowie nowego społeczeństwa odczuwaliby głęboką „sympatię” do ich naturalnego otoczenia, krajobrazu oraz wszystkiego, co rośnie i rozkwita.

W takim utopijnym społeczeństwie wiele osób wyprowadziłoby się z miast na wieś. Nie byłoby już rozproszenia ludzi, a miasto i wieś zaczęłyby się stopniowo przenikać. Rezultatem tego procesu byłoby wzorcowe i kluczowe „partnerstwo” pomiędzy rodzajem ludzkim i naturą. W tym ekotopijnym społeczeństwie ludzie mieszkaliby w starannie zarządzanym ogrodowym krajobrazie, w którym nic nie byłoby zaniedbywane lub marnowane:

Oto gdzie się znajdujemy. Dawno temu Anglia była krajem polan pomiędzy lasami i pustkowiami, z kilkoma rozproszonymi miastami, które stanowiły fortece dla feudalnej armii, targowiska dla ludu, miejsca spotkań dla rzemieślników. Następnie stała się krajem wielkich i obrzydliwych warsztatów i jeszcze obrzydliwszych szulerni otoczonych przez źle utrzymane, zubożałe farmy splądrowane przez właścicieli warsztatów. Teraz jest ogrodem, w którym nic się nie marnuje i nie psuje, z niezbędnymi siedliskami, szopami i warsztatami rozmieszczonymi po wzgórzach i dolinach, zadbanymi, zgrabnymi i ładnymi. Zaprawdę, powinniśmy się wstydzić tego, że pozwoliliśmy na tworzenie towarów, nawet na wielką skalę, za cenę spustoszenia i nieszczęść[11].

Morris w porywający sposób opisuje, jak ludzie mieszkaliby w prostych i solidnych domach, z porządnie utrzymanymi ogrodami i  działkami, w harmonii z naturalnym otoczeniem. Oprócz tego istniałaby nadal obfitość nietkniętego ludzką ręką krajobrazu oraz duże obszary dzikiej przyrody. Według Morrisa, kiedy ludzie wybierają postawę partnerstwa, przyjaźni i bliskości z naturą, uznają ludzi i przyrodę za „wspólników” w tym sensie, że za każdym razem potrzeby, interesy i preferencje obu stron muszą być brane pod uwagę i harmonijnie ważone[12].

W tej wizji natura jest przedstawiana jako sojusz różnych form życia, gdzie ludzie i inne organizmy nie są przeciwnikami, tylko współpracują z sobą, aby osiągnąć wspólny cel[13]. Wymaga to pełnego szacunku w stosunku do natury oraz położenia nacisku na różne sposoby współdziałania i równowagę pomiędzy poszczególnymi formami życia. Ostatecznie ludzie nadal mogą korzystać z zasobów naturalnych, jednak nie mają już prawa dominować i wyzyskiwać przyrody[14].

Bycie w partnerskiej relacji sprawi, że ludzie będą działać bardziej radykalnie niż w wypadku współuczestnictwa. Status partnera pociąga za sobą większą świadomość bycia częścią przyrody i poczucie bliskiego związku z naturalnym otoczeniem. Ogólnie rzecz biorąc, serdeczny, bliski i przyjacielski partner wyznaczy więcej stanowczych ograniczeń dla ludzkich interwencji w przyrodzie, niż zrobiłby to współuczestnik. Co więcej, partnerzy będą systematycznie działać w sposób stymulujący naturę do rozwoju i samorealizacji − dokładnie tak jak w dobrze działającym i zdrowym partnerstwie między ludźmi.

LUDZIE DOŚWIADCZAJĄCY FUNDAMENTALNEJ JEDNOŚCI Z NATURĄ

Najbardziej radykalną interpretację związku człowieka i przyrody można odnaleźć w pismach amerykańskiego filozofa polityki Henry’ego Davida Thoreau (1817−1862). Jest on doskonale znany jako autor wspaniałej i nadal czytanej książki Walden, czyli życie w lesie (1854, wyd. polskie 1991), opowieści o największym eksperymencie w jego życiu. Thoreau mieszkał sam w lesie od lipca 1845 do września 1847 roku, we własnoręcznie zbudowanej chacie nad brzegiem jeziora Walden niedaleko Concord, swego miejsca urodzenia, w stanie Massachusetts. W swoich pismach zawarł ogólne poglądy dotyczące radykalnego uproszczenia życia i określił alternatywną wizję relacji między człowiekiem i naturą.

Uderzające jest, że w całym tekście Walden... Thoreau konsekwentnie zapisuje naturę wielką literą. Z porównywalną konsekwencją przedstawia ją jako postać kobiecą, co można zobaczyć chociażby w tym fragmencie: „Lecz oto budził się świt w Naturze, w której bytują wszelkie stworzenia, ona zaś zaglądała w moje szerokie okna z pogodnym i zadowolonym obliczem i na jej ustach nie błądziło pytanie”[15].

Według niego natura jest matką ludzkości, twórczynią życia i piękna. Podobnie jak Indianie, w jego czasach w dużej mierze zamknięci w rezerwatach, postrzega Ziemię jako „żywą istotę” i podchodzi do natury jako do żywej jedności, w której ludzie stanowią jedynie drobny element[16]. Jeszcze mocniej niż Bookchin, a nawet Morris, Thoreau podkreśla wielkość, dostojność i hojność natury. Nieustannie pisze z głęboko odczuwanym szacunkiem i podziwem o jej „godności” oraz o kluczowym znaczeniu zachowywania jej w równowadze. Jego zdaniem natura nie została stworzona po to, aby stać się własnością człowieka, ale stanowi wartość samą w sobie: istnieje sama z siebie i zasługuje na to, aby traktować ją z miłością i sympatią. Thoreau uważa nawet za swój moralny obowiązek ochronę dziczy i zachowywanie lasów[17].

Thoreau pokazuje, jak głęboko cieszy go krajobraz, mówi z wielką sympatią o sośnie, brzozie i dębie, z którymi przeprowadza długie konwersacje. Walden... jest niczym hymn do przyrody otaczającej jego prostą leśną chatę. Kiedy medytuje, doświadcza siebie jako części natury i dostrzega kluczowy związek między nią i ludźmi. Doświadcza zbawiennego poczucia „jedności” i „więzi” z naturą i zaskakuje go fakt, że w rozległych lasach, po których się włóczy, nigdy nie czuje się samotny[18].

Wyraża całkowity podziw dla wzniosłego piękna natury, którą traktuje z najwyższą troską i głębokim szacunkiem, odrzucając tym samym ludzkie występki przeciw niej. Jego celem nie jest pozyskanie ziemi pod uprawy i uczynienie jej produktywną, ale raczej zachowanie dziczy i życie na wzór pierwotnych indiańskich plemion: na jeszcze niezepsutej ziemi, w całkowitej harmonii z przyrodą, bez dokonywania znacznych zmian[19].

KONSEKWENCJE DLA TEORII I PRAKTYKI

Ta krótka prezentacja trzech stanowisk dotyczących związków między człowiekiem i przyrodą, które można odnaleźć w nurcie ekologicznego utopizmu, prowadzi do szeregu istotnych spostrzeżeń związanych zarówno z teorią, jak i z praktyką. Analiza koncepcji Bookchina, Morrisa i Thoreau pokazuje, że idea ekologicznie zrównoważonego społeczeństwa zakłada przyjęcie całkowicie odmiennych od powszechnej postaw wobec przyrody. Te ekologiczne utopie łączy przekonanie, że do tej pory ludzie wykazywali nadmierną tendencję do sprawowania władzy nad przyrodą. Przez wiele stuleci usiłowali ją zdominować i traktowali jako środek, narzędzie służące całkowicie ich celom. Ten autorytarny i hierarchiczny sposób myślenia jest całkowicie nieobecny w trzech przedstawionych wyżej ekotopiach.

Jak zauważają wszyscy trzej autorzy, w ekologicznie zrównoważonym społeczeństwie natura zajmuje centralne miejsce, ludzie zaś muszą traktować środowisko naturalne z powagą i szacunkiem. Pomimo poszczególnych różnic pomiędzy koncepcjami „ludzi jako uczestników przyrody”, „ludzi jako partnerów przyrody” i „ludzi doświadczających fundamentalnej więzi z przyrodą”, argumenty trzech ekotopistów zmierzają w tym samym kierunku. Podkreślają oni, że dopóki ludzie nie przyjmą nastawienia cechującego się szacunkiem, równym podejściem i troską o przyrodę, zrównoważone społeczeństwo pozostanie jedynie odległą ideą. Należy jednocześnie zaznaczyć, że z ich wizjami wiążą się pewne poważne problemy. Na przykład, pomimo sympatii, jaką darzę refleksje Thoreau, jego podejście do osiągania jedności, więzi i utożsamienia z naturą ma bardzo indywidualistyczny charakter i pozostaje zbyt subiektywne. Z ogólnego punktu widzenia nie wydaje się wszak konieczne, aby każdy obywatel był zdolny do utożsamiania się z drzewami, krajobrazem itp. w sposób, jaki proponuje Thoreau jako metodę skutecznej ochrony i podtrzymywania istnienia matki Ziemi. Wydaje się, że nie wszyscy będą w stanie  doświadczać tej wysoce osobistej i subiektywnej „duchowej i wzniosłej” jedności z pierwiastkiem natury (lub nie będą nią zainteresowani).

Co więcej, niepodobna oczekiwać nadejścia takiej rewolucyjnej społeczno-kulturowej zmiany w dającej się przewidzieć przyszłości i w zasadzie nie wydaje się ona wykonalna. Moim zdaniem ważniejsze jest, aby obywatele w wystarczającym stopniu zrozumieli istniejące ekologiczne relacje. Na przykład ludzie powinni stać się świadomi wysokiej złożoności naszych systemów klimatycznych i atmosferycznych i powinni zrozumieć ryzyko wiążące się z prawdopodobnie nieodwracalnymi szkodami wyrządzanymi naturze, na przykład ze współczesnym globalnym ociepleniem i zmianami klimatycznymi. Oprócz tego należy zauważyć, że jest jeszcze problem logiczny nierozłącznie wpisany w koncepcje uczestnictwa i partnerstwa. Nie jest możliwe dosłowne wejście w którąś z tych relacji z naturą, ponieważ nie potrafi ona mówić lub komunikować się w jakikolwiek dający się pomyśleć, zrozumiały dla nas sposób, ani też nie potrafi zachowywać się jak myślący racjonalnie „moralny podmiot”. Ludzie mogą stać się zatem uczestnikami lub partnerami natury wyłącznie w sensie symbolicznym.

Powyższe krytyczne uwagi prowadzą do pytania, jak wybrać jedno spośród trzech nakreślonych wyżej podejść. Dlaczego w ogóle ktoś miałby się decydować na koncepcję uczestnictwa w naturze, opowiadać się za relacją partnerską lub preferować ideę doświadczania fundamentalnej jedności lub więzi z przyrodą? Naturalnie, nie jest to główny temat tego artykułu, warto jednak poświęcić nieco miejsca na komentarz do tego problemu. Co mogłoby być głównym kryterium tego rodzaju wyboru? Na przykład ktoś mógłby wziąć pod uwagę realizm i poziom praktycznej wykonalności. Z takiego punktu widzenia wydaje się, że na pierwszym miejscu plasuje się uczestnictwo, za nim partnerstwo, a na końcu wcielanie w życie jedności z naturą. Można próbować wykazać jednak, że rozsądniejsze i bardziej zasadne jest ocenianie trzech ekotopijnych postaw względem natury na podstawie innego kryterium, a mianowicie stopnia, w jakim mogą one zainspirować ludzi do odpowiedzialnego zachowania – indywidualnego lub zbiorowego – wobec środowiska albo oddziaływać na politykę, która przyczyniłaby się wydatnie do rozwiązania obecnego kryzysu ekologicznego, obejmującego między innymi globalne ocieplenie i zmianę klimatyczną[20].

Kolejnym kontrowersyjnym zagadnieniem jest to, czy zmiana ludzkich postaw wobec przyrody będzie wystarczająca do stworzenia społeczeństwa odpowiedzialnego ekologicznie. Zmiana nastawienia obywateli nie znajdzie bezpośredniego i automatycznego przełożenia w polityce środowiskowej rządów. Nie będzie również oznaczać, że ludzie zrewidują swoje codzienne zachowania wpływające na środowisko, obejmujące wybór środków transportu, nawyki żywieniowe, mieszkaniowe i cały szereg nabytych wzorców postępowania. W gruncie rzeczy to właśnie te głęboko zakorzenione rutynowe czynności przyczyniają się do tworzenia wysokiego jednostkowego śladu ekologicznego w Europie. W moich wcześniejszych pracach zauważyłem, że abyśmy stali się zrównoważonym ekologicznie społeczeństwem, potrzebne są zmiany w instytucjach politycznych, gospodarczych, finansowych i kulturalnych[21]. Zmiana ludzkich postaw wobec natury jest istotnym elementem budowy nowego zielonego społeczeństwa, jednak z całą pewnością nie jest warunkiem wystarczającym. Obecne nastawienie człowieka wobec przyrody bez wątpienia działa na szkodę naszej planety, ale podobnie jest z takimi czynnikami, jak ciągły wzrost gospodarczy, stały wzrost populacji, uzależnienie od scentralizowanej, przeprowadzanej na wielką skalę produkcji energii opartej na paliwach kopalnych, nawyki żywieniowe i wzorce konsumpcji w bogatych społeczeństwach itd. Kolejnym decydującym zagadnieniem jest sposób, w jaki ludzie myślą o szerokim i częstokroć mglistym pojęciu ekologicznego zrównoważonego rozwoju, do którego chciałbym teraz powrócić.

PRAGMATYCZNA I UTOPIJNA KONCEPCJA RÓWNOWAGI EKOLOGICZNEJ

Po ogłoszeniu przez ONZ raportu Our Common Future (Nasza wspólna przyszłość, tzw. raport Brundtland, 1987) przeważająca większość rządów państw z całego świata (przynajmniej na poziomie deklaracji) przyjęła koncepcję zrównoważonego rozwoju jako punkt odniesienia dla polityki gospodarczej i środowiskowej. Jednak w praktyce znaczenia przypisywane temu pojęciu przez poszczególne kraje różnią się w zależności od wagi, z jaką wiąże się je z faktami, oraz stosunku do niepewności i ryzyka związanych ze środowiskiem i społeczeństwem.

Na gruncie zachodniej polityki wyłaniają się przynajmniej trzy interpretacje równowagi ekologicznej, które różnią się pod względem kategoryczności definicji zrównoważenia (silna versus słaba) oraz ogólnego oglądu istniejących obecnie i przyszłych zagrożeń środowiskowych (wysokie versus niskie); oczekiwań związanych z tworzeniem technologicznych rozwiązań problemów ekologicznych (wysoce prawdopodobne versus w ogóle nieprawdopodobne); odpowiedzi na pytanie, czy „ogólna konsumpcyjna prostota” jest czymś nieuchronnym czy wskazanym dla osiągnięcia zdrowego i odpowiedzialnego ekologicznie społeczeństwa. W ramach pierwszego podejścia równowaga ekologiczna jest połączona z zaproponowanym przez Gro Harlem Brundtland zrównoważonym rozwojem i ekologiczną modernizacją. Ogólny punkt wyjścia tego liberalnego sposobu myślenia stanowi przekonanie, że równowagę ekologiczną można powiązać ze wzrostem gospodarczym poprzez wzmocnienie gospodarczej konkurencyjności, lepsze zarządzanie miastami, przyrodą i bioróżnorodnością oraz zmniejszenie emisji szkodliwych dla środowiska substancji. W tym nurcie rozumowania stale powraca argumentacja za „kreatywnym i inteligentnym” wzrostem gospodarki. Polityka środowiskowa jest zasadniczo postrzegana jako impuls konieczny do zmiany, gospodarczej lub kulturowej odnowy. Wyzwanie zrównoważonego rozwoju i ekologicznej modernizacji jest uznawane za decydującą przyczynę innowacji i ulepszania struktury gospodarki[22].

W tej pragmatycznej, liberalnej wizji politycznej bardzo nisko oceniane są środowiskowe zagrożenia spowodowane ciągłym rozwojem gospodarki. Zakłada się, że dalsza eksploatacja Ziemi pomoże w odkryciu nowych zasobów naturalnych i że, jeśli zajdzie taka potrzeba, będzie możliwe wykorzystanie innych surowców. Na dodatek towarzyszą temu wysokie oczekiwania wobec nowych technologii mających przynieść poprawę wydajności energetycznej i przyczynić się do realizacji celów środowiskowych. W pragmatycznym nurcie oczekuje się, że integracja środowiska i gospodarki zostanie osiągnięta dzięki przyszłym technologicznym rewolucjom i innowacjom. Zgodnie z tym przekonaniem, nie uznaje się za konieczne obniżenia poziomu produkcji i konsumpcji. Głównym celem jest zachęcenie obywateli do wypracowania przyjaznych dla środowiska zachowań, ale bez konieczności wprowadzania ograniczeń czy też radykalnych zmian w ich stylu życia. Dąży się do „bardziej zielonej” lub „zrównoważonej” konsumpcji, nie zaś do jej „redukcji”.

Drugie podejście, często (choć nie zawsze) wiązane z chrześcijaństwem, opiera się na postrzeganiu równowagi w kategoriach zarządzania. Tutaj punkt wyjścia stanowi przekonanie, że człowiek jest moralnie zobowiązany do pielęgnacji i ochrony środowiska naturalnego jako jego odpowiedzialny i skuteczny zarządca. Akceptacja odpowiedzialności za zachowanie środowiska naturalnego dla przyszłych pokoleń jest charakterystyczną ideą: ludzkość odpowiada za swoją część w procesie ochrony „całości stworzenia”[23]. W demokracjach zachodnich owa chrześcijańsko-demokratyczna idea zarządzania pozostaje wpływowa na gruncie polityki. Większość zachodnioeuropejskich partii chadeckich broniących tego stanowiska nie postrzega zagrożeń środowiska związanych ze wzrostem gospodarczym jako czegoś nie do pokonania i wykazuje ogólny optymizm w kwestii przyszłej dostępności zasobów. Zakładają one, że zostaną odkryte technologiczne rozwiązania najnowszych problemów ekologicznych. Ogólnie rzecz biorąc, w ramach tej wizji potrzeba skromnych wzorców konsumpcji i stylów życia jest wyrażana dosyć rzadko. Akcentuje się nie radykalizację celów i zadań związanych ze środowiskiem, ale osiąganie celów wyznaczanych przez już istniejące polityki środowiskowe.

Trzecią interpretację równowagi ekologicznej można powiązać z radykalnymi partiami zielonych działającymi w zachodnich demokracjach liberalnych. Źródeł ich idei można szukać u takich ekologicznych utopistów, jak William Morris, Bernard Skinner, Aldous Huxley i Ernest Callenbach. Z „zielonego” punktu widzenia równowaga ekologiczna jest postrzegana jako coś ściśle związanego ze „stabilną gospodarką państwową”[24]. Tego typu idealne utopijne społeczeństwo łączy w sobie zarówno gospodarczy, jak i ekologiczny stan równowagi. W wymienionych wyżej utopiach nie pojawiają się kategorie wzrostu, zwiększania czy ekspansji, ale równowaga, stabilność, balans. Wspomniani myśliciele dowodzą, że znaczna część zanieczyszczenia środowiska i szkód mu wyrządzonych jest spowodowana niepohamowanym społecznym dążeniem do zwiększania produkcji i konsumpcji. Podkreślają, że powinno się zerwać z tendencją wzrostową i bronią idei społeczeństwa, którego fundamentem nie jest ciągły wzrost gospodarczy. Koncentracja na tzw. stabilnym państwie znajduje odzwierciedlenie w proponowanych przez nich zasadach, zwłaszcza zaś w propozycji „stacjonarnego państwa”, a także w poglądach na politykę, w której pojęcie to jest decydującym kryterium, fundamentalnym dla wszystkich systemowych procesów decyzyjnych.

Można powiedzieć, że do dziś owa specyficzna ekologiczna wizja nie zyskała zbyt wiele uwagi i wsparcia w zachodnich demokracjach liberalnych. Jedynie partie zielonych, np. z Belgii, Niemiec, Francji, Holandii oraz Wielkiej Brytanii, zainspirowały się (przynajmniej do pewnego stopnia) tymi radykalnymi utopiami. W gruncie rzeczy ich sympatia dla (jakiejś wersji) koncepcji „stabilnej państwowej gospodarki” świadczy o tym, że wysoko oceniają one ryzyko związane z ciągłym rozwojem gospodarczym. Jednocześnie zachowują pesymizm względem przyszłej dostępności zasobów naturalnych. Ogólnie rzecz biorąc, partie zielonych opowiadają się za strategiami, które pozwalają na unikanie ryzyka i z pewną powściągliwością odnoszą się do perspektyw technologicznej naprawy środowiska − technologicznych planów mających doprowadzić do rozwiązania problemów ekologicznych na wielką skalę. W ich opinii dzisiejszy wysoki standard życia (living) trzeba zastąpić wysoką jakością życia (life), co będzie wymagało zmniejszenia ogólnego poziomu produkcji i konsumpcji.

KONSEKWENCJE STRUKTURALNEGO ODRZUCENIA STABILNEGO PAŃSTWA

W ostatniej części postaram się udzielić odpowiedzi na pytanie: jakie są główne konsekwencje płynące z faktu, że współczesne rządy w zachodnich liberalnych demokracjach w dalszym ciągu opierają się na dwóch opisanych wcześniej, zasadniczo pragmatycznych, interpretacjach ekologicznej równowagi i systematycznie odrzucają trzecią – koncepcję stabilnego państwa.

Za sprawą oparcia polityki na dwóch pragmatycznych ujęciach równowagi ekologicznej kluczowe pojęcie zostało pozbawione fundacyjnego charakteru. Ekologiczni utopiści, tacy jak William Morris, Bernard Skinner, Aldous Huxley czy Ernest Callenbach, podkreślali, że równowaga ekologiczna została pomyślana jako koncepcja fundamentalna, której celem jest stworzenie stabilnej sytuacji, zarówno pod względem gospodarczym, jak i ekologicznym. W tym nurcie myślenia stanowi ona pojęcie normatywne w tym sensie, że cel ochrony przyrody, zachowania skąpych zasobów naturalnych, wprowadzenia wewnątrz- i ponadpokoleniowej sprawiedliwości jest kluczowy i przysługuje mu pierwszeństwo przed wzrostem produkcji i konsumpcji. W związku z powyższym, odrzucenie wartości i adekwatności trzeciej perspektywy doprowadziło do faktycznej akceptacji i legitymizacji założenia, że ludzie mają prawo do panowania nad naturą.

Zarówno w ramach głównonurtowego politycznego liberalizmu, preferującego zrównoważony rozwój i ekologiczną modernizację, jak i w nurcie chrześcijańskiej wizji polityki opartej na idei zarządzania ludzkość zachowuje prawo do dominacji nad przyrodą i traktowania jej jako narzędzia. Nie jest to bynajmniej zaskakujące, ponieważ John Locke, zainspirowany religią ojciec założyciel politycznego liberalizmu, zapisał takie oto słowa w swoim Drugim traktacie o rządzie:

Bóg, kiedy nadał świat rodzajowi ludzkiemu we wspólne władanie, nakazał człowiekowi także pracować, czego też wymagał od niego panujący niedostatek. Bóg i rozum nakazywały mu czynić ziemię sobie poddaną, to znaczy doskonalić ją dla własnego pożytku i tym samym włożyć w nią coś własnego − swą pracę. Ten zatem, kto będąc posłuszny Bogu, czynił ziemię sobie poddaną, uprawiał i obsiewał jej część, przyłączył ją w ten sposób do tego, co stanowiło jego własność, do której nikt inny nie miał prawa i nie mógł go jej pozbawić, nie wyrządzając mu szkody[25].

Prawo własności stanowi z pewnością oś teorii Locke’a, a przyroda jest elementem poddanym, który ma się stać produktywny[26]. Pozostaje to w wyraźnej opozycji w stosunku do myślicieli utopijnych, takich jak Morris, Skinner, Huxley czy Callenbach, którzy dowodzili, że w zrównoważonym środowiskowo społeczeństwie przyroda będzie zajmować centralne miejsce, a ludzie będą musieli traktować swoje naturalne otoczenie z szacunkiem i odpowiedzialnością. Ostatnią konsekwencją faktu, że nowoczesne zachodnie demokracje liberalne opierają się na pierwszej i drugiej interpretacji równowagi ekologicznej, jest to, że nadal nie zostały zaakceptowane empiryczne, fizyczne ograniczenia wydolności Ziemi. Zarówno liberalna, jak i chadecka koncepcja zakładają, że przyrodę można porównać do obfitego źródła.

W Biblii i w pismach Locke’a można znaleźć stwierdzenie, że Ziemia dostarcza ludzkości bogactw, z których robi ona użytek. W Dwóch traktatach o rządzie Locke mówi o „obfitości dóbr, jakie Bóg mu nadał”[27]. Przyroda jest tu wiecznie rodzącym generatorem pożywienia, zasobów naturalnych itd. Locke postrzega ją jako nieograniczone i nieustanne źródło bogactw, dóbr i usług. U podstaw tego poglądu leży założenie, że ziemia obdaruje nas plonami, zwierzyną, nowymi drzewami i roślinami w całym ich bogactwie. Zawsze będzie wystarczająco dużo pożywienia i zasobów, aby możliwe było zaspokajanie nieustannie rosnących ludzkich potrzeb. Ta optymistyczna idea jest widoczna w dwóch przeanalizowanych wyżej pragmatycznych koncepcjach równowagi ekologicznej, jednak w sposób oczywisty kłóci się z rosnącą wiedzą naukową głoszącą, że równowaga w sposób nieunikniony implikuje ustanowienie fizycznych ograniczeń dla rozwoju gospodarki i zakłada przyjęcie wyraźnie zdefiniowanych ekologicznych granic.

Celem tego artykułu była ocena wartości ekologicznego utopizmu dla różnych interpretacji stosunku człowieka do przyrody oraz współczesnej dyskusji na temat kontrowersyjnego i wpływowego pojęcia równowagi ekologicznej. Dzięki tej analizie możemy lepiej zrozumieć, jakie znaczenie mają ekologiczne utopie w dyskusji o współczesnych problemach ze środowiskiem naturalnym. Ekologiczne utopie na wiele sposobów wspierają poszukiwania środowiskowo zrównoważonego i ekologicznie odpowiedzialnego społeczeństwa.

Pojawiło się przekonanie, że ludzie mają prawo do panowania nad przyrodą. W dyskusjach brakuje miejsca dla omówienia szerszych i spójniejszych ekotopijnych wizji ekologicznej równowagi. Co więcej, istnienie fizycznych granic lub ograniczeń ekologicznej wydolności Ziemi nie zostało do tej pory uznane przez współczesnych polityków. Nadal mamy zatem ważne powody, by kontynuować badania nad ekologicznym utopizmem i zajmować się krytyczną refleksją na temat wielu wartościowych lekcji, które ta tradycja oferuje. Możemy się jeszcze wiele dowiedzieć o kluczowej roli postaw wobec przyrody oraz o głębszym znaczeniu równowagi ekologicznej.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

MICHAŁ CHOPTIANY

Philippe Ram, W stronę urbanistyki termodynamicznej

Historia urbanistyki i planowania przestrzennego, jaką znamy od około czterdziestu lat, pisana była raczej z punktu widzenia makroskopowego i estetycznego niż mikroskopowego i fizjologicznego. Analizując ją ponownie przez pryzmat mikroskopowy, możemy odkryć czynniki, które rzeczywiście oddziaływały na tworzenie miast oraz kształtowanie się ich form. Proponowana tu nowa ewaluacja pozwoli stworzyć alternatywę dla aktualnego rozwoju urbanistyki, opartego na zasadzie niezrównoważonej i niesprawiedliwej dla ludzi globalizacji ekonomicznej. Ambicją naszej pracowni jest przyczynienie się do rozwoju urbanizacji planetarnej bardziej znośnej, ludzkiej, uczciwej i sprawiedliwej dla wszystkich.

Popularyzacja analizy makroskopowej i estetycznej miasta niewątpliwie jest dziełem włoskiego architekta Alda Rossiego, który na stronach swojej książki L’architettura della città [„Architektura miasta”] z 1966 roku deprecjonuje „naiwny funkcjonalizm” redukujący historię miasta i jego projekt do tego, co fizjologiczne i organiczne. Już od pierwszej strony wstępu to właśnie przyczynę fizjologiczną sytuuje on u początków architektury. Punktem wyjścia jest biologiczna konieczność skłaniająca człowieka do „konstruowania sztucznego klimatu” jako bardziej sprzyjającego jego egzystencji. Uchylając się od rozważenia tego warunku, Rossi natychmiast stwierdza, że człowiek zbudował swoje środowisko przede wszystkim zgodnie z zamierzeniami estetycznymi i cywilizacyjnymi. Studiuje on właśnie te makrostrukturalne intencje, szydząc z wszelkiego podejścia infrastrukturalnego, które traktuje jako naiwne. W sposób niepolemiczny i uznając zasługi Alda Rossiego w dziedzinie teorii, sytuujemy się jednak po stronie naiwnych i kontestujemy po części owo makroskopowe ujęcie, optując za odwróceniem kierunku analizy w taki sposób, by wychodziła ona od poziomu mikroskopowego. Jeśli bowiem Aldo Rossi mógł się wydawać tak radykalny w roku 1970, to wynikało to z faktu, iż począwszy od lat 50. XX wieku na Zachodzie rozwijała się dystrybucja i rozpowszechniło użycie antybiotyków, brutalnie unieważniając cały higienistyczny program architektonicznego modernizmu oraz jego fizjologiczny język. Krytykując wąską ulicę i wynajdując strefowanie, Corbusier walczy w Karcie Ateńskiej z ogniskami infekcji bakteryjnych – i tym samym podąża drogą, którą wyznaczyły pierwsze XVIII- i XIX-wieczne zarządzenia higieniczne Rambuteau i de Horne’a[28], Mareta i Soufflota[29]: podejmuje walkę ze stojącym powietrzem ciemnych uliczek i źle wietrzonych pokojów. Język formalny modernistycznej architektury lat 20.– szerokie okno i oszklony wykrój, balkon i solarium na potrzeby kuracji powietrzem i słońcem, dezynfekująca biel mleka wapiennego – to plastyczne deklinacje dizajnu alpejskich sanatoriów, wynalezionego w XIX wieku, by zwalczać gruźlicę i inne choroby bakteryjne. Cały ten leczniczy język traci swoją legitymację wraz z odkryciem penicyliny. Czemu ma służyć burzenie małych, wąskich i ciemnych średniowiecznych uliczek czy przenoszenie mieszkań do obszernych parków, skoro można pokonać chorobę za pomocą antybiotyku, łykając go dwa razy dziennie przez okres jednego tygodnia? Swoją drogą trzeba przyznać, że słońce i czyste powietrze modernizmu nie leczyły zbyt skutecznie.

To, co Aldo Rossi uważał za pierwszą przyczynę w historii urbanistyki, mogło więc stanowić jedynie konsekwencję użycia antybiotyków: funkcjonalizm wyprzedził estetykę, fizjologia dała przyzwolenie na symbolikę, czynniki mikroskopowe implikowały to, co makroskopowe. Owo odwrócenie przyczynowo-skutkowego łańcucha – którego dokonamy, by wyjaśnić przebieg historii miasta i planowania przestrzennego jako wyrastających z tego, co mikroskopowe i fizjologiczne – jest istotne, by móc projektować przyszłość. Jeśli bowiem postmodernizm Rossiego z lat 1970–1980 nie odniósł pełnego sukcesu, wynika to z tego, że skonstruowano tu formy bez przyczyn, zachowując jedynie skutki faktów urbanistycznych. Przykładem niech będą rozliczne nowe place opatrzone bogatą symboliką, lecz pozbawione fizjologicznego sensu, jaki miały te dawniejsze – gdzie trzeba było najpierw chodzić po wodę pitną, zanim ustanowiono społeczną więź. Proponujemy przestudiowanie tego właśnie odwrócenia relacji przyczynowo-skutkowych w urbanistyce i planowaniu przestrzennym, za punkt wyjścia obierając dokonania nowych szkół myślenia zarówno o historii, jak i o geografii oraz ekonomii.

W swoich książkach De l’inégalité parmi les sociétés [„Nierówności pomiędzy społeczeństwami”] z 1997 roku czy Effondrement [„Upadek”] z roku 2005 Jared Diamond spopularyzował wspomniane odwrócenie powiązań przyczynowo-skutkowych, podkreślając miejsce czynników środowiskowych – klimatu, geologii czy wirusów – w historii człowieka[30]. Hiszpanie podbili Amerykę Południową, a nie Aztekowie Hiszpanię, ponieważ wirusy, których nosicielami była garstka konkwistadorów, znacznie łatwiej się rozmnażały i były bardziej śmiercionośne niż wirusy noszone przez miliony Azteków[31]. Historia Ameryki, jaką przedstawia Diamond, jawi się zdecydowanie wyraźniej jako konsekwencja jadowitości wirusa niż programu politycznego czy religijnego napisanego w trakcie jej przebiegu. Amerykański uczony w podobny sposób tłumaczy rozkwit i kres cywilizacji Wikingów czy Wysp Wielkanocnych, uzależniając ich rozwój od zmian klimatycznych oraz erozji gleby. Zgodnie z logiką tej nowej szkoły myślenia niektórzy badacze wskazali ostatnio, że momenty zmian cywilizacyjnych w historii Chin odpowiadają klimatycznym okresom susz[32], a okresy wielkich oziębień epoki średniowiecza w Europie wiążą się ze wzrostem znaczenia religii[33]. Można by przypuszczać, że historia cywilizacji powinna, wraz z modernizacją, stopniowo uwalniać się od wpływu klimatu. W Wojnach klimatycznych Harald Welzer opisuje jednak tendencję przeciwną. Pokazuje, że za wojnami, które toczyły się w XX i XXI wieku, stoją klęski żywiołowe:

zmiana klimatyczna stanowi niedoceniane niebezpieczeństwo społeczne i wydaje się, że nie chcemy się pogodzić z wyobrażeniem, zgodnie z którym fenomen ten, naukowo wszakże opisany, miałby generować takie katastrofy, jak implozja systemów społecznych, wojny domowe czy ludobójstwa[34].

Ekonomista Daniel Cohen postępuje podobnie, dokonując zaskakujących reinterpretacji tego, co zdawało się przyczyną, gdy tymczasem stanowiło skutek[35]. Fenomen zaniknięcia w mieście epoki modernizmu społecznego zróżnicowania tłumaczy on nie Kartą Ateńską, która proponowała oddzielenie od siebie stref pracy i dzielnic mieszkalnych, lecz wynalezieniem windy, a następnie RER-u, regionalnego ekspresowego metra paryskich przedmieść.

Jeszcze wczoraj w normalnie ukształtowanym mieście bogaci mieszkali na drugim piętrze, biedni na ostatnim. Bogaci i biedni spotykali się na schodach i nawet jeśli z sobą nie rozmawiali, ich dzieci chodziły niekiedy do tych samych szkół. Odkąd rozpowszechniły się windy, budynki zamieszkiwane są przez bogatych lub przez biednych, ale nigdy przez jednych i drugich, mieszkają oni bowiem w różnych dzielnicach. Dzielnica przestaje być miejscem społecznego zróżnicowania.

Co do RER-u, Cohen tłumaczy, że jest to nie tyle środek transportu zbliżający do siebie grupy społeczne, ile element przyczyniający się do jeszcze większego ich rozdzielenia:

Co gorsza, wraz z RER-em przedmieścia mają skłonność do postępującego oddalania się od dzielnic luksusowych. Dawniej przedmieścia robotnicze nie sytuowały się bardzo daleko od centrów miast, robotnicy musieli bowiem dojść piechotą do swoich miejsc pracy. Wraz z pojawieniem się RER-u dystans mógł się zwiększyć. Jakakolwiek byłaby demografia, Paryż nigdy nie dotknie Sarcelles. Mieszkańcy przedmieść idą w sobotę wieczorem do miasta, by nakarmić wzrok obrazami, po czym wracają do siebie.

ENDOKRYNOLOGICZNA ZABUDOWA TERYTORIUM W XIX WIEKU

Ponowne przemyślenie historii urbanistyki przez pryzmat mikroskopowy – endokrynologiczny w wieku XIX, bakteriologiczny w XX – prowadzi do zaskakującego przewartościowania procesu produkcji pejzażu i miasta. Lecznicze właściwości jodu zostały rozpoznane w pierwszej połowie XIX wieku, a następnie wiedzę tę spopularyzowali angielscy lekarze, którzy zaczęli wysyłać swoich pacjentów nad morze lub do regionów termicznych, gdzie jod można było znaleźć w formie płynnej: w wodzie gazowanej czy w nadmorskiej bryzie, lub stałej: w rybach albo w algach[36]. Konsekwencją była budowa sieci kolejowej i urbanizacja wybrzeży morskich. Powstały nowe miasta kąpieliskowe lub uzdrowiskowe, takie jak Biarritz, Brighton, Spa, Ostenda, Vichy, Arcachon czy Évian-les-Bains. Na poziomie lokalnym urbanizacja Europy w XIX wieku oraz wynalezienie turystyki stanowią formalne i programowe konsekwencje odkrycia jodu oraz jego medycznych zastosowań. Odgrywa ono także zasadniczą rolę w kształtowaniu wizerunku miast europejskich, które odtąd odwróciły się ku plażom i nadbrzeżom, rozciągnęły się i otworzyły w stronę mórz lub jezior – owych „prawdziwych sanatoriów pod otwartym niebem, gdzie przybywają szczęśliwi chorzy, by korzystać z zapachów jodowanego powietrza oceanu i z fluidów sosen”[37]. Na przykład morfologia szwajcarskich miasteczek uległa z tego względu w XIX wieku całkowitemu odwróceniu. Do początku stulecia uciekano od nadbrzeży i ścianę domów od strony jeziora tworzyły tyły budynków, gdzie wylewano nieczystości. Domy odwrócone plecami do jeziora pięknymi fasadami otwierały się na góry. Mamy zatem do czynienia z całkowitym przewrotem. Od kiedy woda zyskuje wartość za sprawą jodu, nowe budynki – jak wielkie rezydencje w Montreux – zwracają się w stronę jeziora. Główna ulica, która kiedyś była od niego oddalona, zostaje zdwojona budową nowych bulwarów przeznaczonych do spacerów nad wodą. Tym samym nadbrzeża europejskich jezior i mórz, poddane rehabilitacji za sprawą jodu, zostają stopniowo zurbanizowane.

Nieco później, około roku 1860, Louis Pasteur odkrywa, że powietrze, którym oddychamy, nie jest puste, lecz zawiera bakterie – w górach obecne w nieco mniejszej liczbie[38]. Ta wiedza medyczna, sprzymierzona w walce z gruźlicą z tym, co można nazwać bakteriobójczą mocą promieniowania słonecznego[39], pociąga za sobą imponującą urbanizację Alp: powstają Leysin, Davos czy Gstaad. Z relacji Timoléona Guya François de Maugirona czy też Horace-Bénédicta de Saussure’a z jego Voyages dans les Alpes [„Podróże w Alpy”] pisanych pod koniec XVIII wieku wynika, że gór unikano jako miejsc skrajnej biedy i degeneracji ludności[40]. Odkrycie jodu, a następnie promocja kuracji solarnych[41], kąpieli słonecznych czy też helioterapii, prowadzona w Szwajcarii przez doktorów Bernharda czy Rolliera, przekształcają je w pożądane miejsca wczasów. Tak jak tezy głoszone przez Rossiego w L’architettura della città stanowią konsekwencję odkrycia penicyliny, tak tezy głoszone przez Corbusiera w W stronę architektury lub w Karcie Ateńskiej są następstwem odkrycia jodu, bakteriobójczej mocy słońca oraz stwierdzenia, że liczebność mikrobów spada w powietrzu mniej zanieczyszczonym.

URBANISTYKA TERMODYNAMICZNA W XXI WIEKU

Zrozumienie mechanizmów przyczynowych jest istotne, a analiza mikroskopowa pozwala często odwrócić ich porządek: to, co na szczeblu makroskopowym wydaje się przyczyną, na szczeblu mikroskopowym okazuje się konsekwencją. Jeśli chcemy zdefiniować strategię urbanistyczną i terytorialną przyszłości, trzeba zanalizować te przyczyny, które rzeczywiście leżą u podłoża przekształceń terenów. Parametry klimatyczne i energetyczne z punktu widzenia architektonicznego i urbanistycznego są ściśle z sobą powiązane i wydają się głównymi czynnikami, jakie oddziałują i będą oddziaływać na odnowę oraz zagospodarowanie danego obszaru. Określenie „urbanistyka termodynamiczna”, które tu zdefiniuję, mogłoby objąć cały zespół kryteriów uaktywniających się w procesie odnowy planetarnej urbanizacji.

Mikroskopową przyczyną, która z pewnością stanie u podstaw wielkich decyzji architektonicznych i urbanistycznych podejmowanych w wieku XXI, jest dwutlenek węgla (CO_2). Sądzi się, że odegra on kluczową rolę; od dwudziestu lat uświadamiamy sobie negatywne dla klimatu konsekwencje wzrostu stężenia tego gazu w atmosferze, spowodowanego konsumpcją energii ze źródeł nieodnawialnych, takich jak gaz czy ropa. Spalanie paliw wyzwala CO_2 do atmosfery, która ma tę wadę, iż tworzy rodzaj pokrywy uniemożliwiającej wyjście w kosmos nadmiernym ilościom ciepła kumulującym się nad ziemią. Skutkiem jest ocieplenie zaburzające równowagę klimatyczną, na jakiej od wieków jest oparta urbanizacja planety, co powoduje katastrofy i migracje. Energia konsumowana przez budynki (ogrzewanie, wentylacja, klimatyzacja, produkcja ciepłej wody) odpowiada za wydzielanie około 50% gazów cieplarnianych. Architektura i urbanistyka są tym samym bezpośrednio zangażowane w misję ekologiczną i obywatelską na rzecz redukcji zużycia energii. Odkrycie roli CO_2 w ociepleniu klimatycznym oraz trwająca od 1988 roku popularyzacja tej wiedzy przez IPCC (Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu) wyznacza z pewnością koniec postmodernizmu i unieważnia lekturę oraz projekt architektury czysto estetycznej i symbolicznej. Konieczność walki z ociepleniem klimatu nakłada na architekturę i urbanistykę nowe obowiązki, a konfrontacja z nimi jest kwestią nie mniej pilną niż była konfrontacja modernizmu z chorobami bakteriologicznymi XIX wieku.

Po wypadku w Fukushimie (2011) do kryzysu klimatycznego dołączył kryzys nuklearny, wymuszając proces stopniowego odchodzenia od tej energii. Pozbawieni nieograniczonego dostępu do paliw kopalnych i energii nuklearnej, a zarazem możliwości ich natychmiastowego zastąpienia źródłami odnawialnymi, takimi jak słońce lub wiatr, na początku XXI wieku jesteśmy zmuszeni przede wszystkim do natychmiastowej redukcji zużycia energii. W tym kontekście – wobec konieczności jej oszczędzania oraz korzystania z naturalnych, lokalnych źródeł energii – można zacząć definiować pojęcie urbanistyki termodynamicznej; tak jak zaczyna się praktykować architekturę zwaną zieloną, solarną, ekologiczną czy meteorologiczną.

Urbanistyka termodynamiczna może być nowym sposobem mierzenia się z globalizacją, polegającym na reorganizacji produkcji przemysłowej na szczeblu planetarnym na podstawie kryteriów energetycznych i klimatycznych, nie zaś ekonomicznych. Jesteśmy w szczytowej fazie kryzysu modelu społeczeństwa postindustrialnego, który opierał się na planetarnej dystrybucji pracy między Północą – z wykwalifikowaną kadrą tworzącą idee, programy, dizajn, rozwijającą marketing, oraz Południem – z niewykwalifikowaną siłą roboczą produkującą przedmioty, komputery, ubrania. Do roku 1960 Południe eksportowało jedynie podstawowe surowce, które następnie wykorzystywano na Północy. Od lat 60. industrializacja Południa pociąga za sobą dezindustrializację Północy; od tego czasu Południe eksportuje bezpośrednio gotowe produkty, pozostawiając Północy tworzenie koncepcji, dizajnu i marketingu produktu. Sytuacja ta jest ryzykowna, przewaga technologiczna Północy nad Południem zmniejsza się bowiem z roku na rok i można przewidzieć, że produkcja idei, dizajnu i koncepcji osiągnie wkrótce na Południu taki sam poziom jak na Północy, co spowoduje tam automatycznie zmniejszenie zatrudnienia i wzrost bezrobocia, szczególnie w Europie. Czym staje się w tej optyce Europa i Francja? Cóż zostaje Francji, z jej niewielkim przemysłem oraz dużą wiedzą technologiczną (energia nuklearna, TGV), która także okaże się wkrótce przestarzała, wraz z pojawieniem się nowych technologii wypracowanych w Stanach Zjednoczonych, z Googlem i Facebookiem – skoro ani nie kreuje, ani nie wytwarza już swoich produktów? Pozostaje jeszcze oczywiście produkcja towarów luksusowych, turystyka kulturalna i gastronomiczna, tak dobrze opisana przez Michela Houellebecqa[42] jako przyszłość industrialnej Francji skulonej wokół „terytorialnej magii” swoich wsi. Sery, wędliny, gołębie grzywacze i ślimaki, Masyw Centralny i sieć szlaków „Relais & Châteaux”. W istocie, odkładając na bok cynizm, niektóre produkty przynależą do określonego terytorium, nieodłącznie związanego ze szczególnym klimatem, z jakością mineralną ziemi, która dostarcza produktowi unikatowego smaku, jak wapienne podłoże i słońce dostarczają go wspaniałym winom z Bordeaux. Nie chodzi tu o umiejętności czy tradycje kulturalne, które globalizacja niechybnie skopiuje, zhybrydyzuje i zdelokalizuje, lecz o określone warunki geograficzne, geologiczne i klimatyczne, unikatowe i właściwe dla miejsca – kategorii nie państwowej, jak to ujmuje Houellebecq, lecz regionalnej. Bo chociaż niemożliwe jest przeniesienie produkcji wina z Bordeaux do Chin lub do Bangladeszu, nie przeszkodzi to w powstawaniu nowych terytoriów, jak na przykład Napa Valley w Kalifornii czy Ningxia w Chinach, z winami, które oceniono jako najlepsze na świecie w roku 2011.

By wyjaśnić pojęcie urbanistyki termody-

namicznej, możemy zacząć od trzech przykładów ukazujących specyficzny sposób eksploatacji unikatowych zasobów energetycznych właściwych dla określonego usytuowania geograficznego. Pierwszy przykład to przeniesienie serwerów Facebooka z Kalifornii w pobliże koła podbiegunowego, do Lulei w Szwecji. Komputery przechowujące gigantyczną liczbę informacji przegrzewają się, a ich chłodzenie wymaga ogromnej ilości energii. Średnia roczna temperatura w Lulei to 2 stopnie Celsjusza i łatwo można zrozumieć, jakie oszczędności (liczone na kilkadziesiąt miliardów dolarów) poczyni amerykańska firma, przenosząc serwery ze śródziemnomorskiego klimatu kalifornijskiego, w którym średnia temperatura roczna wynosi 19,5 stopnia Celsjusza.

Drugim przykładem jest szwajcarska wioska Trient. Niewielka, zamieszkana przez 150 mieszkańców wieś ukryta w urwistych górach kantonu Valais, bez wyciągu narciarskiego, otrzyma w najbliższych latach kilka milionów franków szwajcarskich, ma bowiem lodowiec dostarczający wodę do zapory zaopatrującej w elektryczność całą szwajcarską sieć kolejową. Trzeci przykład to niemiecki projekt Desertec, w ramach którego proponuje się częściowo pokryć Saharę centralami z panelami solarnymi, by zaopatrzyć w elektryczność całą Afrykę Północną i Europę[43].

Te trzy przykłady kierują uwagę ku nowym, zaskakującym, niemalże niezamieszkanym dotąd strefom urbanizacji, jakimi są północ, pustynia i wysokie góry. Nie mają one nic wspólnego z tymi miejscami, które urbanizowano od początków ludzkości. W XXI wieku będziemy świadkami radykalnej modyfikacji kryteriów wartości geograficznej; będziemy mogli się przyglądać zmianie ludzkiej geografii, która doprowadzi do narodzin nowych miast i do upadku miast dawnych.

Klimat odegra tym samym kluczową rolę w przyszłej urbanizacji planety dokonywanej zgodnie z globalnymi wartościami termodynamicznymi, które są związane z parametrami lokalizacji, z szerokością geograficzną i wysokością. Może się to okazać rozwiązaniem sprzyjającym globalizacji opartej nie na niesprawiedliwych pensjach czy na określonym międzynarodowym podziale pracy, lecz na kryteriach ekologicznych i klimatycznych stosowanych w skali globalnej populacji.

PARK TERMODYNAMICZNY

TAICHUNG GATEWAY PARK

autorzy: Philippe Rahm architectes, Mosbach paysagistes, Ricky Liu & Associates

inwestor: Taichung City Government

lokalizacja: Taichung, Tajwan

powierzchnia całkowita: 70 hektarów

projekt: styczeń 2012–grudzień 2012

realizacja: styczeń 2013–lipiec 2015

Globalne zasady termodynamiczne wprowadziliśmy w życie w skali mikro w parku miejskim w Tajwanie: stworzyliśmy różnice klimatu, tak jak byśmy od nowa organizowali geografię planety zredukowanej do rozmiarów parku. Zasadą jego strukturyzacji jest zróżnicowanie środowisk klimatycznych – od istniejących tam naturalnie obszarów ciepłych, wilgotnych i zanieczyszczonych, po nowo stworzone obszary chłodniejsze, mniej wilgotne i mniej zanieczyszczone. Wychodząc od tego, co już obecne, zdefiniowaliśmy trzy mapy klimatyczne, każdą właściwą dla określonego parametru atmosfery: jedną opisującą temperaturę, drugą – wilgotność powietrza, wreszcie ostatnią, opisującą stopień zanieczyszczenia powietrza. Każda z tych map zawiera modulacje poszczególnych parametrów – od obszarów zachowujących istniejące, ekstremalne warunki klimatyczne, aż po obszary głębiej zmodyfikowane i dzięki temu dogodniejsze dla człowieka. Te trzy mapy krzyżują się z sobą, swobodnie na siebie zachodzą, tworząc tym samym zróżnicowane mikroklimaty, różnorodność rozmaitych środowisk w przestrzeni parku. W jednej części na przykład zawsze będzie ciepło, ale mniej wilgotno, a powietrze będzie mniej zanieczyszczone, podczas gdy gdzie indziej będzie chłodniej, bardziej sucho, ale powietrze pozostanie zanieczyszczone. Trzy mapy klimatyczne funkcjonują na zasadzie gradacji – od niedogodnej w 100% naturalnej intensywności czynników – warunków typowych dla tamtejszego miasta (100% zanieczyszczenia, 100% wilgotności, 100% upału), po strefy przyjemniejsze, o stężeniach obniżonych do 20%, gdzie temperatura, wilgoć, zanieczyszczenie zostały zredukowane do minimum.

Aby zrealizować te trzy mapy meteorologiczne, stworzyliśmy rozbudowany system aparatów, z których każdy redukuje nadmiar ciepła, wilgoci lub zanieczyszczenia. Tym, co nazywam aparatami meteorologicznymi, są zarówno rośliny, drzewa o specyficznych cechach wchłaniające zanieczyszczenie lub redukujące nasłonecznienie przez gęstość listowia, jak i wodotryski, nawilżacze, fontanny czy urządzenia techniczne, jak na przykład osuszacze powietrza lub głośniki z ultradźwiękami odstraszającymi komary. Jeśli chcemy stworzyć miejsce chłodne, zwiększamy liczbę odpowiednich aparatów. Zależnie od ich zagęszczenia na danej powierzchni tworzymy obszary mniej lub bardziej przyjemne, mniej lub bardziej dogodne, w których różne właściwości klimatyczne niekiedy się na siebie nakładają, łączą się, gęstnieją lub też rozdzielają się i rozrzedzają, generując rozmaitość atmosfer, które użytkownicy mogą dowolnie wybierać zgodnie ze swoimi potrzebami. Aparaty klimatyczne stanowią współczesne poszerzenie tradycyjnego wyposażenia parków: drobnych konstrukcji, takich jak ławki, fontanny, kioski, pawilony ogrodowe czy altany. Każdy z tych aparatów zmniejsza niedogodności zbyt intensywnie oddziałujących czynników klimatycznych i rozprzestrzenia wokół siebie klimat dogodniejszy, wpływając tylko na jeden parametr. Pierwszymi są osuszacze powietrza, kolejnymi aparaty oczyszczające, trzecimi aparaty odświeżające i obniżające intensywność światła lub tworzące cień. Jeśli chcemy na przykład osiągnąć w danym miejscu parku niski poziom wilgotności i stworzyć tym samym miejsce bardziej suche, umieszczamy w nim więcej aparatów osuszających powietrze.

Aparaty meteorologiczne oraz rodzaj gleby, która je określa, stanowią tym samym podstawowe elementy naszej kompozycji, rozproszone w krajobrazie w formie rozmaitych ośrodków koncentracji, w zależności od stopnia pożądanej skuteczności. Dają one możliwość modulacji tekstury pejzażu i stanowią unikatową cechę naszej architektury.

Dystrybucja programów – budynków użyteczności publicznej, obszarów rekreacyjnych, przejść czy placów zabaw – powstaje w naturalny sposób, zależnie od intensywności nowych stref klimatycznych. W miejscach najmniej dogodnych umieszczone są budynki zamknięte z klimatyzacją. Przestrzenie rekreacyjne sytuują się natomiast w najdogodniejszych strefach klimatycznych, tam, gdzie poziom wilgotności i temperatura będą najniższe, a zanieczyszczenie najsłabsze.

TŁUMACZENIE Z FRANCUSKIEGO:

ALEKSANDRA WOJDA

Lucy Sargisson, Demokracja, natura, utopia

We współczesnej środowiskowej teorii politycznej można zauważyć zwrot w kierunku bardziej demokratycznej relacji pomiędzy ludzkością a naturą. Zaangażowani ideolodzy głębokiej ekologii podążali w tym kierunku już od dawna, lecz trend, który obserwujemy obecnie, wywodzi się ze źródeł należących do głównego nurtu. Istotną postacią jest John Dryzek, który pragnie stworzyć bardziej ekologicznie nastawioną demokrację responsywną i deliberatywną, a także Andrew Dobson, który w swej ostatniej pracy twierdzi, że musimy rozpocząć proces demokratycznego słuchania natury. Do grupy tej należą także myśliciele tacy jak Bruno Latour czy Jane Bennett, rozwijający nową ekologię polityczną. Wszyscy oni stawiają pytania o polityczne sprawstwo i polityczną partycypację: kto (lub co) należy do demos? I wszyscy oni na różne sposoby (z różnych perspektyw epistemologicznych i ontologicznych) doszli do wniosku, że „my” (to znaczy ludzie) musimy uwzględnić w demos także „naturę”. Przemyślenie polityki środowiskowej w ten bardziej inkluzywny sposób wymaga przemyślenia relacji pomiędzy istotami ludzkimi a nie-ludzkimi, pomiędzy istotami, rzeczami i materią. Utopie stanowią dobry punkt wyjścia dla tego procesu.

W STRONĘ „DEMOKRACJI CAŁEJ NATURY”

W swej najnowszej pracy Andrew Dobson stawia proste, lecz radykalne wyzwanie zielonej teorii politycznej. Z historycznego punktu widzenia, jak relacjonuje Dobson, próby poszerzania demokracji skupiały się na dawaniu głosu „innym” (tak, aby mogli uczestniczyć w demokratycznej polityce). Twierdzi on jednak, że jeśli naprawdę chcemy rozszerzyć demos tak, by uwzględnić także nie-ludzi, musimy skupić swoją uwagę na słuchaniu. Według Dobsona „użyteczność zdolności mowy jest niewykorzystana bez odwzajemnionej zdolności do słuchania – jeśli nie wiemy, jak słuchać, skąd będziemy wiedzieć, o czym mówić? Zastanawia więc fakt, jak wiele czasu teoretycy polityczni marnują na wysiłki zmierzające do tego, by skłonić ludzi do mówienia, zamiast zastanawiać się nad tym, jak skłonić siebie samych, by ich słuchać”[44].

Z historycznego punktu widzenia wykluczeni „inni” mieli potrzebę zdobycia kompetencji politycznych. Sugestia Dobsona, jakoby ci wewnątrz demos, czy też ciała obywatelskie wszystkich tych znajdujących się poza ciałem obywatelskim) nakreśla zupełnie inny rodzaj demokracji. Kładzie ona odpowiedzialność na tych, którzy już mają władzę. Wynika z tego, że rozszerzenie demos tak, by uwzględnić nie-ludzi, wymagałoby nauki słuchania natury. Jednak nie jest jasne, jak miałoby to właściwie wyglądać.

Pomocna może okazać się w tym miejscu praca Johna Dryzka dotycząca środowiska i demokracji deliberatywnej. Dryzek przekonuje, że „demokracja może istnieć nie tylko pomiędzy ludźmi, ale także w tym, jak ludzie traktują świat natury”, i sugeruje, że natura charakteryzuje się „różnorodnością poziomów i rodzajów komunikacji, do których możemy starać się przystosować”. Twierdzi on, że „kluczem jest porzucenie «centryzmu» wszelkiego rodzaju i zamiast tego skupienie się na takich interakcjach, które mogą się pojawić na granicy pomiędzy ludzkością i naturą”. Poszukuje on wymiany z naturą, która wymaga coraz mniej tego, co określa on jako ludzki autyzm[45].

Jednak Dryzek nie zamierza posłużyć się wyłącznie demokracją liberalną jako motorem dla owego komunikacyjnego zwrotu. Nie uważa on, że wystarczy zagwarantować zwierzętom prawa i opiekunów. „Jakakolwiek tego rodzaju reprezentacja mogłaby sprowadzić naturę do kolejnego zestawu interesów, rozdzielając i wyodrębniając te interesy przez przypisanie ich do rozpoznawalnych obiektów naturalnych, a przez to ignorując ich wewnętrznie ekologiczny (wzajemnie powiązany) charakter”. Zamiast tego Dryzek zwraca się ku Habermasowskiemu pojęciu racjonalności komunikacyjnej opartej na idealnych sytuacjach rozmowy: „Kluczem, mówi on, byłoby potraktowanie komunikacji, a zatem komunikacyjnej racjonalności, jako takiej, która uwzględnia także istoty zdolne działać jak podmioty sprawcze, nawet jeśli brakuje im samoświadomości uznawanej za warunek konieczny podmiotowości. Sprawstwo nie jest tym samym co podmiotowość, i to właśnie jej powinniśmy szukać w naturze”[46].

Dryzek nie oferuje nam jednak modelu tego, jak taka relacja mogłaby wyglądać, mówiąc, że niestosowne byłoby proponowanie „strategii”, ponieważ ów nowy model demokracji powinien wyłonić się na drodze dyskursywnej. Jest to zrozumiałe, ale także nieco frustrujące. Zarówno Dryzek, jak i Dobson wysuwają poważne argumenty, jednak zatrzymują się dokładnie w tym miejscu, gdzie sytuacja robi się naprawdę interesująca. Wydaje mi się, że pewne rozwiązania mogą zaproponować tu utopijne eksperymenty i utopijna fikcja literacka. Zamierzam przeanalizować dwa przykłady, rozpoczynając od omówienia prawdziwego eksperymentalnego ruchu – Rad Wszystkich Istot (The Councils of All Beings). Niektórzy uznać mogą, że nie powinno się ich tu wymieniać, ponieważ reprezentują one perspektywę głębokiej ekologii, która nie idzie w parze z demokracją deliberatywną – uważam jednak, że warto się im przyjrzeć. Strona internetowa Joanny Macy (współautorki książki Thinking like a Mountain i założycielki ruchu) opisuje Rady jako krok w kierunku otwarcia nowej relacji z naturą. Kroki te polegają zazwyczaj na uczestnictwie w specjalnych warsztatach, w trakcie których instruktorzy starają się stworzyć więź pomiędzy uczestnikami a światem wokół, co ma prowadzić do zmiany świadomości i doprowadzić do tego, by głosy nie-ludzi zostały usłyszane. Warsztaty składają się z kilku kroków. Są to: żałoba (odczuwanie bólu ziemi), pamięć (historia naszej ewolucji i uwolnienie wspomnień obecnych w naszym DNA) i wreszcie poszerzanie naszej tożsamości. Razem umożliwiają uczestnikom danie głosu naturze:

po tym, jak znajdziemy sprzymierzeńca w świecie natury i zrobimy maskę reprezentującą tego sprzymierzeńca, odkrywamy, że rzeczywiście możemy dać głos tym, którzy go nie mają. W trakcie Rady użyczamy głosu zwierzętom, roślinom i elementom krajobrazu i nie możemy wyjść ze zdziwienia, jak inny obraz świata wyłania się z ich rozmowy. Pojawiają się twórcze sugestie dotyczące naszego działania, przywołujemy moc i wiedzę posiadane przez te formy życia, by wzbogacić nasze życie[47].

Jest to metoda poszukująca głębszego intuicyjnego czy też duchowego zrozumienia natury. Zachęca uczestników, by otworzyli się i usłyszeli głosy natury, a następnie reprezentowali je. Metodę można uznać za problematyczną, ponieważ można jej postawić wszelkie zarzuty związane z nadużyciem polityki reprezentacyjnej i interpretowaniem potrzeb innego, które często stawiano bardziej tradycyjnym formom reprezentacji. Oferuje nam jednak przestrzeń, w której możemy wyobrazić sobie – a może nawet doświadczyć – jak mogłoby wyglądać rozwinięcie w sobie nowej wrażliwości i wprowadzenie bardziej inkluzywnej formy rządów z perspektywy głębokiej ekologii.

Proponuję teraz złożyć krótką wizytę Marge Piercy i jej „Kobiecie na skraju czasu” (Woman on the Edge of Time). Piercy opisuje demokrację partycypacyjną zakorzenioną w społeczeństwie, w którym istnieje inna ekologiczna wrażliwość. Bohaterka powieści, Connie, słyszy następujące wyjaśnienie: „planujemy wspólnie. Nie wolno nam nic zmarnować. Można powiedzieć, że nasze ideały – ty nazwałabyś je religią? – każą nam widzieć siebie jako partnerów wody, powietrza, ptaków, ryb, drzew”[48]. W tej literackiej utopii ludzie nauczyli się zauważać (i reagować na) niewerbalne komunikaty pochodzące od odczuwającej i nieodczuwającej natury. Jeśli chodzi o niektóre ssaki, jest to dość skomplikowane, zawsze jednak opiera się na poznawaniu przez ludzi norm komunikacji ssaków. W pewnym momencie Connie pyta Luciente, u której przebywa, o rząd. Luciente jest zdziwiona, jako że w Mattapoisset nie ma władzy państwowej i nie może ona zarządzać, lecz zaprasza Connie na spotkanie miejskiej rady planowania. Zgromadzenie to składa się z 25–30 osób w różnym wieku. Toczy się tam dyskusja, ale nie ma żadnego przemawiania. Obecnych jest także dwóch przedstawicieli:

Kim jest ta kobieta z zielonymi włosami? [pyta Connie]

To Przedstawicielka Ziemi [mówi Luciente] – mówi w imieniu całego środowiska. Obok niej jest Przedstawiciel Zwierząt… Każdej wiosny kilka osób śni o tym, że jest nowym Przedstawicielem Zwierząt lub Przedstawicielem Ziemi. Ci, którzy mają takie poczucie, zbierają się i dokonują wyboru drogą losowania[49].

Rada dyskutuje nad propozycją wykarczowania części lasu, by dostarczyć więcej jadalnych plonów na potrzeby wioski. Las jednak stanowi zlewisko wody deszczowej, co powoduje konflikt w ramach grupy:

Ludzie, nie mamy zbyt dużo wody [mówi osoba o zielonych włosach]. Bez wody nic nie urośnie. Nasi przodkowie niszczyli wodę, tak jakby były jej nieskończone zasoby, wysysając ją z ziemi i brudząc lub trując jej nurt [...] Nie traktujmy wody nonszalancko. Co na to bank ziemi?[50].

Skomputeryzowany bank ziemi wskazuje, że zasoby wodne rzeczywiście ucierpią, co skutkuje odrzuceniem propozycji. Zamiast karczować las, sąsiednia społeczność (która potrzebuje więcej plonów) wspomożona zostanie przez genetyków roślin i specjalistów od gleby, by zwiększyć płody z istniejącej roli.

W powieści Piercy odnajdujemy podwójną funkcję utopijnej krytyki i twórczości literackiej, które określam jako Janusowe oblicze podejścia utopijnego. Janus to postać z mitologii rzymskiej, bóg początku (styczeń w języku angielskim pochodzi od imienia Janus) i końca, zmiany i przejścia. Poprzez odniesienie do niego sygnalizuję jednoczesne zwrócenie utopii w kierunku teraźniejszości i przyszłości, a także jednoczesną krytykę i twórczą interpretację, która oferuje spojrzenie utopijne. Stworzony przez Piercy głos z wyobrażonej przyszłości mówi nam, że nasi przodkowie zawiedli, pozostawiając za sobą zrujnowaną ekologię. Odpowiedź artystyczna Piercy to propozycja radykalnie egalitarnego i demokratycznego systemu autonomicznych rządów.

Woman at the Edge of Time przedstawia (między innymi) wizję tego, w jaki sposób mała demokracja oparta na osobistym kontakcie wszystkich członków mogłaby uwzględniać przedstawicieli zmieniających się aktorów, obecnych w danym momencie zgromadzenia. Ukazuje, jakiego rodzaju społeczeństwo mogłoby wyłonić się z polityki, która dopuszcza do głosu podmioty sprawcze należące do świata natury. Rysuje obraz społeczności politycznej zawierającej ludzi, którzy słuchają nie-ludzkiego życia, nawet jeśli nie jest jasne, w jaki sposób natura mówi za siebie. Lektura tej książki pozwala rozpocząć refleksję nad tym, jak takie społeczeństwo mogłoby odczuwać, a także umożliwia rozpoznanie potencjalnych problemów. Przykładem może być używanie przez Piercy języka praw i opisywanie polityki przedstawicielstwa, co każe mi zastanawiać się, czy nie stawia to podobnych problemów związanych z reprezentacją, jak te obecne w Radzie Wszystkich Istot.

Utopie takie jak Woman at the Edge of Time oferują czytelnikowi literacką podróż do społeczeństw, w których komunikacja z naturą stanowi część codziennego życia i wbudowana jest w system (samo)rządowy, co otwiera przed nami przestrzenie nowych możliwości. W przestrzeniach tych odkrywać możemy pozytywne alternatywy oraz przewidywać problemy. Uważam, że musimy brać je pod uwagę, jeżeli mamy poważnie myśleć o czymś tak niewiarygodnym jak słuchanie natury. Wskazywałam na twierdzenia dotyczące wartości podejścia utopijnego dla zorientowanej na środowisko naturalne demokracji politycznej. Nie chcę jednak przesadnie uwypuklać tej wartości. Ma ona bowiem swoje granice. Przede wszystkim utopie nie stanowią modeli, które powinniśmy ślepo realizować, czy też strategii do automatycznego kopiowania. Jeśli chodzi o przykład Piercy, należy zauważyć, że utopijne systemy i procesy demokratyczne, które opisałam, stanowią część wizji obejmującej całość społeczeństwa. Jest ono ontologicznie i kulturowo odmienne od społeczeństwa obecnego – składa się z ludzi, którzy wyznają odmienne od naszych wartości. Nie możemy po prostu odtworzyć opisanych w podobnych tekstach modeli procesów demokratycznych, a następnie wprowadzić je w życie.

Dla socjologów wartość utopii literackich jest częściowo heurystyczna. Umożliwiają one myślenie na zasadzie prób i błędów – stanowią wersje literackie filozoficznych eksperymentów myślowych. Jest to niezwykle znaczące i oparte na funkcji lustrzanej utopii rozpoznanej przez uczonych zajmujących się kanonicznymi utopiami[51]. Utopie oferują odbity obraz naszych niedoskonałości i wad, zachęcają nas, byśmy zmierzali ku czemuś lepszemu. Nie są jednak doskonałe. Utopie są projektami niemożliwymi i zawsze znajdują się za horyzontem: niezrealizowane i nie-do-zrealizowania.

W tekście tym mieliśmy okazję prześledzić dwie różne utopijne próby wyobrażenia sobie bardziej demokratycznej relacji z naturą. Może się wydawać, że żadna z nich nie jest satysfakcjonująca, mogą wydawać się nam wadliwe, nieatrakcyjne lub po prostu dziwne. Jednak samo ćwiczenie polegające na analizowaniu ich jest cenne. Przebadanie idei aż po same granice jej wytrzymałości i obserwowanie, co się wtedy stanie, może pomóc nam zrozumieć jej fundamentalne elementy. Jeśli chodzi o mnie, ćwiczenie to potwierdziło moje wątpliwości co do podejścia Dryzka i wzbudziło obawy o politykę reprezentacji.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

KAROLINA KOLENDA

Tekst ten został wygłoszony po raz pierwszy podczas Utopian Studies Society Annual Conference w New Lanark w Wielkiej Brytanii, w lipcu 2013 roku. Jego rozszerzona wersja, Lucy Sargisson, A Democracy of all Nature: taking a utopian approach, dostępna jest w „Politics” 2013, Volume 33, Issue 2, s. 124–134.

WYBRANA LITERATURA:

• J. Bennett, Vibrant Matter: a political ecology of things, Durham – London: Duke University Press, 2010.

• A. Dobson, Democracy and Nature: Speaking and Listening, „Political Studies” 2010, 58(4), s. 752–768.

• J. Dryzek, Green Democracy, [w:] tegoż, Deliberative Democracy and Beyond: liberals, critics, contestations, Oxford, UK: Oxford University Press, 2000.

• J. Dryzek, Foundations and Frontiers of Deliberative Governance, Oxford: Oxford University Press, 2010.

• B. Latour, Politics of Nature: how to bring the sciences into democracy, Cambridge, MA: Harvard, 2004.

Marcin Mateusz Kołakowski, Sokrates i słomiany zapał

Rzecz o ekologii i wątpliwym etosie technologicznego determinizmu

PROLOG

Mgr inż. arch. Jan Żelbecki – miłośnik czarnych golfów i światowej architektury – czytał właśnie Naszą wspólną przyszłość – słynny raport Brundtland z 1987 roku[52], który po raz pierwszy wprowadził pojęcie zrównoważonego rozwoju. Szukał cytatu do opisu swojego projektu i właśnie go znalazł...  Nie wiedział jednak, że w jego pracowni gromadzi się coraz więcej duchów...

– No i pięknie, przynajmniej mamy tu konkretną definicję – czytał Żelbecki pod nosem. – „Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie”.

–  …A co to właściwie znaczy? – zapytał ubrany w togę duch Sokratesa, który oparł się o deskę kreślarką.

– Dla mnie to jasne – powiedział kudłaty Chochoł, pojawiając się na parapecie okna. – Chodzi tu o dwa rodzaje sprawiedliwości: tej jednej, pomiędzy regionami na świecie, i drugiej, pomiędzy generacjami. Wszystkie późniejsze interpretacje tego raportu to tony kosmetyków, które rozmydlają to jedno słowo: „sprawiedliwość”. Dla jasności dodam, że dla mnie warunki zrównoważenia spełniają tylko budynki w technikach low-tech i z materiałów naturalnych: słomy... takiej jak ta – powiedział, wyciągając sobie słomę z butów – oraz gliny, drewna, ewentualnie z materiałów recyklingowanych.

I jakby dla potwierdzenia swych słów Chochoł pokazał kilka zdjęć.

Architekci są tak przyzwyczajeni, do obcowania z duchami, że mgr inż. bez specjalnego zdziwienia zaparzył kawę i podał ją gościom. Tak oto rozpoczął się ten literacki wieczorek.

AKT 1: O EKOROZWOJU I NADMIARZE SŁÓW

ŻELBECKI: Hola, hola! Jeśli w samej nazwie jest słowo „rozwój”, to chodzi chyba przede wszystkim o rozwijanie się, a nie cofanie do gliny i słomy. Ja lubię technologię i chciałbym widzieć zrównoważony rozwój jako nowy impuls, by ekologia mogła iść ramię w ramię z rozwojem technologicznym. Chyba musi to być możliwe.

CHOCHOŁ: W tym sęk... Sam zwrot „zrównoważony rozwój” czy równie nieszczęśliwe angielskie sustainability (podtrzymywanie, utrzymywanie itp.) to najsłabszy punkt całej tej definicji. Wolałem już pierwotne polskie tłumaczenie –„ekorozwój” – które było powszechne jeszcze w latach 90. Miało w sobie choć coś z ekologii. Od momentu, gdy zamieniono to pojęcie na „zrównoważony rozwój”, zaczęło się żonglowanie frazesami. Angielskie sustainability było jeszcze bardziej dwuznaczne od początku. Znawcy tematu, jak Layard i Davoudi, twierdzą, że można rozróżnić „mocny” zrównoważony rozwój, mówiący o potrzebie ograniczania i etyce, oraz „słaby”, któremu wystarczy kilka zmian w obrębie istniejącego systemu[53]. Według mnie różnica leży pomiędzy zrozumieniem sensu „sprawiedliwości” a naginaniem tej definicji. Ile razy widziałem firmy, które swoje sprawozdania ochoczo ozdabiały tym terminem, twierdząc na przykład, że w trosce o sustainability (utrzymanie) biznesu ich firma musi podnajmować malezyjskie firmy nieograniczone standardami pracy i ekologii. A co ty na to, Sokratesie? Czemu milczysz? Co myślisz o naszej dzisiejszej lekturze?

SOKRATES: Przede wszystkim, przyjaciele, sporo w tym tekście tekstu. Zresztą jak w większości pism o ekologii – wiele jest tu liter. Przez ostatnie ćwierćwiecze przedruki utknęły w przedrukach jeszcze większej liczbie liter i pism, i coś ważnego zatraciło się w tym pisaniu.

ŻELBECKI: Sokratesie, proszę cię, tylko nie mów, że jesteś przeciw pismu jako takiemu! Tak wsteczny chyba już nie możesz być. Nie da się racjonalnie podważać słowa pisanego.

SOKRATES: Można!

ŻELBECKI: To już nie tyko negacja technologii, to podważanie cywilizacji.

SOKRATES: No cóż, opowiem ci historię, którą kiedyś opowiadałem moim uczniom, a którą spisał mój uczeń Platon w książeczce Fajdros. Dla mnie ta opowieść traktuje nie tylko o piśmie, ale i o wielu nowych wynalazkach, o technologii i ekologii także… A zatem: Koło Naukratis w Egipcie mieszkał bóg Teut. „On miał pierwszy wynaleźć liczby i rachunki, geometrię i astronomię, dalej warcaby i grę w kości, a oprócz tego właśnie litery. Królem całego Egiptu był podówczas Tamuz [...]. Do niego tedy przyszedł Teut, nauczył go swoich sztuk i kazał mu je rozpowszechnić między innymi Egipcjanami. A ten pytał, jaki każda z nich przynosiłaby pożytek, a potem, w miarę jak mu się słowa Teuta wydawały słuszne lub niesłuszne, jedno ganił, a drugie chwalił. [...] Otóż, kiedy doszli do liter i pisma, powiedział Teut do Tamuza: Królu, ta nauka uczyni Egipcjan mądrzejszymi i sprawniejszymi w pamiętaniu. Wynalazek ten jest lekarstwem na pamięć i mądrość. A ten mu na to: Teucie, mistrzu najdoskonalszy; jeden potrafi płodzić to, co do sztuki należy, a drugi potrafi ocenić, na co się to może przydać i w czym zaszkodzić tym, którzy się zechcą daną sztuką posługiwać. Tak też i teraz: Ty jesteś ojcem liter; zatem przez dobre serce dla nich przypisałeś im wartość wprost przeciwną tej, którą one posiadają naprawdę. Ten wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, który się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć; zaufa pismu i będzie sobie przypominał wszystko z zewnątrz, ze znaków obcych jego istocie, a nie z własnego wnętrza, z siebie samego. Więc to nie jest lekarstwo na pamięć, tylko środek na przypominanie sobie. Co gorsza, uczniom swoim dasz tylko pozór mądrości, a nie mądrość prawdziwą. Posiądą bowiem wielkie oczytanie bez nauki i będzie się im zdawało, że wiele umieją, a po większej części nie będą umieli nic i tylko obcować z nimi będzie trudno; staną się zarozumiali i pyszni – będą siebie nazywać mędrcami, podczas gdy staną się tylko mędrkami obnoszącymi się pozorną wiedzą”[54].

ŻELBECKI: Czy chcesz powiedzieć, że jestem mędrkiem, dlatego że lubię technologię i wolę wymierne jasne stwierdzenia, a nie niejasne spekulacje o sprawiedliwości, ekologii, którą każdy definiuje po swojemu? Na co się może zdać taka niejasna mgła słowna?

CHOCHOŁ: Ależ jak to nie wiadomo czym jest? Pojęcie ekologii ukuł w 1866 roku Ernst Haeckel w Generelle Morphologie der Organismen, określając ją jako naukę o relacjach organizmu z otoczeniem… A jeśli o relacjach mówimy – ciągnął dalej Chochoł – to dzisiaj, tłumacząc na język architektury, mówilibyśmy o kontekście, o kontaktach, o stosunku do innych ludzi, do świata natury… o relacjach: czyli o problemach, które w życiu ludzie nazywają miłością. Nie bójmy się przez chwilę tego słowa – miłość – bo ma ono z ekologią wiele wspólnego… Może nawet wszystko!

AKT 2: O ZŁUDNYCH LICZBACH I DIAGRAMACH

ŻELBECKI: Miłość?! Sprawiedliwość?! Albo chcecie się droczyć, albo postradaliście zmysły. Jak tworzyć jakiekolwiek sensowne wskazówki dla architekta, opierając się na tak romantycznej ezoteryce?

SOKRATES: Czy myślisz, że jeśli coś nie da się zmierzyć, to niewarte jest uwagi? Mnie się wydaje wręcz przeciwnie. Zbyt wiele jest wokół ludzi znających cenę wszystkiego, a nieznających wartości niczego. Albert Einstein w swoim laboratorium miał napis „Nie wszystko, co policzalne, się liczy. Nie wszystko, co się liczy, jest policzalne.

ŻELBECKI: Ale Einstein powiedział też: E=mc^2, i to było bardzo konkretne. Energia jest sensownym punktem wyjścia do rozmowy. A szczególnie rozmowy o zrównoważonym rozwoju.

SOKRATES: No dobrze, więc porozmawiajmy o energii w architekturze. Jakie według ciebie ma ona znaczenie dla zrównoważonego rozwoju?

ŻELBECKI: Podstawowe! Fundamentalne! Można zmierzyć ilość zużytej energii, a to przeliczyć na zużyte paliwo, a przez to zniszczenie dla środowiska i ślad węglowy itd. W architekturze, jeżeli chcemy sensownie mówić o ekologii, musimy mówić o „energii wbudowanej’ – czyli tej, którą trzeba było wykorzystać w czasie produkcji materiałów, ich transportu oraz procesu budowania. W ten sposób będziemy mieli konkretne dane. Będziemy mogli porównywać i określić, że potrzebujemy około 88 MJ, by stworzyć kilogram styropianu, 35 MJ, by stworzyć kilogram stali, 10 MJ dla kilograma drewna, 3MJ dla cegły, 0,9MJ dla słomy i tylko 1.1MJ dla betonu.

SOKRATES: Wspaniale! Mądrze mówisz. Co ciekawe jednak, z danych tych wynika, że stal jest paskudnie zanieczyszczająca i niedobra, a beton (na równi ze słomą) raczej niegroźny. Widywałem te dane często – szczególnie często na wykładach firm produkujących beton. Czy mógłbym cię jeszcze poprosić, byś uzupełnił tę tabelę o kolumnę pokazującą ciężar materiałów… Nie wydaje ci się, że zestawianie materiałów MJ/kg, a przemilczanie ciężaru produktu jest w sumie oszustwem. Beton jest przecież 24 razy cięży niż słoma, więc przy podobnej wadze jest go faktycznie znacznie mniej. Poza tym każdy z tych materiałów spełnia inną funkcję i zestawianie ich może być mylące. Jaka jest więc wartość takich liczb?

ŻELBECKI: A jednak sam lekki bloczek betonowy stosunkowo niewiele przyczynia się do zanieczyszczenia CO_2.

SOKRATES: O tak, znam ten argument z reklam betonu! Bałamutne jest jednak to, że zwykle na początku prelegenci chętnie mówią o lekkim bloczku betonowym, który istotnie zawiera stosunkowo mniej cementu, a potem niepostrzeżenie rozciągają tę reklamę i twierdzenia na wszystkie gatunki betonów, skupiając się następnie na  nowoczesnej elegancji tych materiałów. Dzięki takiemu przedstawieniu danych można odnieść wrażenie, że beton jest jednym z najbardziej przyjaznych środowisku materiałów – podczas gdy, jak sam wiesz, wcale tak nie jest. Produkcja jednej tony cementu wytwarza jedną tonę CO_2, a przemysł cementowy jest jednym z największych trucicieli naszej planety – jest odpowiedzialny za 5 do 8% wszystkich zanieczyszczeń powietrza wytwarzanych przez ludzi. Gdybyśmy szczerze dbali o środowisko, czy nie trzeba by nam rozpocząć zmian właśnie od ograniczania tego produktu?

CHOCHOŁ: A poza tym… mówiąc o samopoczuciu… czy byłbyś szczęśliwy, mieszkając przy cementowni… ile tego szczęścia przypadłoby na m^2?

SOKRATES: Tabelki są w każdym razie zbyt kolorowe, zbyt jednoznaczne i wciągające, a przy tym bardzo zwodnicze… By mieć całościowy obraz, trzeba wziąć pod uwagę więcej czynników i zapytać: Czy materiał da się recyklingować? Na ile jest to łatwe (jak wiemy, stal łatwo przetapiać, a z żelbetem ta sztuka jest znacznie trudniejsza)? Czy można z niego łatwo budować i naprawić go własnym sumptem? Czy materiał jest biodegradowalny? Ile śmieci pozostawimy przyszłym generacjom (budynki z materiałów naturalnych dadzą przyszłym pokoleniom szansę budowania ich własnej architektury od nowa)? A jeśli o energię i liczby chodzi, to może sensowniejsze byłoby porównanie materiałów bardziej całościowo i w kontekście, na przykład: ile energii potrzeba na wytworzenie całych ścian o tej samej izolacyjności (np. U=0,11W/m^2K)? O proszę – ściany słomiane są 16-krotnie lepsze od betonowych izolowanych styropianem. Pomyśl tylko – nie 2, nie 4, nie 8, ale 16 razy lepsze.

ŻELBECKI: Nie wylewajcie dziecka z kąpielą. Mimo wszystko wyliczanie energii jest ważnym punktem wyjścia dla zrozumienia szkodliwości materiałów. Kolejnym ważnym pojęciem w tej dziedzinie jest na przykład „energia eksploatacyjna”, czyli energia zużywana w budynku na oświetlenie, wentylację, chłodzenie, klimatyzację i funkcjonowanie różnych urządzeń. Możemy dojść do ważnych wniosków, porównując energię wbudowaną z eksploatacyjną. Okazuje się, że energia wbudowana jest trzykrotnie mniejsza od eksploatacyjnej… Wnioski z tego są fundamentalne: chcąc efektywnie chronić środowisko, należy inwestować w rozwiązania techniczne, które zastosowane w budynkach spowodują oszczędności w ich użytkowaniu. Wynika z tego też, że jest znacznie mniej ważne, czy budynki są wybudowane z takich czy innych materiałów. Całe to zamieszanie, które Chochoł robi wokół materiałów naturalnych, jest w sumie walczeniem o mało istotne rzeczy.

SOKRATES: Widzę, że znasz się na diagramach i liczbach. Rozpoznaję je też z prezentacji firm mówiących o wentylacji, ogrzewaniu i chcących sprzedać wyposażenia budynków. Czy wiesz jednak, że dane, na których się opierasz, dotyczą głównie niezbyt dobrze ocieplonych biurowców z lat 80. i 90.? Poza tym dobrze zaizolowany budynek, jakim jest na przykład dom ze słomy, z dobrze zaprojektowaną masą termiczną (tą, która może magazynować ciepło w murach) nie będzie potrzebował prawie w ogóle ogrzewania. Po drugie od lat 80. wiele się zmieniło. O ile budynki będą spełniały normy i będą dobrze zaprojektowane, o tyle szacuje się, że za dziesięć lat ich energia operacyjna będzie wynosić tylko około 5%. Oznacza to zatem, że energia wbudowana musi jednak już dziś stanowić ważną część rozważań o energooszczędności. Chochoł jest trochę szaleńcem i napaleńcem, ale mimo wszystko nie ignorowałbym jego argumentów.

AKT 3: O RÓŻNYCH RODZAJACH PYTAŃ I O TYM, KTO LUBI TECHNIKĘ

CHOCHOŁ: A może jednak zająć się mierzeniem szczęścia na m^2? Bo widzę, że to technologiczne myślenie do niczego nas nie prowadzi.

ŻELBECKI: Dlaczego nie prowadzi? Dlaczego nie mówimy tu o tylu nowych, niekiedy rewelacyjnych rozwiązaniach: bateriach słonecznych, piecach na biomasę, odzyskiwaniu ciepła i szarej wody, o wentylacji, pompach cieplnych, ogniwach fotowoltaicznych produkujących elektryczność czy wreszcie o nowych rozwiązaniach domów pasywnych? Przecież to jest fascynujące.

SOKRATES: Oczywiście, że jest! Oczywiście, że bywają fascynujące i dobre rozwiązania. I wynalazki! To temat na kolejne nasze spotkania. Sądzę jednak, że zanim zaczniemy dyskutować o każdym z tych wynalazków, musi być miejsce na refleksję i pytania. Kto te urządzenia wymyśla? Po co? Ile szczęścia dają nam, a ile środowisku? Jakie to rodzaje szczęścia?  Jakie są konsekwencje każdego z wynalazków? Kiedy warto je stosować? I, co ważniejsze: kiedy ich nie stosować? Nie jestem przeciw dobrym wynalazkom, ale pozwól mi być sceptycznym. Przez tysiące, miliony lat ekosystemy rozwijały się, podtrzymując życie na Ziemi. Przez tysiące lat ludzie żyli w sposób zrównoważony – nie było potrzeby wymyślania na to terminów. Nie kradli zasobów przyszłym pokoleniom. Od rewolucji przemysłowej wszystko się zmieniło, co chwila przeżywaliśmy euforię dotyczącą nowych wynalazków, od silnika na parę aż po Facebooka... Zawsze były entuzjastycznie witane, nie zawsze były tak zbawienne – pamiętasz azbest czy blokowiska? Od zaledwie stu lat rozwój techniki i wynalazki zmieniły świat, który był zrównoważony przez miliony lat. Niektórym ludziom żyje się nieporównanie lepiej, ale jakim kosztem innych ludzi i środowiska? Jesteśmy zbyt silni i zbyt mało odpowiedzialni, zbyt mało sprawiedliwi dla przyszłych pokoleń i dla natury. Szóstą katastrofą nazwano masowe wymieranie gatunków. Szacuje się, że rocznie na skutek wynalazków człowieka wymiera 27 tysięcy do 40 tysięcy gatunków zwierząt i roślin! Od lat 90. podejrzewa się, że stosowanie wynalazków takich jak pestycydy przyczyniło się do masowego wymierania pszczół. Oznacza to, że w 2000 roku ich populacja zmniejszyła się w niektórych regionach, w tym w Europie, o 90%. Nasze swojskie trzmiele są gatunkiem zagrożonym wyginięciem! Einstein – na którego się powołujesz – powiedział, że jeśli pszczoła zniknie z powierzchni ziemi, gatunkowi ludzkiemu pozostaną tylko cztery lata. Niepewność zmian klimatycznych sprawia, że realne mogą stać się wizje ekologicznej katastrofy, masowych migracji ludzi i wojen o paliwa kopalne i wodę. Miejmy nadzieję, że to nie nastąpi... ale jest realne. Wątpić w to zdaje się tylko grupka tak zwanych sceptyków środowiskowych, którzy, jak niedawno ujawniono, w sumie otrzymali 118 miliomów dolarów od firm naftowych, by podważać ekologiczne raporty. Czy chcemy być tak uśmiechnięci i beztroscy jak oni? Czy taka sytuacja nie zasługuje na refleksję i kilka pytań, zanim zaczniemy wychwalać każdy nowy wynalazek?

ŻELBECKI: Dobrze już, dobrze. Jeśli tak filozoficznie podchodzisz, to zacytuję Roberta Pirsiga – słynnego filozofa techniki. Mówił on, że jeśli Budda istnieje wszędzie, musi być też w maszynach i nie może być tak, że techniczna część świata jest oddzielona od humanistycznej. Mnie technika fascynuje, dlatego lubię ją proponować w swoich budynkach i wiem, że moi klienci też ją lubią.

CHOCHOŁ: Wcale jej nie lubisz! Lubisz tylko kupowanie techniki, a nie tworzenie jej – to jest duża różnica. Nie lubisz ani naprawiać, ani nie do końca cię interesuje, jak coś jest stworzone, zbudowane i czy można to przerobić. Projektujesz tylko z produktów, które znajdziesz gotowe w katalogach. Zamiast być twórcą, stałeś się pośrednikiem handlowym gadżetów. Klientem, którego jedyną etyką jest wiedzieć, co jest w modzie. Jesteś niezbędnym trybikiem w maszynie systemu, który głównie chce posiadać. A wiesz, co ci powiem? Jeśli nie wiesz, jak coś jest zrobione i jak coś naprawić, to w sumie tego nie posiadasz. Spójrz, jak wyglądają reklamy do projektowania zrównoważonego… przecież to są katalogi produktów.

ŻELBECKI: Łatwo rzucać inwektywy. Przynajmniej nihilistycznie nie cofam techniki do króla Ćwieczka jak ci budujący ze słomy, którzy z nienawiści do techniki stworzyli swój sztandar!

CHOCHOŁ: Właśnie że jest na odwrót – to oni lubią technikę. Wciąż ją rozwijają, eksperymentują, by stworzyć rozwiązania bardziej przyjazne użytkownikom, naturze i przyszłym pokoleniom. Idź, proszę, na plac budowy z naturalnych materiałów, a usłyszysz dyskusje na temat techniki i technicznych rozwiązań oraz ich konsekwencji dla środowiska i ludzi. W środowisku budowniczych naturalnych nie słychać pytań: „jak coś zrobić?”, „po co coś robić?”, ani „czy można tego nie robić?” – i to ostatnie też jest pytaniem jak najbardziej technicznym. Jeśli pójdziesz na plac budowy high-tech, usłyszysz głównie rozmowy o tym, jak szybciej i taniej skończyć budowę. O czym to może świadczyć?...

ŻELBECKI: Słuchaj, Chochole, nie masz nawet uprawnień architektonicznych. Nie rozumiesz uwarunkowań na budowie. Oczywiście przejmujemy się terminami i kosztami, ale też pięknem i jakością... a technika jest częścią tego. Za to propagowane przez ciebie prymitywne budynki ze słomy i gliny to wsteczność – pułapka, przed którą powinna się strzec współczesna architektura.

CHOCHOŁ: Przykre i zaskakujące jest to, jak niewiele wiesz o naturalnej architekturze. Dałeś się nabrać tym, którzy chcą ją zdyskredytować, bo zagraża ich interesom. Oni robią to z wyrachowania, ty – z niewiedzy. Tak chciałbym, byś zobaczył, jak różnorodne mogą być budynki naturalne. Są wśród nich zarówno proste, klasyczne, jak i nowoczesne.

AKT 4: O DETERMINIZMIE TECHNOLOGICZNYM, MAFII, POLITYCE I NIEBEZPIECZNYCH USTAWACH

ŻELBECKI: Czemu się tak uwziąłeś na technikę? Ona jest wszystkim, co robimy. Nie można jej oceniać w kategorii zła czy dobra. Technika jest poza moralnością. Negatywny jest jedynie brak jej rozwoju. Każdy region na świecie chciałby dołączyć do tych, które są bardziej technicznie rozwinięte. Każdy woli mieć lepiej działające urządzenie niż gorsze. Rozwój techniki idzie w parze ze wzmocnieniem ekonomii i wzrostem gospodarczym, jest czymś, co postulują wszystkie polityczne partie od lewa do prawa. Dzięki rozwojowi techniki możemy rozwiązać wielkie problemy tego świata, kryzys, inflację, bezrobocie.

CHOCHOŁ (sarkastycznie): O tak! Ale boję się trochę, gdy przypominam sobie tych polityków, którym rzeczywiście udało się najskuteczniej i całkowicie powstrzymać inflację, bezrobocie, kryzys i przeludnienie... Pamiętasz ich?... Stalin, Hitler, Pol Pot.

SOKRATES: Chochole, to cios poniżej pasa. Żelbecki nie jest faszystą. On raczej wierzy, że technika sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Jednak gdyby tak było, to jaki sens miałoby to całe nasze dyskutowanie o związkach technologii z ekologią? Zrównoważony rozwój to zagadnienie na wskroś etyczne.

ŻELBECKI: Chcę powiedzieć, że walczenie z rozwojem techniki to walka z wiatrakami.

SOKRATES: Obawiam się, że dotykamy tu problemu determinizmu technicznego, głoszącego, że technologia musi się rozwijać i nie możemy tego powstrzymać. Jeśli się zastanowić, to w sumie bardzo przygnębiająca i smutna myśl, zakładająca, że w sumie technologia od nas nie zależy... że nic nie możemy zrobić... że jedyną naszą rolą może być kosmetyczne upiększanie tego trupa, jakim jest martwa technologia (bo przecież nie jest ona żywa). Ja chciałbym wierzyć, że może być jakaś alternatywa.

ŻELBECKI: Obawiam się, że możesz być jedynym, który tak myśli, Sokratesie...

SOKRATES: Chyba jednak nie. Od czasu gdy Thomas Kuhn napisał w latach 60. przełomową książkę Struktura rewolucji naukowych[55], rozwija się ciekawa nauka zwana STS – Science, Technology and Society (Nauka, Technika, Społeczeństwo). Jest to dziś uznana dziedzina wiedzy, która pokazuje wpływ społeczeństwa na rozwój nauki i techniki. To znaczące, że w słynnym MIT na małej wystawie prezentującej najbardziej przełomowe prace naukowe znajduje się właśnie książka z dziedziny STS The Social Construction of Technology System [„Społeczna konstrukcja systemów techniki”]. Pokazuje ona złudność determinizmu technologicznego na przykładach ewolucji różnych wynalazków: między innymi rowerów, tworzyw sztucznych. Jej autorzy twierdzą, że nie ma jednego i nieuchronnego kierunku rozwoju techniki. Jest ich wiele i to równie prawdopodobnych. Decydującym czynnikiem jest tu społeczna świadomość, aspiracje oraz relacje grup, których ta technika dotyczy. I chociaż wiem, że dziś Chochoł ci się naprzykrzał i nie masz ochoty go słuchać, to trzeba przyznać, że promowane przez niego techniki naturalne mogą być przykładem tego, jak w architekturze możliwy jest alternatywny kierunek rozwoju. Spójrz: w XX wieku rozwinął się żelazobeton i tworzywa sztuczne – wiele poświęcono im badań i otaczał je sprzyjający klimat kulturowo-polityczno-ekonomiczny – poza racjonalnymi przyczynami ich sukcesu było też i wiele zupełnie niemerytorycznych – stawały się modne i kojarzone z nowoczesnością, otrzymywały subsydia państwowe. Prawodawstwo, które w XX wieku zaczęło intensywnie kodyfikować prawo budowlane, bardzo umocniło rolę tego materiału. Wymagając go w wielu elementach budynku – fundamentach, nadprożach itp. – nie dawano dla niego alternatywy. A przecież przez tysiące lat budowano domy, zamki i pałace bez użycia zbrojonego betonu. Nagła amnezja opanowała przemysł budowlany. W tym samym czasie naturalne budownictwo z gliny, drewna, a tym bardziej ze słomy nie było rozwijane. Pod koniec XX wieku było bardzo mało przykładów dobrego budownictwa z materiałów naturalnych… a jeszcze mniej przykładów, które mogłyby pobudzić wyobraźnię architektów i potencjalnych klientów. Pod koniec wieku można by dojść do wniosku, że skoro glina, drewno, słoma są technologiami starymi i ustąpiły miejsca betonowi i plastikowi, to te stare są gorsze, a nowe lepsze. Wielu wciąż tak myśli jak ty, panie Żelbecki. Ktoś mógłby nawet zaproponować analogię do teorii Darwina. Zmiany, jakie nastąpiły w ostatnim dziesięcioleciu, pokazują jednak, że rozwój technologii nie jest ani tak liniowy, ani tak oczywisty. Powstało w społeczeństwie zjawisko etycznego klienta, który poszukuje produktów pozyskiwanych i wytwarzanych zgodnie z etycznymi standardami. Na największych europejskich targach – Ecobuild w Londynie – można zobaczyć dziesiątki, jeśli nie setki materiałów naturalnych, a drewno panuje tam już niepodzielnie. Prawie stuletnie zaniedbania w rozwoju naturalnych materiałów zaczynają być powoli nadrabiane. Drewno, które jeszcze parę lat temu było odłożone do lamusa jako przeżytek, dziś jest wizytówką modnych architektów. Chcę przez to powiedzieć, że o rozwoju techniki decyduje wiele czynników, które mogą być zrozumiane tylko z pozycji humanistycznych.

ŻELBECKI: ...Ale dlaczego ktoś chciałby popierać beton, skoro jest tak zły, jak twierdzisz?... To jakaś spiskowa teoria.

CHOCHOŁ: O, przyczyn może być wiele! A pożywki dla spiskowych teorii też nie trzeba szukać daleko. Czy słyszałeś o sądzonej w 80. latach nowojorskiej mafii, zwanej „Klubem Betonowym”, która przejmowała wszystkie kontrakty związane z cementem i betonem, o ile ich wartość przekraczała 2 miliony dolarów – takie jak nowojorskie projekty Ieoha Minga Peia[56]. Tamci mafiosi siedzą w więzieniu, ale do dziś przemysł betonowy ma tendencje do monopolizacji i tworzenia wielkich korporacji. Przemysł mieszkaniowy mógłby wyglądać zupełnie inaczej. Naturalne materiały budowlane – glina, kostki słomy, drewno, kamień – zwykle są lokalnie dostępne, a ich produkcja jest z natury zdecentralizowana.

ŻELBECKI: Przecież nikt nikomu nie zabrania budować z gliny, słomy.

CHOCHOŁ: Niestety nie tylko nie pomaga, ale niebawem może skutecznie uniemożliwić. W tym największy problem i przyczyna mojej wściekłości. Chociaż są na świecie setki przykładów, że tymi technikami można budować nie tylko hobbitowe chatki, ale i okazałe budynki publiczne – niebawem w Polsce możemy stanąć wobec problemu, że będzie to nielegalne. Coraz głośniej mówi się o wprowadzeniu ustawy, która narzuci wymogi certyfikowania wszystkich produktów budowlanych. Co za tym idzie, glina, słoma, które od wieków były stosowane – i które, jak dzisiaj mówiliśmy, potrzebują wparcia i rozwoju – staną się nielegalne. Nierealistyczne jest certyfikowanie kostki słomy czy każdej gliny z wykopu. Jak myślisz, komu to jest na rękę? Czy dalej myślisz, że mówię o spiskowych teoriach?

EPILOG: CO ZNACZY E=MC^2

SOKRATES: W naszej rozmowie najbardziej mnie niepokoi myśl o tym, jak wielu ludzi chciałoby problemy ekologii i techniki leczyć jedynie technicznymi metodami.

CHOCHOŁ: Wiem… Sokratesie, chcesz teraz pewnie zacytować Martina Heideggera, który napisał w Pytaniu o technikę: „problem technologii nie jest problemem technologicznym”. W tym wypadku trafił w sedno. Problem techniki jest problemem humanistycznym… Żelbecki wiele szumu robi wokół rozwoju technologii, a tu o brak rozwoju humanizmu chodzi.

ŻELBECKI: Humanizm jest zbyt miękki i zbyt łatwo narażony na manipulacje przez pseudonaukowych hochsztaplerów. Jesteście może dobrzy, ale głupi i szkoda, że tak nie doceniacie moich poglądów na temat nauki... no i energii.

SOKRATES: Ależ skąd! I nauka jest sensowna i wiedza o energii też… Zacznijmy od początku… a czym właściwie jest energia?

CHOCHOŁ: Energia, z greckiego ενεργεια to wielkość charakteryzująca zdolność do wykonania pracy.

SOKRATES: Otóż to: wykonania pracy!... mówiliśmy o energii wbudowanej i eksploatacyjnej, ale można przecież też mówić o energii potencjalnej, psychicznej, życiowej. Jaką energię może w nas wyzwalać architektura… do jakiej pracy i aktywności może nas skłaniać?

CHOCHOŁ: Jeśli dom kojarzy się głównie z kupowaniem, oczywiście wysysa on energię z naszych kieszeni. Wtedy E=mc^2 znaczyłoby

ENERGIA = majątek × cena^2

albo mówiąc z angielska money × credit^2

SOKRATES: Ale przecież budynki mogą dawać pozytywną energię – zachęcać do pracy i aktywności!

CHOCHOŁ: Właśnie o to chodzi! To jest magia budownictwa low-tech. Dzięki temu, że te techniki są proste i dostępne, zachęcają do działania. Ludzie są dziś głodni możliwości tworzenia i kreowania otoczenia, bo większość aktywności oddano maszynom. A tak namacalne budownictwo zapala, daje im wiarę, że oni mogą działać i że od nich zależy technologia. Te budynki naturalne z gliny, drewna i słomy właśnie mają największa energię… Myślę, że powiedzenie „słomiany zapał” powinno zmienić znaczenie.

Tu energię wyliczyć można wzorem:

ENERGIA = możliwości × człowiek^2

albo ENERGIA = miłość × chęć^2…

Co pan na to, Panie Żelbecki?

Kurtyna

Ida Kiss, Neutralne węglowo miasta?

Chociaż zrównoważony charakter miasta należy ujmować szerzej niż tylko w kategoriach wydajności energetycznej, powszechne rozumienie miasta, w którym da się mieszkać (liveable city), opiera się przede wszystkim na ograniczaniu konsumpcji energii. Jest to jeden z ważniejszych powodów, dla których współczesne koncepcje zrównoważonego rozwoju skupiają się na mieście jako kluczu do równowagi na poziomie globalnym[57]. W ciągu ostatnich dziesięcioleci procesy urbanizacyjne znacznie przyspieszyły i – zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej – zachodziły praktycznie bez żadnej kontroli. Urbanizacja była napędzana przede wszystkim przez deweloperów, których interesy są ściśle powiązane z polityką[58]. Doprowadziło to do rozlewania się miast (urban sprawl), w ślad za czym nastąpiło zwiększenie zapotrzebowania na energię niezbędną do komunikacji. Ponadto większość powstających wówczas budynków była niskiej jakości − wydajność energetyczna nie zaliczała się bowiem w tym okresie do reguł projektowania. Na szczęście nadszedł globalny kryzys finansowy, a za jego sprawą zatrzymał się rozwój sektora budowlanego. Czas kryzysu może stanowić zatem okazję do zredefiniowania pojęć i sformuowania wytycznych z myślą o kolejnym okresie wzrostu.

Podczas gdy władze Sztokholmu zadecydowały o uniezależnieniu miasta od paliw kopalnych już w 2003 roku, dzięki czemu siedem lat później miasto mogło się poszczycić tytułem pierwszej zielonej stolicy Europy, neutralność węglowa miast środkowoeuropejskich nadal wydaje się utopią.

Redukcja konsumpcji energii jest również sposobem na poprawienie jakości powietrza w miastach. Ma ona jednak swoje ograniczenia: zawsze będziemy potrzebować energii, by podgrzać wodę na gorący prysznic, będziemy gotować, a nasze elektroniczne urządzenia będą wymagać zasilania. Jakie są zatem praktyczne możliwości ograniczenia konsumpcji energii w celu zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych?

PRZEPŁYW ENERGII W MIASTACH

Energia w miastach ma swój obieg. Ciepło i elektryczność są wytwarzane w elektrociepłowniach, a używane w mieszkaniach i biurach, przemyśle oraz transporcie. Transport prywatny ma własny obieg energetyczny bazujący na paliwach kopalnych. W wyniku ludzkiej działalności powstaje duża ilość odpadów – wśród nich energia, ciepło, materiały stałe i ciecze. Znaczną ich część można ponownie wykorzystać lub przetworzyć, resztę zaś należy traktować ze szczególną ostrożnością, ponieważ bywa szkodliwa dla środowiska. Metabolizm miasta można zrozumieć na podstawie jego obiegu energetycznego[59]. System ten powinien być zamknięty tak szczelnie, jak tylko jest to możliwe. Oznacza to, że w im mniejszym stopniu miasto jest zależne od zewnętrznych zasobów i im mniejsza ilość odpadów jest w nim wytwarzana, tym bardziej staje się miastem zrównoważonym.

W ramach miejskiego metabolizmu różne jego elementy stanowią potencjalne źródła dostarczanej wzajemnie energii. Samochody i budynki nie muszą jej wyłącznie pochłaniać − mogą ją również wytwarzać. Odpady także są źródłem energii, jeśli jednak zmniejszymy ich ilość – szczególnie tych pochodzących z gospodarstw domowych – za sprawą bardziej świadomych nawyków konsumenckich i recyklingu, może to doprowadzić do zachwiania stabilności produkcji energii opartej na spalaniu odpadów. Do takiej sytuacji doszło już w Norwegii, która obecnie sprowadza odpady z innych krajów. Również ścieki można używać do wytwarzania ciepła i/lub elektryczności w elektrowniach bazujących na biomasie. Ogromny potencjał drzemie także w produkcji ciepła in situ i z pomocą lokalnych dostawców.

Do zasilania miejskiej zabudowy mogą służyć samochody: na skalę lokalną albo w ramach większego systemu opartego na zasadzie „samochód-do-sieci”. Ponieważ auta średnio przez 95% czasu są zaparkowane, wykorzystajmy je do magazynowania i wytwarzania energii na potrzeby budynków. Również te ostatnie wyprodukują energię dzięki zamontowaniu na nich ogniw fotowoltaicznych i turbin wiatrowych. Podłączenie takich małych wytwórni energii do całego systemu pozwoli na przekazanie nadwyżki innym użytkownikom.

WYKORZYSTANIE ODNAWIALNEJ ENERGII W MIASTACH

Bardziej oczywiste jest korzystanie z odnawialnej energii na wsi, gdzie znajdują się przeważnie domy jednorodzinne o wielkich dachach, odpowiednich do montowania paneli fotowoltaicznych lub kolektorów słonecznych. Takie rozwiązania znajdują jednak zastosowanie również w miastach, i to nawet w obszarach o najgęstszej zabudowie. Panele słoneczne uda się zainstalować na dachach, chociaż powierzchnia dachowa przypadająca na jednego mieszkańca w wypadku budynków wielorodzinnych jest znacznie mniejsza, a wydajność może być na dodatek niższa z powodu cieni rzucanych przez budynki. Słoneczny potencjał powinien być uważnie analizowany oddzielnie dla każdego miasta, ponieważ – pomimo niedogodności – istnieje wiele różnych rozwiązań. W mieście takim jak Budapeszt istnieje możliwość wyprodukowania wielu terawatów energii, co zdążyli już udowodnić badacze w wypadku Niemiec i Stanów Zjednoczonych[60]. W Europie Środkowo-Wschodniej mamy większy potencjał wykorzystania energii słonecznej niż kraje skandynawskie, a o tym, że metoda ta nie została rozpowszechniona, decyduje nie tylko brak pieniędzy, ale także brak wiedzy, badań i innowacyjności po stronie profesjonalistów oraz sceptycyzm i ignorancja polityków.

Miniaturowe turbiny wiatrowe stały się już rzeczywistością i są zainstalowane na niektórych budynkach. Krajobraz miejski ma swoją własną topografię. Większe ulice, rzeki i kanały tworzą wietrzne kaniony, które są korzystne dla małych generatorów energii.

Energia wytworzona w ramach tak zwanych systemów sąsiedzkich, dzięki wspólnie realizowanym inwestycjom, mogłaby służyć całej społeczności. Takie rozwiązanie wymaga oczywiście dojrzałego rozumienia społeczności oraz odpowiednich rozwiązań legislacyjnych dla sąsiedzkiej energetyki.

Odnawialne źródła energii znajdujące się poza terenem miasta również stanowią ważną alternatywę i można je łatwo włączyć do konwencjonalnego systemu wielkich dostawców i drobnych odbiorców końcowych. Interesującą perspektywą jest nie tylko modernizacja starych elektrowni, w taki sposób aby możliwe było wykorzystywanie w nich odnawialnych źródeł energii, takich jak biomasa czy biogaz, ale także zaopatrywanie całych miast w energię przez farmy słoneczne i wiatrowe.

Użycie odnawialnych źródeł energii w środowisku miejskim wymaga inteligentnego systemu energetycznego, w ramach którego mali producenci podłączają się do sieci energetycznej, aby inni mogli skorzystać z tego, co udało im się wytworzyć.

FAŁSZYWY OBRAZ ZIELONYCH BUDYNKÓW

Nasze miasta składają się z budynków; 30−40% konsumowanej energii jest pochłanianych właśnie przez nie, podczas gdy drugie 30−40% jest wykorzystywane w transporcie, a reszta w przemyśle. Im gęściej zabudowane jest miasto, tym mniejsza ilość energii jest zużywana na transport; w im większym stopniu jego gospodarka opiera się na sektorze biznesowym i usługowym, tym mniej energii zużywa się w przemyśle. W metropoliach takich jak Nowy Jork, Londyn czy Berlin 60% energii zużywanej przez miasto pochłaniają budynki[61]. Największej oszczędności energii można więc dokonać poprzez zwiększenie ich wydajności energetycznej.

Etykiety takie jak „zielony” czy „zrównoważony” mają swoją wartość na rynku nieruchomości. Inwestorzy i deweloperzy prześcigają się w „zielonym” budownictwie w o wiele większym stopniu niż rządy. Zwłaszcza w dzisiejszych czasach, gdy klienci poszukują rozwiązań tańszych w utrzymaniu od przeciętnych współczesnych lub budowanych 10 czy 15 lat temu biur. Z tego właśnie powodu ostatnio powstaje coraz więcej „zielonych biurowców” i „zielonych budynków”, jednakowoż za każdym razem należy dokładnie sprawdzać, co kryje się pod tymi określeniami. Dopiero wnikliwa ocena „zieloności” budynku umożliwi uzyskanie jego prawdziwego obrazu, chociaż wielu potencjalnych najemców nie ma pojęcia na temat rzeczywistego znaczenia certyfikatów. W związku z tym niektórzy inwestorzy mogą wybrać łatwiejsze rozwiązanie i zdobyć certyfikat niezależnie od tego, jaką jakość reprezentuje dany budynek. Kiedy bowiem uzyska się już odpowiednią pieczątkę, nie będzie miało znaczenia, czy budynek jest wykonany w sposób przeciętny czy dobry.

98% budynków w naszych miastach powstało z myślą o następnych dwóch albo trzech dekadach. Wprawdzie zawsze pojawiają się nowe inwestycje, jednak jakość całkowitej masy budynków w danym mieście zależy od starej zabudowy. Budynki wymagają renowacji co około 50 lat. Obecnie domy z prefabrykatów osiągnęły stan, w którym daje znać o sobie paląca potrzeba ich odnowienia. W Europie Środkowo-Wschodniej w domach tego typu żyje 30% mieszkańców miast[62]. Budynki takie można wyremontować w sposób bardzo wydajny pod względem energetycznym; w trakcie takiej energetycznej modernizacji na ścianach i dachach stosuje się optymalną grubość termoizolacji, wymienia okna na modele z trójwarstwowym przeszkleniem i montuje system wentylacji z możliwością odzysku ciepła. W takim scenariuszu osiągniemy oszczędność energii na poziomie 70 lub 80% w skali roku, a marnujące teraz energię budynki z prefabrykatów staną się obiektami o niskim lub bardzo niskim zapotrzebowaniu energetycznym[63].

Skala ingerencji tego rodzaju jest ograniczona w wypadku budynków historycznych. Serca naszych miast są gęsto zabudowane, a wiele spośród znajdujących się tam budowli jest otoczonych specjalną ochroną. Możliwe jest jednak odnowienie ich okien zapewniające parametry porównywalne ze współczesnymi produktami przy jednoczesnym zachowaniu szacunku dla oryginalnego wyglądu; można zamontować termoizolację na wewnętrznych ścianach i na dachach; w lepszym funkcjonowaniu takich budynków pomaga również rozwój termoizolacyjnych tynków. Przy ostrożnych szacunkach, w wypadku historycznych dzielnic możliwe jest osiągnięcie oszczędności energetycznych na poziomie 40%, przy wynoszącej 8,5 roku stopie zwrotu.

Rzecz jasna wyliczenia tego rodzaju zachowują wartość wyłącznie w perspektywie krótkoterminowej. W dłuższej perspektywie należy pamiętać o całym cyklu życiowym budynku − i w tym momencie pojawia się zagadnienie wartości energii już wpisanej w istniejące obiekty. Jest ona czystą oszczędnością, można ją wyrazić w konkretnych kwotach. Użycie przyjaznych dla środowiska materiałów budowlanych już nie tak łatwo daje się przełożyć na język oszczędności. Ocena z perspektywy całego cyklu życiowego pokazuje jednak, że energia użyta po rozbiórce budynku jest mniejsza w wypadku ekologicznych materiałów, ponieważ albo są one pochodzenia organicznego i biodegradowalne, albo też nadają się do przetworzenia. Przyszłe regulacje budowlane będą musiały uwzględniać długoterminową ocenę i konieczne będzie wprowadzenie ograniczeń wynikających z przyjęcia takiej perspektywy. Modernizacja tkanki miejskiej powinna być dokonana na podstawie myślenia strategicznego, ponieważ od tego, w jaki sposób zostanie przeprowadzona, będzie zależało zużycie energii w ciągu najbliższych stu lat. Nasze miasta, jeśli wyznacznikiem poprawy ich elementów staną się energetyczna wydajność i świadomość zmian klimatycznych, naprawdę mogą stać się węglowo neutralne.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

MICHAŁ CHOPTIANY

Dalibor Hlavacek, Naturalne materiały – historia czy nadzieja?

W mojej ulubionej książce – Operating Manual for Spaceship Earth („Instrukcja obsługi Statku Kosmicznego Ziemia”) – Buckminster Fuller (1895−1983) wyobraził sobie Ziemię jako statek kosmiczny zaprojektowany tak dobrze, że możliwa jest na nim regeneracja życia pomimo występującego tam zjawiska entropii. Według Fullera Ziemia, podobnie jak samochód, jest przedmiotem mechanicznym: „tak samo musimy wymieniać olej, dolewać benzyny do baku i wody do chłodnicy, aby się zająć nią jako całością”[64].

POLLUTO ALBO 10 PROBLEMÓW ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Wydaje się jednak, że teraz, u progu trzeciego tysiąclecia, ten wyjątkowy pojazd zaczyna się psuć i że wkrótce trzeba będzie zmienić jego nazwę na „Polluto”[65]. Wzrastająca liczba mieszkańców planety i ich walka o wyższe standardy życia prowadzą do wywierania ogromnego wpływu na środowisko. Zacznijmy od wyliczenia problemów, wobec których stajemy:

1. Zmiany klimatyczne − ramowa konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych na temat zmian klimatycznych definiuje je jako „zmiany, które można przypisać, wprost lub nie wprost, działalności ludzkiej prowadzącej do zmiany składu atmosfery ziemskiej, odbiegające od naturalnej zmienności klimatu obserwowanej w porównywalnych okresach”. Zmiany klimatyczne przejawiają się na wiele sposobów, w tym przez wzrost średnich temperatur, zmiany składu wód deszczowych, nieprzewidywalne zjawiska pogodowe czy wzrost poziomu mórz i oceanów spowodowany przez topnienie lodowców i czap polarnych[66].

2. Zanieczyszczenie środowiska − jest wynikiem działalności ludzi, używania paliw kopalnych, przemysłu i rolnictwa, które mają negatywny wpływ na ludzkie zdrowie i naturalną bioróżnorodność.

3. Zanik warstwy ozonowej − warstwa ozonu znajduje się w stratosferze na wysokości 10−40 km i pochłania większość promieniowania UVB pochodzącego ze światła słonecznego. Jej zmniejszanie powodują związki chemiczne zawierające fluor, chlor i brom, które dostają się do atmosfery również wskutek działalności człowieka. Zanik warstwy ozonowej prowadzi do wzrostu promieniowania ultrafioletowego na powierzchni Ziemi, co ma niekorzystny wpływ na ekosystemy wodne i lądowe, strukturę łańcucha pokarmowego oraz ludzkie zdrowie. Wśród negatywnych konsekwencji tego procesu dla zdrowia człowieka należy wymienić nowotwory skóry, kataraktę i zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego[67].

4. Zasoby naturalne − stopniowe wyczerpywanie się nieodnawialnych zasobów naturalnych. Szacowana wielkość rezerw według danych British Petroleum to: gaz ziemny − 66 lat, węgiel − 180 lat, ropa naftowa − 45 lat. Jeśli chodzi o źródła odnawialne, to ich eksploatacja przebiega na nadmiernie wysokim poziomie.

5. Woda (ilość i jakość) − niezrównoważone wykorzystywanie zasobów wody[68] doprowadziło do jej krytycznych niedoborów w kilku regionach świata. Jeden na pięciu mieszkańców Ziemi nie ma stałego dostępu do wody pitnej, a nierówności w dostępie do wody i jej spożyciu stają się coraz głębsze. Jakość wody pogarsza się na skutek działalności człowieka, przede wszystkim zaś z powodu użycia nawozów sztucznych i pestycydów.

6. Deforestacja (wylesianie) − do zmniejszania się obszarów leśnych dochodzi z wielu powodów: drewno i węgiel drzewny są wykorzystywane jako paliwo oraz stanowią cenny towar; pozyskane w wyniku wycinki lasów tereny służą jako pastwiska, ziemia uprawna lub obszary pod zabudowę mieszkalną. Niszczenie lasów bez ponownego zalesiania prowadzi do naruszenia naturalnych biotopów, utraty bioróżnorodności oraz wyjałowienia ziemi, gleba staje się też bardziej podatna na erozję. Szczególnie w obszarach tropikalnych deforestacja znacznie przyczynia się do zwiększenia emisji CO_2[69].

7. Degradacja gleby − urbanizacja, budownictwo, kopalnie, konflikty zbrojne, rolnictwo i wylesianie prowadzą do degradacji gleby[70], problemu obejmującego zarówno erozję i zanieczyszczenie wierzchnich warstw gleby, jak i zanikanie oraz skażenie wód gruntowych. Może to prowadzić do niszczenia naturalnych biotopów i spadku żyzności gleby, zmiany współczynnika przepuszczalności gleby zwiększają zaś ryzyko powodzi. Utrata żyznej gleby prowadzi do obniżenia produkcji rolnej danego regionu, natomiast wywiewanie ziemi w procesie erozji powoduje zaburzenie lokalnego systemu wodnego.

8. Odpady − światowa gospodarka jest oparta na wysokiej konsumpcji nieprzetworzonych materiałów[71]. W krajach członkowskich EEA (European Environment Agency) każdy mieszkaniec wytwarza w ciągu roku 4 tony odpadów, podczas gdy każdy mieszkaniec Unii Europejskiej jest odpowiedzialny za powstanie 520 kg domowych śmieci rocznie. Likwidacja odpadów może mieć negatywny wpływ na środowisko poprzez emisję do atmosfery, oddziaływanie na wody powierzchniowe i gruntowe. Przetwarzanie odpadów jest źródłem gazów cieplarnianych, przede wszystkim metanu, i przyczynia się do globalnych zmian klimatu. Odpady świadczą również o zużyciu dóbr naturalnych.

9. Bioróżnorodność[72] − utrata bioróżnorodności prowadzi do zmniejszenia zróżnicowania gatunków biologicznych: spadku ich liczby oraz wzrostu liczebności tych gatunków, które utraciły swoich naturalnych przeciwników. Wpływ człowieka na środowisko doprowadził do gwałtownej redukcji różnorodności, i to nawet na poziomie genetycznym. „Głównymi przyczynami są zmiany środowiska naturalnego spowodowane intensywnym działaniem systemów produkcji rolnej, budownictwem, funkcjonowaniem górnictwa odkrywkowego, nadmierną wycinką lasów oraz nadmierną eksploatacją oceanów, rzek, jezior i gleb, wprowadzaniem do ekosystemów obcych gatunków, skażeniem oraz − w coraz większym stopniu − globalną zmianą klimatyczną”[73].

10. Populacja − ludzka populacja od okresu epidemii czarnej śmierci panującej w XIV wieku stale rosła. Według ONZ w roku 2011 osiągnęła 7 miliardów ludzi i jest prawdopodobne, że do 2050 osiągnie – według różnych scenariuszy – 7,4, 8,9 lub 10,6 miliarda[74]. Brak równowagi ekonomicznej pomiędzy krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się również jest zagrożeniem dla środowiska.

ZMIANY KLIMATYCZNE

Kwestia kondycji środowiska naturalnego była często zawężana do dyskusji na temat bieżących zmian klimatycznych. Z czasem dyskusja ta doprowadziła do wyłonienia się dwóch silnie zwalczających się obozów. Pierwszy z nich skupił się wokół Międzyrządowego Zespołu do spraw Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC)[75]. Jego przedstawiciele są przekonani, że obecne zmiany klimatu na świecie są skutkiem wzrostu stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze. Zwolennicy przeciwnej teorii skłaniają się ku przekonaniu, że zmiany klimatyczne są zjawiskiem naturalnym i wynikiem wzrastającej aktywności słońca. W dziejach naszej planety wyraźnie widoczne są okresy zimniejsze (zlodowacenia lub „epoki lodowcowe”), które przez długi czas następowały naprzemiennie z okresami cieplejszymi (interglacjałami). Obecnie żyjemy w czasie między zlodowaceniami, który trwa zwykle krócej niż samo zlodowacenie. Według obliczeń wykonanych przez badaczy z Instytutu Nielsa Bohra, nagłe zmiany klimatu o wielkości rzędu 7−10 K (skala Kelvina) raz na 1,5 tysiąca lat stanowią naturalny składnik procesów zachodzących w systemie klimatycznym. Dlatego przeciwnicy teorii wiążącej koncentrację CO_2 z globalnym ociepleniem przypisują główną rolę wzrostowi aktywności słonecznej[76].

Druga strona debaty – IPCC – w raporcie za rok 2007 (AR4)[77] ogłosiła, że wzrost temperatury w skali światowej jest w 90% rezultatem ludzkiej działalności. Według obliczeń IPCC wzrost temperatury powierzchni Ziemi jest wynikiem wzrostu stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze (przede wszystkim CO_2 i metanu), którego przyczyną są między innymi wycinka lasów, wykorzystywanie paliw kopalnych oraz rolnictwo. Ludzka populacja, licząca obecnie 7 miliardów, wytwarza rocznie 2,4 miliarda ton dwutlenku węgla. W latach 1800−2002 stężenie CO_2 wzrosło z 280 do 350 ppm, podczas gdy temperatura w tym samym okresie podniosła się o 0,8 K. Wzrost temperatury powierzchni ziemi doprowadził do topnienia lodowców, cofania się pokrywy śniegowej oraz wzrostu poziomu mórz[78].

SCENARIUSZ 2°C

Przeprowadzone niedawno badania pokazują, że w ciągu ostatnich 150 lat temperatura Ziemi miała związek z aktywnością słoneczną tylko przez pierwszych 120, natomiast w odniesieniu do ostatnich 30 lat krzywe aktywności słonecznej i temperatur ziemskich zaczęły się zasadniczo różnić[79].

W odpowiedzi na ustalenia IPCC Porozumienie Kopenhaskie ustanowiło jako cel długoterminowy obniżenie emisji gazów cieplarnianych do takiego poziomu, żeby temperatura ziemi do 2050 roku nie wzrosła o więcej niż 2°C. Badania wykazały, że warunkiem koniecznym osiągnięcia tego celu jest obniżenie w tym okresie emisji CO_2 do poziomu 10 Gt rocznie, czyli − w przeliczeniu na osobę − do poziomu 1 t CO_2 rocznie[80].

Jednak nawet niezależnie od tego, czy ludzka aktywność jest przyczyną globalnych zmian klimatycznych czy nie, pozostaje oczywiste, że ma negatywny wpływ na stan środowiska naturalnego. Dlatego też − moim zdaniem − globalne wysiłki mające na celu obniżenie emisji gazów cieplarnianych powinny być uznawane za ważne z punktu widzenia zmiany w naszym podejściu do efektywności budowania i technologii, strat energii i użycia odnawialnych zasobów. Jednym z naszych celów powinno być zachowanie nieodnawialnych zasobów naturalnych dla przyszłych pokoleń, w duchu powszechnie znanej definicji zrównoważonego rozwoju: „zaspokajanie współczesnych potrzeb bez ograniczania możliwości przyszłych pokoleń do zaspokajania ich własnych”.

ODNAWIALNE MATERIAŁY NATURALNE

W obniżaniu wpływu działalności budowlanej na środowisko, z punktu widzenia wykorzystywanych materiałów, bardziej skuteczne jest używanie nieodnawialnych zasobów naturalnych połączone z zaawansowanym recyklingiem oraz zwiększanie proporcji stosowania odnawialnych, naturalnych materiałów.

Ogólnie rzecz ujmując, materiały naturalne wykazują niższe wartości energii ucieleśnionej (embodied energy) oraz innych ekowskaźników i wpływają w sprzyjający sposób na jakość przestrzeni wewnątrz budynków. Wady takich materiałów, powiązane z ich naturalnym źródłem – najczęściej niska odporność na uszkodzenia przez wodę, działalność mikroorganizmów, gryzoni czy ognia − mogą być wyeliminowane poprzez właściwe podejście architektoniczne i budowlane. Niemniej pytanie, czy jest możliwe znalezienie nadziei na zrównoważone budownictwo w trzecim tysiącleciu w szerszym zastosowaniu naturalnych materiałów, pozostaje otwarte.

Le Corbusier w swoich rozważaniach na temat masowo produkowanych budynków krytykował materiały naturalne jako heterogeniczne i niestabilne, nienadające się do pełnego użycia z powodu niemożliwych do przewidzenia nieregularności i defektów. Materiały sztuczne natomiast były jego zdaniem jednorodne, przebadane w laboratoriach i stworzone ze stabilnych elementów[81].

Oczywiste jest, że droga do użycia naturalnych materiałów na szerszą skalę jest blokowana przez trzy czynniki:

− techniczne ograniczenia budownictwa opartego na materiałach naturalnych (przede wszystkim bezpieczeństwo pożarowe i integralność konstrukcyjna);

− konieczność regularnego odnawiania użytych materiałów naturalnych;

− ego architekta, który zawsze pragnie tworzyć w nieskrępowany sposób i nie chce mieć rąk związanych specyficznymi technikami czy metodami budowania; chce też używać nowych, postępowych i inspirujących materiałów.

NATURALNA ARCHITEKTURA W ROZMIARZE XXL

Użycie naturalnych materiałów może być jednym ze sposobów uzyskania budynków o względnie niskiej konsumpcji energii i zminimalizowanym oddziaływaniu na środowisko. Drewno jest jedynym odnawialnym materiałem, który można zastosować do wznoszenia kilkupiętrowych konstrukcji podtrzymujących ciężary − w wypadku Republiki Czeskiej wysokich do pięciu pięter. Użycie naturalnych materiałów na pewną skalę, z powodu ich ograniczeń technicznych, nadal jest poza naszym zasięgiem – wciąż nie potrafimy postawić drewnianego drapacza chmur albo drewnianej linii montażowej w fabryce samochodów. Przede wszystkim jednak wykorzystywanie naturalnych materiałów odnawialnych jest ograniczone tempem, w jakim ich zasoby są odtwarzane.

Chociaż w wypadku Europy kontynentalnej możliwe jest mówienie o wysokim współczynniku produkcji biomasy na kilometr kwadratowy, dzięki obfitym opadom i umiarkowanemu klimatowi, w innych regionach świata sytuacja jest daleka od takiego obrazka. Brak równowagi między pozyskiwaniem i wzrostem zagraża stabilności poszczególnych ekosystemów oraz szkodzi środowisku, o czym świadczą wręcz podręcznikowe przykłady z Ameryki Środkowej czy też starożytnego Śródziemnomorza. Przez wiele stuleci Majowie konsekwentnie praktykowali coś, co dzisiaj nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem obszarami leśnymi. Pod rządami władcy Jasawa Chana K’awiila (682−734) doszło jednak do gwałtownego wzrostu liczby budowanych świątyń, co wymagało dużych dostaw materiałów − przede wszystkim zaś prostych, dorosłych drzew, które mogły utrzymać ciężar kamiennych konstrukcji. Z czasem doprowadziło to do zniszczenia lasów, pierwotnie służących jako wartościowe źródło nie tylko drewna budowlanego, ale również paliwa, żywności i lekarstw. Porzucenie zrównoważonego modelu leśnictwa doprowadziło do zaburzenia subtelnej równowagi w lokalnym ekosystemie (deforestacja, erozja gleby, zakłócenie gospodarki wodnej), a ostatecznie − do upadku cywilizacji Majów.

Z kolei w basenie Morza Śródziemnego wylesianie dużych obszarów rozpoczęło się we wczesnym okresie hellenistycznym. Drewno służyło do ogrzewania, konstruowania statków i budynków, a także do wytwarzania mebli oraz rzeźb. Oczyszczona z drzew ziemia była następnie wykorzystywana rolniczo. Proces deforestacji na masową skalę i tym razem doprowadził do erozji i pogarszania się jakości ziemi uprawnej, co w połączeniu ze zmianą klimatu zaowocowało osłabieniem i upadkiem wielkich klasycznych cywilizacji. Jednym z przykładów może być ważny port handlowy w Efezie – swego czasu najdumniejsze miasto jońskiej Grecji i późniejszej wschodniej części imperium rzymskiego. Oczyszczenie z lasów wzgórz otaczających miasto doprowadziło do erozji, deszcz zmył wierzchnią warstwę gleby, a spływająca w dół ziemia doprowadziła do zamulenia portu, największego źródła miejskiej prosperity. Mimo wielokrotnych prób oczyszczenia portu, stopniowo oddalał się on od morza (teraz znajduje się dokładnie w odległości 5 km od linii brzegowej) i tracił na znaczeniu handlowym.

REDUCE – REUSE – RECYCLE

W kontekście przewidywanego wzrostu populacji Ziemi do 10 miliardów ludzi do końca 2050 roku (jest to liczba cztery razy większa od populacji z 1950 roku)[82] dążenie do poprawy warunków życia w krajach obecnie rozwijających się oznacza, że stosowanie naturalnych materiałów budowlanych jest niemożliwe. Jedyną zrównoważoną opcją jest korzystanie z materiałów, których można użyć ponownie lub przetworzyć, i to niezależnie od tego, czy są one naturalne czy też nie.

Koncepcja ta jest promowana przez autorski zespół Williama McDonougha i Michaela Braungarta w ich książce Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things [„Od kołyski do kołyski: przetworzenie naszego podejścia do produkcji przedmiotów”]. W przeciwieństwie do tradycyjnego ekologicznego projektowania opierającego się na „minimalizacji”, to znaczy bardziej efektywnym użyciu materiałów i energii, fundamentem idei Cradle to Cradle (C2C) są „nieprzerwane cykle materiałowe i maksymalne wykorzystanie odnawialnej energii”. Takie podejście nie tylko spowalnia proces wyczerpywania się zasobów (zarówno materiałów, jak i energii), lecz także w idealnym przypadku może doprowadzić do powstania systemu pozbawionego odpadów. Produkt, w naszym wypadku budynek, musiałby być zaprojektowany nie tylko z punktu widzenia przyszłego użytkownika (funkcja, estetyka, jakość); projekt musiałby brać pod uwagę również to, co będzie się z budynkiem działo, kiedy przestanie być używany – jaki pożytek będzie można mieć z niego z perspektywy procesów naturalnych lub w kontekście przyszłej produkcji na skalę przemysłową. Przemysł oparty na filozofii C2C działa według zasad podobnych do procesów naturalnych i korzysta z materiałów tak, jak organizm z substancji odżywczych podczas metabolizmu. Ważne jest zachowanie zasady zamkniętego cyklu − czy to technologicznego, czy biologicznego; materiały wykorzystane muszą pozostać w ramach cyklu jako „substancje odżywcze” (odpad to jedzenie). Materiały zoptymalizowane dla cyklu biologicznego w rzeczywistości służą jako biologiczne substancje odżywcze i mogą być poddane bezpiecznemu procesowi biodegradacji w środowisku. Z kolei materiały przeznaczone dla cyklu technicznego są uważane za „techniczne substancje odżywcze” i nie powinny stawać się częścią cyklu biologicznego.

Projektowanie związane z cyklem życiowym produktów jest teraz nieodłączną częścią przemysłu samochodowego. Recykling nie jest już brany pod uwagę przez producentów wyłącznie w kontekście końca żywotności samochodu, ale jest wiązany z wszystkimi etapami jego powstawania. Na przykład koncern Volkswagen wypracował cały szereg środków i procedur, dzięki którym jest w stanie osiągnąć 85% stopę recyklingu oraz 95% stopę wykorzystania zezłomowanych samochodów. Podobne wymogi powinny być nałożone na budownictwo albo − odpowiednio − na architekta: powinniśmy sobie przypomnieć, że budowle i obszary zabudowane w obrębie Unii Europejskiej składają się z 40% odpadów powstałych w wyniku ludzkiej działalności.

ARCHITEKT JAKO ODKRYWCA

Niestety zrównoważona architektura jest często postrzegana jako ograniczenie możliwości twórczych architektów i spotyka się z dosyć chłodnym przyjęciem. Jednym z przykładów może być odpowiedź Petera Eisenmana na propozycję udzielenia wywiadu dotyczącego zrównoważonego budowania: „Rozmawianie ze mną o zrównoważonym rozwoju jest jak mówienie o rodzeniu dziecka. Czy jestem przeciw? Nie. Czy chciałbym poświęcić na to mój czas? Nie bardzo. Wolałbym pójść na mecz baseballu”[83].

A jednak projektowanie budynków zgodnie z przedstawionymi tutaj zasadami stanowi intrygujące wyzwanie dla architektów, a nowe podejście może znaleźć odzwierciedlenie w nowej estetyce zabudowanego środowiska. Pozwolę sobie przywołać dzieło pracowni 2012Architecten, dla której wyrażenie „ponowne użycie” stanowi zarówno misję, jak i twórczą strategię. Jej projekty pokazały, że przepływ odpadów i ograniczone źródła materiałów mogą być doskonałymi okolicznościami innowacyjnego projektowania. Zespół tej pracowni jest motywowany nie tylko ekologicznym punktem widzenia, ale także kreatywnym potencjałem płynącym z wtórnego użycia materiałów, które może prowadzić do świeżej, nowej architektury o nieoczekiwanych jakościach. Ich Villa Welpeloo jest w 60% zbudowana z ponownie wykorzystanych materiałów znalezionych w bezpośrednim sąsiedztwie placu budowy. Pokrycie fasady wykonano z drewna ze starych bębnów na kable znajdujących się w pobliskiej fabryce (według najnowszych danych oszczędność 85% emisji CO_2), podczas gdy cała konstrukcja nośna powstała ze stalowych dźwigarów ze starej windy typu paternoster (oszczędność 95% emisji CO_2 w porównaniu z nową konstrukcją stalową). Winda wykorzystana na budowie została wbudowana wewnątrz domu. Oświetlenie wykonano z elementów uszkodzonych parasolek, a płytki w łazience – z plastiku z przetworzonych kubków po kawie.

Ponownie używane materiały stanowią również źródło inspiracji dla architekta Wang Shu oraz jego Amateur Architecture Studio. Zaprojektowane przez Wang Shu Muzeum Historyczne w Ningbo wykorzystuje na fasadzie 20 rodzajów czerwonych i szarych cegieł z dawnych okolicznych zabudowań rolnych, ułożonych techniką murarską nawiązującą do tradycyjnej metody wapan, której używano do budowy schronów na wypadek katastrof naturalnych. Poetycka struktura fasady wpisuje się doskonale w otoczenie, zupełnie jakby stała tam od wieków.

ZMYSŁOWA ARCHITEKTURA

Powróćmy jednak do naturalnych materiałów. Obecna przewaga materiałów nowych, wyprodukowanych przemysłowo wynika z możliwości ich zastosowania, wręcz trudnych do przewidzenia, chociaż brakuje nam długotrwałego doświadczenia w ich wykorzystywaniu. Nasze nowe budynki często są pozbawione głębi, tajemnicy i cienia, nie wabią już naszych zmysłów, za pomocą których moglibyśmy stopniowo odkrywać przestrzeń[84]. Niemniej zmysłowa percepcja ma istotny charakter integracyjny: dzięki odbieraniu przestrzeni wszystkimi zmysłami, tworzymy całościowe wrażenie, przez co aktywna część mózgu jest większa niż w wypadku działania jednego zmysłu. Każde znaczące działanie architektoniczne jest dedykowane wielu zmysłom: wszak osądzamy materiał naszymi oczami, uszami, nosami, językami, skórą, kośćmi, mięśniami...

Fascynacja niedawno stworzonymi materiałami, w połączeniu z narodzeniem się nowych form architektonicznych, doprowadziła do odejścia od naturalnych materiałów. Jednak to właśnie one „pozwalają naszemu wzrokowi na poznanie ich powierzchni i przekonują nas o prawdziwości materii”[85]; ich piękno i emocjonalna siła mają wyjątkowy charakter. Podczas gdy przemysłowo wytworzone materiały wykazują tendencję do cechowania się precyzyjną, pozbawioną wieku doskonałością, materiały naturalne odzwierciedlają proces starzenia się, a czynnik czasu kształtuje jeszcze jedną jakość architektury. Renesans naturalnych materiałów w architekturze jest, moim zdaniem, jedną z tych ścieżek, którymi można odejść od zdematerializowanej architektury pozbawionej znaczenia ku wielozmysłowemu doświadczaniu architektonicznej przestrzeni. Przypomnijcie sobie trafną uwagę Kengo Kumy: „musimy znaleźć jakiś zamiennik dla betonu − istoty ludzkie potrzebują tego zarówno fizycznie, jak i duchowo”[86].

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

MICHAŁ CHOPTIANY

Artykuł ukazał się po raz pierwszy drukiem w czasopiśmie „Zlatý řez” 2011, nr 34. Dziękujemy redakcji za zgodę na jego publikację.

Dawid Krysiński, W modernizm zwrot?

NA DRODZE DO ZRÓWNOWAŻONEGO TRANSPORTU

Tak jak Ruth Glass bywa chętnie przywoływana, gdy poszukuje się rodowodu dyskursu na temat gentryfikacji, tak Jane Jacobs jest symbolem zerwania z modernistyczną fascynacją samochodem i jego obecnością w przestrzeni miasta. Jej słynne zdanie o konieczności „utemperowania samochodu” ma dobrze znane podstawy. Zatłoczenie dróg, zanieczyszczenie środowiska naturalnego, intensywna suburbanizacja to tylko niektóre konsekwencje ekspansji motoryzacji w przestrzeń miejską[87]. Ekspansji, która była podsycana przez modernistycznych architektów i urbanistów – zafascynowanych nowoczesną techniką, w tym również możliwościami coraz powszechniej dostępnego samochodu. Niezamierzone konsekwencje umasowienia motoryzacji sprawiły jednak, że głos Jacobs był zaledwie początkiem szerszych zmian w polityce miejskiej, które zaczęto określać mianem „równoważenia transportu”. Główna zasada tej idei – priorytet dla tego środka transportu, który będzie najefektywniejszy, a zarazem wygeneruje jak najmniejsze koszty – zwracała uwagę nie tylko na kwestie stricte ekonomiczne, ale też na kondycję otoczenia dróg zdominowanych przez samochody. Kosztem zaczęto więc nazywać także malejącą atrakcyjność ulicy w oczach jej użytkowników, rosnące zanieczyszczenie powietrza czy brak przestrzeni dla tych uczestników ruchu, którzy nie korzystają z samochodów. Wreszcie zauważono, iż na miasto trzeba spojrzeć w nowy sposób, odchodząc od rozwoju ekstensywnego i powracając do dawnych idei zwartej, wielofunkcyjnej przestrzeni, gdzie motoryzacja nie będzie już tak niezbędna jak w dobie późnego modernizmu.

Najszybciej – bo już w latach 70. XX wieku – ta postmodernistyczna idea zaczęła się rozwijać w krajach Europy Zachodniej. Z czasem dostrzeżono ją także w Stanach Zjednoczonych, aż w końcu dotarła do krajów postkomunistycznych, w tym również do Polski. Stało się to już po rozpoczęciu transformacji ustrojowej, co, rzecz jasna, nie jest przypadkiem. Otwarcie kraju na rozwiązania zachodnie oznaczało nie tylko próbę przenoszenia na polski grunt zachodnich rozwiązań ustrojowych i gospodarczych, ale też przyswajanie wartości charakterystycznych dla społeczeństw wyżej rozwiniętych. Socjologowie określają te procesy mianem transformacji imitacyjnej, przy czym podkreślają, że dostrzegalne naśladownictwo dotyczy wzorców z kilku faz kapitalizmu jednocześnie[88]. Prowadzi to niekiedy do osobliwych rozwiązań, które kumulują w jednym miejscu i czasie efekt dłuższego i niekiedy wewnętrznie sprzecznego procesu historycznego. Złożoność sytuacji potęguje także charakter lokalnych warunków, determinowany zarówno specyfiką okresu przedtransformacyjnego, jak i konsekwencjami samej transformacji ustrojowej. Uświadomienie sobie wspomnianej wielowarstwowości zachodzących przemian wydaje się kluczowe dla zrozumienia, dlaczego idea zrównoważonego transportu rozpowszechnia się w Polsce z takim trudem i z jakiego powodu dzieje się to właśnie teraz.

Nie licząc pierwszych strategii transportowych z lat 90. XX wieku, rytm popularyzacji wspomnianej idei wyznacza w Polsce – podobnie jak w krajach zachodnich – ekspansja samochodu. Stało się to jednak znacznie później niż w Europie Zachodniej, bo dynamiczny rozwój motoryzacji nastąpił po 1989 roku. Niemałą rolę odegrało też wejście Polski do Unii Europejskiej, które ułatwiło dostęp do względnie tanich pojazdów zachodnich, otrzymujących na wschód od Odry „drugie życie”[89]. Wraz z popularyzacją indywidualnej motoryzacji pogłębiały się również w miastach problemy transportowe, które stały się na tyle dokuczliwe, że konieczne stało się poszukiwanie środków zaradczych. Brak miejsc parkingowych, hałas, korki uliczne czy zastawione samochodami chodniki to zjawiska budzące sprzeciw różnych grup mieszkańców miast nie tylko z powodu praktycznie odczuwanych utrudnień, ale też z racji wizualnych przemian, jakim poddawana jest miejska przestrzeń. O ile więc w pierwszej dekadzie polskiej transformacji dość powszechne było przekonanie, że problemy transportowe uda się rozwiązać, nadrabiając zaległości infrastrukturalne (budując od dawna planowane obwodnice czy trasy średnicowe), o tyle w drugiej dekadzie coraz częściej ścierał się z tym przekonaniem postulat faktycznego zwrotu ku idei zrównoważonego transportu. Zdaniem orędowników tej idei – będących zarówno aktywistami, jak i osobami osadzonymi w środowisku naukowym – doświadczenia krajów Europy Zachodniej wskazują, iż nie ma innego sposobu na rozwiązanie problemów transportowych miast. Nie pomoże tu budowa nowych dróg, gdyż to zachęca jedynie do korzystania z samochodu. Nie można też w nieskończoność powiększać parkingów w centrach miast, bo te i tak się zapełnią. Jeżeli zatem narastający problem ma zostać rozwiązany, to – zdaniem aktywistów i naukowców – trzeba dokonać zwrotu i pokazać, iż miejsce samochodu jest w szeregu. I że wcale nie musi (a nawet nie powinien) stanowić on podstawy miejskiego transportu, istnieją bowiem alternatywne, bardziej ekologiczne i zajmujące mniej przestrzeni środki transportu – autobus, tramwaj, kolej czy rower. Wizja warszawskiej Marszałkowskiej jako deptaku, dyskusja na temat kształtu ulicy Mogilskiej w Krakowie, dysputy dotyczące formy ulicy Święty Marcin w Poznaniu bądź Kazimierza Wielkiego we Wrocławiu, a nawet sprzeciw wobec kształtu międzydzielnicowej trasy łączącej krakowskie osiedle Ruczaj z centrum miasta to tylko wybrane przykłady wprowadzania do dyskursu idei zrównoważonego transportu. W kontekście dotychczasowej polityki władz lokalnych szanse na zakorzenienie się tej idei wydają się jednak ograniczone.

KULTURA CZY STRUKTURA?

Import idei zrównoważonego transportu oznacza nie tylko formułowanie różnorakich postulatów, ale też narastającą dezaprobatę dla faktycznie realizowanej polityki transportowej polskich miast. Według krytyków jest ona bowiem odzwierciedleniem już dawno zarzuconych w Europie Zachodniej tendencji. Antagoniści podkreślają tu niekonsekwencję władz lokalnych w stosunku do tworzonych programów rozwojowych, będących – w przeciwieństwie do rzeczywistego postępowania – dobrym odzwierciedleniem idei zrównoważonego transportu, mimo że niekiedy tworzono je na samym początku transformacji ustrojowej. Krytycy zwracają w tym kontekście uwagę, że obok inwestycji promujących transport publiczny prowadzone są również przedsięwzięcia utrwalające modernistyczny, prosamochodowy kształt przestrzeni miejskiej. Z niezadowoleniem spotykają się więc propozycje poszerzania śródmiejskich ulic, tworzenie wielopoziomowych węzłów drogowych na obszarach śródmiejskich czy ograniczenia w ofercie transportu publicznego. Jeżeli wysuwane pod adresem władz lokalnych zarzuty potraktować jako słuszne, to natychmiast pojawia się pytanie o źródło rozbieżności między strategiami transportowymi a faktycznym postępowaniem samorządowców, które utrudniają wdrażanie równowagi w transporcie.

Proponowane wyjaśnienia zazwyczaj odwołują się do sfery kulturowej, rozumianej tu przez pryzmat aspiracji członków społeczeństwa. Zwraca się uwagę, że polskie społeczeństwo wciąż znajduje się w fazie fascynacji motoryzacją, a samochód – mimo że coraz bardziej dostępny – ciągle stanowi dobro o charakterze statusowym. Taki stosunek do motoryzacji miałby znajdować odzwierciedlenie również w postępowaniu władz lokalnych, nie tylko uwikłanych w lokalną kulturę tak jak wszyscy inni mieszkańcy, ale też dostosowujących swoją politykę do oczekiwań wyborców. W ślad za powyższym wyjaśnieniem podąża stwierdzenie, że na zmianę stosunku Polaków do motoryzacji trzeba po prostu poczekać, a nadejdzie ona, gdy rynek w końcu się nasyci i własne auto przestanie, niczym komputer czy telefon komórkowy, świadczyć o tym, kim jesteśmy oraz ile posiadamy[90]. W rozumowaniu tym pobrzmiewa odwołanie do Inglehartowskiego przejścia od wartości materialistycznych do postmaterializmu, co – w przypadku motoryzacji – miałoby oznaczać odejście od wciąż powszechnego i zindywidualizowanego konsumpcjonizmu w stronę publicznych środków transportu postrzeganych jako mniej uciążliwe dla miejskiej przestrzeni. Jako dowód zmian, które krok po kroku miałyby prowadzić polskie społeczeństwo ku postmaterializmowi, wskazuje się narodziny ruchów społecznych zaangażowanych w promowanie idei zrównoważonego transportu w polskich miastach.

Ale tego rodzaju wyjaśnienia, choć z pewnością słuszne, wydają się niewystarczające. Sferę kulturową trzeba tu rozumieć znacznie szerzej, wychodząc poza stosunek Polaków (a w szczególności kierowców) do samochodu rozumianego jako dobro statusowe. Stosunek ten, nawet jeśli rzeczywiście jest rezultatem konsumpcyjnej fascynacji samochodem, ma bowiem swoje źródła także w ogólnym wyobrażeniu na temat pożądanego ustroju Polski. Wyjaśnienie kulturowe musi więc sięgnąć do fascynacji liberalizmem, która – jak zauważa Andreas Billert – jest wśród polskich elit powszechna od początku transformacji ustrojowej. Billert zwraca uwagę, że

Idee neoliberalne spotkały się [...] z entuzjastycznym nieomal przyjęciem w sferach polskich ekonomistów, co zaowocowało konstrukcją «terapii szokowej» i polskim modelem transformacji. Skutki takiej orientacji i wyprowadzonego z niej modelu polskiej transformacji odczuły przede wszystkim polskie miasta[91].

Kształtowanie rzeczywistości społecznej zgodnie z liberalnym ideałem sprawia, że użytkowanie prywatnego samochodu przestaje być tylko i wyłącznie decyzją konsumencką, u której podłoża leży fascynacja tym dobrem. Zakup własnego pojazdu staje się w takich warunkach wyraźnym ułatwieniem, a niekiedy nawet koniecznością zapobiegającą wykluczeniu społecznemu. W ten sposób wątek kulturowy staje się kwestią strukturalną, której nie można w prosty sposób sprowadzać do mniej lub bardziej uświadomionych nawyków bądź wyborów Polaków. Kwestia ta przesuwa bowiem decyzję o użytkowaniu samochodu w sferę przymusu i nieodzowności, co dobrze obrazują ekonomiczne i prawne uwarunkowania zarówno polityki transportowej polskich miast (a ściślej – organizacji transportu publicznego), jak i gospodarowania miejską oraz podmiejską przestrzenią.

TRANSPORT PUBLICZNY W ODWROCIE

Ostatnie dwie dekady nie były łatwe dla komunikacji publicznej. O ile bowiem przed rozpoczęciem transformacji ustrojowej stanowiła ona podstawowy sposób przemieszania się ludności, o tyle po 1989 roku sytuacja ta zaczęła ulegać zmianie. Upadek licznych zakładów pracy, jak również stopniowa popularyzacja samochodów osobowych zmniejszyły zapotrzebowanie na przewozy pracownicze. Prowadziło to do ograniczania oferty przewozowej, co z kolei nie tylko powodowało spadek atrakcyjności komunikacji publicznej, ale też oznaczało malejące wpływy ze sprzedaży biletów. Budowane od początku transformacji ustrojowej samorządy lokalne i wojewódzkie tylko częściowo ratowały pogarszającą się sytuację publicznych przedsiębiorstw komunikacyjnych. Przekazywane wsparcie finansowe rzadko równoważyło bowiem rosnące koszty utrzymania dotychczasowej sieci połączeń. Co więcej, zakończyła się era dostaw taboru z centralnego rozdzielnika, toteż przedsiębiorstwa musiały radzić sobie z wymianą autobusów i tramwajów na własną rękę. W obliczu trudności finansowych samorządom coraz rzadziej udawało się sprostać rosnącym wymaganiom przewoźników i chętnie argumentowały ograniczanie nakładów na transport zbiorowy zarówno nierentownością połączeń, jak i poglądem, wedle którego komunikacja publiczna powinna w warunkach wolnorynkowych na siebie zarabiać. W praktyce sprzyjało to wprowadzaniu coraz to nowych ograniczeń w ofercie przewozowej, potęgujących ekspansję samochodu w przestrzeni miejskiej, a szczególnie w otoczeniu miast. Nade wszystko taka polityka uderzała jednak w tych, którzy z transportu publicznego wciąż korzystali, ale nie byli w stanie zapewnić mu oczekiwanej rentowności. Można zatem powiedzieć, że liberalizująca polityka samorządów stanowiła (i nadal często stanowi) wygodną odpowiedź na trudności przynajmniej częściowo niezależne od władz lokalnych i regionalnych.

Radykalnie wolnorynkowe podejście do kwestii transportowych jest jednak zauważalne również w kontekście tworzenia konkurencji na rynku przewozowym. W tym wypadku liberalizm polityki lokalnej czy regionalnej stanowi efekt wtórny w stosunku do skrajnie prorynkowych regulacji tworzonych na szczeblu ogólnokrajowym. Obowiązujące do niedawna prawo umożliwiało bowiem samorządom bardzo swobodne wydawanie pozwoleń na obsługę przewozów przez prywatne podmioty gospodarcze. Teoretycznie miało to sprzyjać tworzeniu oferty dogodnej dla klienta, ale w praktyce takie podejście prowadziło do ostrej konkurencji kosztem bezpieczeństwa i jakości oferowanych przewozów (rzeczą niebudzącą zdziwienia jest brak integracji taryfowej między przewoźnikami, a nawet zestandaryzowanych i łatwo dostępnych informacji na temat rozkładu jazdy). Co więcej, tego rodzaju konkurencja skupiała się tylko i wyłącznie tam, gdzie występują największe potoki pasażerskie. Mniej uczęszczane trasy pozostawały w gestii przewoźników publicznych, borykających się z restrukturyzacją oraz coraz gorszą kondycją finansową. W Polsce zaistniał więc model organizacji przewozów pasażerskich pozbawiony regulacji, które mogłyby umożliwić tworzenie spójnej, czytelnej i stabilnej oferty przewozowej.

Ale nawet nałożenie na samorządy obowiązku organizacji transportu publicznego nie gwarantuje w tym względzie sukcesu. Dotychczasowe, żywiołowe praktyki rynkowe próbowano bowiem przerwać ustawą nakładającą na władze lokalne i regionalne obowiązek uchwalania planów transportowych i organizowania przetargów na pracę przewozową w wymiarze zgodnym z potrzebami mieszkańców gmin, powiatów czy województw. W praktyce w pierwszym okresie obowiązywania nowych przepisów prowadziło to raczej do nieporozumień między dotychczasowymi przewoźnikami a samorządowcami, aniżeli do uporządkowania sytuacji i zapewnienia stabilnego finansowania przewozów. Ci pierwsi domagali się bowiem od samorządów dofinansowania zgodnego z obecnymi regulacjami prawnymi. Ci drudzy zaś niechętnie zaglądali do lokalnych bądź regionalnych budżetów, szczególnie że te raczej świecą pustkami i lepiej by było, gdyby – jak to już zostało wspomniane – transport finansował się (przynajmniej w dużej mierze) samodzielnie.

W warunkach zarysowanych trudności transport zbiorowy oferował więc coraz mniejsze pole manewru potencjalnym klientom, a na obszarach podmiejskich znikał niekiedy całkowicie, zmuszając dotychczasowych pasażerów do radzenia sobie na własną rękę lub docierania do sąsiednich miejscowości. W tej sytuacji prywatny pojazd okazywał się ratunkiem, co dobrze obrazują wyniki Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego. Pokazują one, że im dalej od miast, tym większe nasycenie motoryzacją, i to niezależnie od dochodów ich użytkowników. Na peryferiach samochód nie jest więc przywilejem. Staje się on raczej koniecznością, bez której bezproblemowe załatwianie codziennych potrzeb graniczy z cudem. Zaspokajanie tych potrzeb nie odbywa się jednak w próżni i zazwyczaj wiąże się z dojazdami do położonych w najbliższej okolicy ośrodków miejskich. To z kolei wzmaga tylko zatłoczenie miast, z którym coraz trudniej radzić sobie miejskim włodarzom.

PRZESTRZENNE ELDORADO

Trudności z organizacją i finansowaniem przewozów w komunikacji publicznej biorą się nie tylko z pobrzmiewającego w tle liberalnego nastawienia elit lokalnych i regionalnych, które chętnie zasłaniają się argumentem rentowności przewozów, gdy trzeba poczynić istotne wydatki na transport z pustawych budżetów samorządowych. Są one także pokłosiem równie liberalnej polityki przestrzennej, uwarunkowanej regulacjami ogólnokrajowymi. Kwestię tę szeroko omawia cytowany już Andreas Billert, zwracając uwagę, iż polskie prawodawstwo umożliwia chaotyczną zabudowę przestrzeni przez deweloperów, na co samorządy chętnie przystają, nie stawiając żadnych wymogów inwestorom. Brak szerszej wizji planistycznej prowadzi nie tylko do powstawania osiedli bez niezbędnej infrastruktury, ale też do niekontrolowanego i w żaden sposób nieuregulowanego rozlewania się przedmieść. Zabudowa pojawia się więc w miejscach zupełnie do tego nieprzygotowanych, co z kolei prowadzi – jak dowodzi Katarzyna Kajdanek w swojej książce na temat polskich suburbiów – do ciągłego przerzucania odpowiedzialności za infrastrukturę między władzami lokalnymi a nowymi mieszkańcami przedmieść[92]. Konflikty te nie powinny dziwić, bowiem chaotycznie zabudowywane suburbia i obrzeża miast generują niemałe koszty infrastrukturalne. Obecny model gospodarowania przestrzenią staje więc na przeszkodzie polityce, która mogłaby zmniejszać udział prywatnych samochodów w ogólnej liczbie podróży w miastach. Ponadto model ten utrudnia redefinicję polityki pod kątem powstającej infrastruktury drogowej, co stanowi jeden z kluczowych postulatów wyznawców idei zrównoważonego transportu. Trudno bowiem ograniczać nakłady inwestycyjne na drogi w sytuacji, gdy nowe osiedla powstają w szczerym polu, w dużym oddaleniu od już istniejącej infrastruktury i bez szerszej wizji planistycznej. Obszary suburbialne trudno także obsługiwać transportem publicznym, szczególnie gdy oczekuje się od niego rentowności. Niska gęstość zaludnienia podnosi bowiem koszty obsługi tych terenów komunikacją miejską do rozmiarów trudnych do przyjęcia nawet w krajach wysokorozwiniętych[93], a w przypadku Polski sytuację tę potęguje również wspomniany już chaos przestrzenny.

W KLESZCZACH ASFALTOWYCH ARTERII

Chaotycznie zabudowywane i rozlewające się miasta to jednak tylko jeden z powodów sprawiających, iż rozbudowa infrastruktury drogowej stanowi od początku transformacji priorytet inwestycyjny samorządów lokalnych. Na ten stan rzeczy składa się również katastrofalny stan miejskich ulic[94], a także zaległości inwestycyjne w zakresie tworzenia docelowych układów drogowych polskich miast. Próba realizacji prezentowanych od wielu lat planów nie budzi więc wątpliwości, szczególnie że sprzyja jej dostępność środków unijnych, płynących – paradoksalnie – z miejsca, w którym narodziła się i najbardziej spopularyzowała idea zrównoważonego transportu. Postępowaniu polskich samorządów trudno zresztą się dziwić w sytuacji, gdy wiele polskich miast nadal nie ma sieci obwodnic wyprowadzających ruch tranzytowy poza obszary śródmiejskie, zatłoczenie ulic nieustannie rośnie, a większość dróg wymaga niemal natychmiastowego remontu. Budowa lub modernizacja ulic budzi więc nadzieję na przynajmniej częściowe zwiększenie przepustowości sieci drogowej i rozładowanie coraz bardziej dających się we znaki zatorów komunikacyjnych. Polityka ta rodzi jednak krytyczny głos zwolenników idei zrównoważonego transportu, którzy zwracają uwagę, iż rozbudowa infrastruktury ma również aspekt psychologiczny. Poprawiając warunki podróży, stwarza się bowiem zachętę do użytkowania samochodu, co prowadzi do dalszego wzrostu ruchu, a w konsekwencji do wciąż powracających trudności komunikacyjnych[95]. To błędne koło – zwane też czarną dziurą transportu[96] – można przerwać, jak argumentują wspomniani zwolennicy idei zrównoważonego transportu, promowaniem alternatywnych form transportu i odejściem od rozbudowy korytarzy drogowych. Tyle tylko, że przesunięcie akcentu na transport publiczny kosztem rozbudowy i modernizacji dróg jest niełatwe w obliczu skromnych budżetów, regulacji sprzyjających niefrasobliwemu gospodarowaniu przestrzenią czy zauważalnych zaległości infrastrukturalnych, wciąż budzących dezaprobatę społeczeństwa uwikłanego w fascynację motoryzacją.

Jeżeli zatem mówić tu o jakimkolwiek równoważeniu, to przede wszystkim w sensie równoległej realizacji starych i nowych wzorców. Kwestia transportu to bowiem modelowy przykład transformacji imitacyjnej: popularyzacja indywidualnej motoryzacji w miastach, jak również – poniekąd opozycyjnej do niej – idei zrównoważonego transportu zachodzą w Polsce równocześnie, mimo że w krajach Europy Zachodniej proces ten był znacznie bardziej rozciągnięty w czasie. Do faktycznej równowagi w transporcie nam jednak daleko, gdyż postępowanie władz lokalnych nie ma nic wspólnego z analizą możliwości różnych środków transportu i promowaniem tego, który okaże się najtańszy, najefektywniejszy i najmniej uciążliwy dla otoczenia[97]. Jest ono raczej naznaczone asekuracyjną pogonią za różnej maści wyborcami: i tymi prosamochodowymi, i tymi postmodernistycznymi. Modernistyczne wzorce mają się więc dobrze, a nawet są one utrwalane – jak twierdzą postmoderniści – na kilka kolejnych dekad. W cieniu nadrabiania zaległości infrastrukturalnych oraz wyposażania przedmieść w sieć dróg, w tle liberalnego dyskursu na temat zagospodarowania przestrzennego i finansowania transportu publicznego samochód miałby bowiem umacniać swoją dominację, ciągle kusząc Polaków i zapewniając im to, czego alternatywne środki transportu nie oferują wcale lub podsuwają w niby-atrakcyjnej, ale jednak bardzo niewystarczającej postaci.

Levente Polyák, Przetworzone miasto

W większości europejskich i amerykańskich miast, a także w zatłoczonych metropoliach krajów rozwijających się, najbardziej nierówno rozdystrybuowanym i trudno dostępnym dobrem jest przestrzeń. Przez długie lata sektor nieruchomości zaliczał się do najważniejszych gałęzi gospodarki wielu zachodnich miast, znacznie przyczyniając się do ich wzrostu ekonomicznego. Na skutek rozwoju gospodarki amerykańskiej i europejskiej na początku XXI wieku i związanej z nim eksplozji cen nieruchomości, wynajmowanie przestrzeni mieszkalnej i przeznaczonej do pracy zaczęło pochłaniać rosnącą część indywidualnych i rodzinnych dochodów, zamieniając stopniowo życie w mieście w codzienną walkę o prywatną przestrzeń.

Jednak w ostatnich latach, w wyniku pęknięcia bańki rynku nieruchomości i kryzysu finansowego, nawet w najbardziej dynamicznie rozwijających się pod względem gospodarczym miastach pojawiła się znaczna nadwyżka powierzchni do zagospodarowania. Kilka lat po wybuchu kryzysu ekonomicznego tylko w Holandii, znanej z wysokiej gęstości zabudowy i niedoboru przestrzeni, dostępnych jest 6 mln m^2 porzuconej przestrzeni biurowej, co stanowi 16% powierzchni biurowych w całym kraju. Odsetek ten jest jeszcze wyższy w Amsterdamie, gdzie wynosi 18%, co odpowiada 1,3 mln m^2. Według badań przeprowadzonych w TU Delft (Politechnika w Delft), dla około 400−800 tys. m^2 z tej powierzchni znalezienie najemcy jest praktycznie niemożliwe ze względu na przestarzałą organizację przestrzenną biur lub niedogodną lokalizację. Los biurowców podzieliły inne rodzaje budynków − szkoły, fabryki, warsztaty oraz budynki handlowe i mieszkalne w całym kraju.

Zjawisko to nie jest bynajmniej charakterystyczne wyłącznie dla Holandii. Podczas gdy miejski krajobraz Amsterdamu czy Rotterdamu jest zdominowany przez „niewynajmowalne” wieże biurowców, puste budynki mieszkalne Lipska, porzucone kina Rzymu czy opuszczone hiszpańskie hotele dołączają do listy pustych nieruchomości w Europie − by nie wspomnieć o niezliczonych wstrzymanych budowach znajdujących się na południu kontynentu. Jak zauważa jeden z bohaterów filmu dokumentalnego Unfinished Italy, „najważniejszym stylem architektonicznym powojennych Włoch jest «niedokończony sycylijski»”[98]. Niewykorzystane przez długi czas nieruchomości wiele mówią nie tylko o kolejnych kryzysach gospodarczych, ale również o surowych koncepcjach zarządzania okresów prosperity, niezdolnych do nadążania za zmianami okoliczności gospodarczych i społecznych.

Opuszczone nieruchomości stanowią ważny element wszystkich systemów własności; bez nich niemożliwe byłoby znalezienie mieszkań, sklepów czy biur do wynajęcia. Jednak pod pewnym względem puste nieruchomości są dla wszystkich szkodliwe. Właściciele i tak muszą opłacać niewynajęte sklepy, mieszkania i biura, a nieużywane budynki niszczeją, tracąc z czasem na wartości. Życie handlowe w ich sąsiedztwie stopniowo zanika, ponieważ nie generują żadnego ruchu i pozbawiają pobliskie sklepy całych grup potencjalnych klientów. Drzwi i okna domów zabite deskami, sklepy z opuszczonymi żaluzjami pogarszają bezpieczeństwo publiczne – nie ma już bowiem ludzi, którzy patrzyliby, co się dzieje na ulicy.

W efekcie kryzysu wiele spośród prosperujących do tej pory miast Europy i Ameryki Północnej znalazło się w tej samej sytuacji co wschodnioniemieckie miasta po upadku muru berlińskiego lub amerykańskie miasta tzw. pasa rdzy (rust belt), które wraz z upadkiem przemysłu utraciły również znaczną część mieszkańców. Pod tym względem Detroit i Lipsk, z drastycznym spadkiem populacji, były prekursorami innych miast w dziedzinie rozpoznawania i zagospodarowywania pustostanów. Widziany z dzisiejszej perspektywy projekt „Shrinking Cities” zainicjowany w 2002 roku przez Galerie für Zeitgenössische Kunst w Lipsku, Stiftung Bauhaus w Dessau i czasopismo „ARCH+” jest niczym innym jak wstępnym studium przygotowawczym przed poważniejszym kryzysem. Można go potraktować jako eksperyment służący wypracowaniu metod i narzędzi radzenia sobie z pustostanami i opuszczonymi terenami miejskimi pojawiającymi się w całej Europie i Ameryce Północnej, jako propozycję wprowadzenia nowego języka urbanistycznego, próbę przygotowania gruntu pod złagodzenie kryzysu gospodarczego za pomocą urbanizmu.

Miejscy aktorzy w całej Europie na różne sposoby odpowiadają na problem pustostanów: brak środków finansowych prowadzi rządy i władze miejskie do reinterpretacji istniejącej infrastruktury i reaktywacji jej elementów za pomocą wprowadzania nowych funkcji i nowych podmiotów. Niektóre państwa naliczają dodatkowy podatek od nieruchomości, które pozostają puste dłużej niż 6 miesięcy (Wielka Brytania), inne ustanawiają narzędzia prawne pozwalające na rekwizycję opuszczonych przez znaczący okres budynków będących w posiadaniu osób prawnych oraz instytucji i przekształcenie ich w mieszkania socjalne (Francja). Jeszcze inne państwa oferują obniżenie podatków właścicielom, którzy umożliwią działalność społeczną i kulturalną w swoich pustych nieruchomościach (Czechy, Polska). Władze niektórych miast przygotowują internetowe mapy pustostanów (Amsterdam) albo tworzą prawne i finansowe bodźce mające zachęcić do tymczasowego użytkowania niewynajmowanych sklepów (Wiedeń).

Oczywiście wszystkie systemowe odpowiedzi na problem pustostanów zaczynają się od ich policzenia. Oprócz przypadków niechęci deweloperów i władz miejskich do udostępniania danych na temat pustostanów (uzasadnionej obawami o to, że tego rodzaju informacje mogą nadszarpnąć ich reputację i pogorszyć rynkowe perspektywy), problemem jest to, że władze często po prostu nie dysponują odpowiednimi danymi. Nie są zatem w stanie przeprowadzić inwentaryzacji pustych przestrzeni. Niewystarczalność i niedostępność rządowych, miejskich i korporacyjnych baz danych sprawia, że trudno jest oszacować skalę zjawiska oraz potencjał pustostanów do ich przekształcania i ponownego użytkowania. Z tego powodu opóźnia się przygotowanie związanych z nimi planów rozwoju i zarządzania oraz propozycji polityki nieruchomościowej. Niewystarczalność miejskich i państwowych rejestrów nieruchomości rodzi również pytanie o przejrzystość: jak stworzyć bazę danych reprezentującą jednocześnie scentralizowaną wiedzę administracyjną oraz rozproszone zasoby informacji obywateli?

W wielu wypadkach odpowiedzią na to pytanie są lokalne inicjatywy polegające na mapowaniu tego rodzaju nieruchomości, mające charakter oddolnej, społecznościowej zbiórki danych. Organizacje działające w miastach o tak różnych kontekstach rozwojowych jak Nowy Jork, Paryż, Hamburg czy Wiedeń zainicjowały kolektywne mapowanie pustostanów. W Nowym Jorku Brian Lehrer, spiker radia WNYC, zaprosił słuchaczy do przyłączenia się do jego projektu zatytułowanego „Halted Development”. Społecznościowa mapa, pokazująca nieukończone place budowy, za sprawą odkrywczych informacji i argumentów w znacznym stopniu pomogła inicjatywie politycznej, w wyniku której nieukończone luksusowe apartamentowce zostały przekształcone w budownictwo socjalne[99]. Picture the Homeless, nowojorska organizacja działająca na rzecz bezdomnych, wykorzystała podobną strategię, gdy jej członkowie stworzyli mapę znajdujących się w mieście pustostanów[100]. Z kolei w Paryżu, organizacja na rzecz praw lokatorskich Jeudi noir stworzyła inwentarz opuszczonych od dawna budynków[101]; podobne przedsięwzięcia organizują również: (im)possible living we Włoszech[102], Leerstandsmelder w krajach niemieckojęzycznych[103] i Lakatlan w Budapeszcie[104] i Europie Środkowej[105]. Tego rodzaju projekty społecznościowe, poprzez wypracowywanie nowych technik mapowania i dzielenie się metodami oraz narzędziami, przyczyniają się do zwiększenia widoczności problemu pustostanów. Dlatego też kampania partycypacyjnego mapowania może pomóc w kształtowaniu polityki dotyczącej opuszczonych nieruchomości, a także stanowić narzędzie nacisku na władze miejskie, aby wypracowały nowe polityki związane z tym problemem.

Mapowanie stanowi jednak zaledwie pierwszy krok do ponownego wykorzystania pustostanów. Odpowiedzi na problem opuszczonych nieruchomości pojawiają się na różnych poziomach miejskiej planistyki. Nieelastyczny system planowania, tak charakterystyczny dla epoki modernistycznej, został stopniowo zastąpiony przez „miękki urbanizm”, który pozwala na eksperymenty i testowanie możliwych funkcji w wybranych lokalizacjach przed wprowadzeniem ich do dużych inwestycji. W takim otwartym systemie planistycznym więcej uwagi poświęca się również czasowemu wymiarowi inwestycji, umożliwiając okresowe użytkowanie i następowanie po sobie kolejnych faz rozbudowy.

W uwzględnieniu „międzyczasowej” przerwy pomiędzy chwilą, w której nieruchomość zostaje opuszczona, a momentem, kiedy może być wykorzystana na nowo, projektantom pomogły również nowe czynniki związane z ograniczeniami kurczącego się rynku i odkryciem obszarów ignorowanych przez oficjalne mechanizmy planistyczne. W takim podejściu, w opozycji do wielkich przedsięwzięć budowlanych, pierwszeństwo przyznaje się interwencjom przeprowadzanym na małą skalę, zorientowanym na społeczność, często mającym tymczasowy charakter. Dzięki temu zostają zaspokojone potrzeby lokalnych społeczności, nie zaś wspierane napędzane spekulacjami inwestycje.

Każdy pusty budynek wymaga odrębnej interwencji i planu, które mogłyby zapewnić jego odrodzenie. Takie zadanie wymaga również nowej strategii dla zawodu architekta. Holenderska pracownia architektury krajobrazu Rietveld Landscape przedstawiając w 2010 roku na weneckim Biennale Architektury wystawę zatytułowaną Vacant NL, na której zinwentaryzowano około pięciu tysięcy znajdujących się w Holandii pustostanów, opowiedziała się za nowym paradygmatem architektonicznym. Proponuje on, w miejsce służenia wielkoskalowym rozbiórkom i inwestycjom nastawionym na fikcyjnych użytkowników, ponowne wykorzystanie istniejących już budynków oraz elementów infrastruktury i wspieranie ich stopniowej adaptacji do pełnienia innych funkcji. Według nowego modelu interwencji architektonicznych eksperymenty testują różne funkcje, a następnie te, które się sprawdzają, zostają włączane do programu działań, a nieudane zostają z niego usunięte.

Wenecka wystawa Dutch Atlas of Vacancy, oraz towarzyszący jej katalog, eksplodowały niczym bomba w holenderskim dyskursie architektonicznym i zrodziły nowy kierunek w tamtejszej polityce architektonicznej. Powodem było postawienie tezy, że architekci zamiast projektować nowe budowle, powinni zajmować się porzuconymi budynkami. Międzynarodowe Biennale Architektury w Rotterdamie z 2012 roku podążyło podobnym tropem. Centralnym elementem wydarzenia były przeprowadzone przez pracownię Zones Urbaines Sensibles (ZUS) testy koncepcji rozwoju gospodarczego i urbanistycznego biurowca „Schieblock” (zarówno wnętrza, jak i otoczenia). Położony w centrum miasta pusty budynek stał się terenem eksperymentalnym. Celem tymczasowego użytkowania było wypełnienie biurowca zrównoważonymi funkcjami ekonomicznymi, ponowne ustanowienie jego związków z otaczającą go tkanką miejską, a przez to − uczynienie z centrum Rotterdamu atrakcyjnego i dynamicznego miejsca. Najważniejszym elementem programu dla „Schieblock” było dopasowanie i powiązanie z sobą różnych funkcji we wzajemnie korzystny sposób, by stymulować wymianę kompetencji i informacji oraz tworzyć powiązania pomiędzy różnymi grupami społecznymi. Członkowie ZUS określają ten model rozwoju mianem „niezamawianej architektury”, w ramach której architekci działają niczym deweloperzy i zamiast czekać na zlecenie − sami inicjują projekty. Oprócz ponownego wykorzystania i powiązania pustych budynków z otoczeniem ten model rozwoju przewiduje również przestrzeń do inkubacji dla organizacji pozarządowych, działalności społecznej i kulturalnej oraz dla start-upów, dla których przestrzeń do pracy za przystępną cenę może stanowić istotną pomoc w rozwoju. Pełnienie roli ekonomicznego i obywatelskiego inkubatora jest jedną z ważniejszych nadziei dawanych przez opuszczone nieruchomości, dzięki czemu pustostany stają się coraz bardziej interesujące dla twórców miejskich strategii i polityk.

Pomimo wysiłków podejmowanych przez urzędników miejskich i przedstawicieli administracji państwowej, funkcja inkubacyjna jest najlepiej realizowana przez organizacje pozarządowe. W wielu europejskich miastach pojawiały się „agencje tymczasowe” pomagające w kulturalnym i społecznym wykorzystaniu pustostanów, co miało na celu wzmocnienie tych sfer aktywności i ożywienie okolicy. Zastosowanie między- lub tymczasowego użytkowania jako narzędzia rozwoju miasta jest wymagającym delikatności procesem, którego podstawą jest komunikacja pomiędzy właścicielami i potencjalnymi użytkownikami przestrzeni, budowanie sieci oraz identyfikacja zasobów i zbieranie danych. Wymaga to elastycznych ram prawnych, szybkiego procesu decyzyjnego, wrażliwości na lokalne problemy i ciągłego włączania doświadczeń do działającego już modelu. Proces ten może być w znacznym stopniu ułatwiony poprzez powołanie organizacji pośredniczących – wystarczająco niezależnych, a jednocześnie współpracujących i wymieniających informacje ze służbami miejskimi – których funkcjonowanie nie będzie spowalniane przez ociężały system biurokratyczny. Organizacje tego rodzaju (jak chociażby berlińska Coopolis czy lipski Haushalten) tworzą bazy danych i sieci współpracy, angażują i łączą z sobą kompetentne podmioty, wyznaczają zadania oraz gwarantują stały przepływ informacji dotyczących popytu i podaży. Przekształcanie pustostanów, tak aby mogły przyjąć nowe funkcje jest korzystne dla wszystkich stron: właściciele zyskują dzięki zachowaniu i odnowieniu budynku, użytkownicy uzyskują dostęp do miejsca pracy i przestrzeni mieszkalnej w przystępnej cenie, mieszkańcy dzielnic cieszą się odnowioną okolicą, handlarze czerpią korzyści ze zwiększonego ruchu i wzrostu obrotów, a projektanci zyskują nowe możliwości pracy i poszerzone perspektywy zawodowe.

Takie jest właśnie tło projektu Lakatlan realizowanego w Węgierskim Centrum Architektury Współczesnej (Kortárs Építészeti Központ − KÉK)[106]. Rozwiązanie problemu pustostanów było w wypadku Budapesztu szczególnie ważne, ponieważ stolica Węgier ucierpiała na skutek kryzysu gospodarczego o wiele bardziej niż inne europejskie miasta. Recesja, w połączeniu ze starzeniem się wielu typów budynków nieodpowiadających już współczesnym potrzebom, a także z niewłaściwym zarządzaniem nieruchomościami należącymi do prywatnych i publicznych właścicieli, pozbawiła znaczną część miasta jego poprzednich funkcji i sposobów użycia. W samym Budapeszcie ponad 30% powierzchni biurowych pozostaje puste, a do tego należy dodać ok. 1 mln m^2 marnowanej przestrzeni, by nie wspomnieć o niezliczonych pustych witrynach sklepowych, opuszczonych budynkach mieszkalnych i centrach handlowych.

Jesienią 2012 roku, KÉK zainicjowało cykl wykładów dotyczących architektury, studiów miejskich, planistyki, rozwoju gospodarczego i praw bezdomnych. Jednocześnie, korzystając z platformy Ushahidi, stworzyliśmy mapę społecznościową, zapraszając mieszkańców do udziału w procesie mapowania[107]. Aby nanosić pustostany na mapę, musieliśmy zdefiniować związane z nimi kategorie i kryteria czasowe. W ten sposób powstał system zorganizowany według typów budynków oraz okresu, kiedy pozostawały one niewykorzystane. Żeby jak najlepiej zidentyfikować nieruchomości, proces edytowania mapy pozostawiliśmy otwarty – pozwala to użytkownikom na komentowanie wpisów, a także umożliwia akumulację informacji dotyczących poszczególnych obiektów.

Zadanie mapowania pustostanów wymaga również współpracy z instytucjonalnymi i nieinstytucjonalnymi źródłami informacji. Władze miejskie dysponują mapami katastralnymi, numerami rejestracyjnymi nieruchomości, danymi dotyczącymi ich położenia i wielkości. Uzupełnieniem oficjalnych informacji są kroniki tworzone przez uczestniczących w projekcie mieszkańców – zapisują oni codzienne spostrzeżenia, wspomnienia dotyczące czasu, kiedy dany budynek był pustostanem, jego wcześniejszych funkcji, jego dobrych i złych stron. W rezultacie powstaje bardziej złożony obraz problemu pustostanów, drobnego handlu i niedoboru mieszkaniowego oraz procesu postindustrializacji. Na stronie internetowej z mapą mieszkańcy mogą zamieszczać swoje obserwacje, dzięki czemu tworzą bazę danych podobną do tej zarządzanej przez miasto. Stworzyliśmy łatwy w użytkowaniu interfejs i zapewniliśmy ogólny dostęp do strony; wdrożyliśmy też metody weryfikujące adekwatność informacji.

Cykl wykładów oraz mapa społecznościowa składające się na Lakatlan szybko stały się katalizatorem debaty publicznej na temat pustostanów. Przedstawiciele organizacji bezdomnych, organizacji pozarządowych, galerii sztuki, inicjatyw projektowych oraz władz miejskich w równym stopniu odkryli swoje korzyści w ponownym wykorzystaniu pustych przestrzeni w różnych zakątkach miasta. W trakcie realizacji projektu okazało się, że mapa jest czymś więcej niż tylko prostym narzędziem wizualizacji danych − jednocześnie zachęca do partycypacji oraz jest interfejsem stymulującym dyskusję, pomagającym w przekształcaniu naszego oglądu miasta. Wzmocniony przez mapę, nasz eksperyment zaczął się rozwijać: po przyznaniu przez władze Budapesztu galerii projektowej, Lakatlan zainicjował w 2013 roku proces komunikowania z sobą właścicieli budynków i potencjalnych użytkowników, wprowadzając tym samym pojęcie „międzyczasowego wykorzystania” zarówno do oficjalnego dyskursu, jak i do opinii publicznej.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO:

MICHAŁ CHOPTIANY

Jana Tichá, Zielona architektura

Grau, teurer Freund, ist alle Theorie, und grün des Lebens goldner Baum.

Johann Wolfgang von Goethe, Faust

„Wszelka teoria jest szara, miły przyjacielu, a zieleni się tylko złote drzewo życia”. Słowa włożone przez Goethego w usta Mefistofelesa stały się popularną sentencją. Zieleń jest metaforą życiodajnych sił natury, nad którymi człowiek nie jest w stanie w pełni zapanować. Mimo że ramy jego życia tworzone są przez naturę – lub może właśnie dlatego – człowiek nieustająco stara się jej na różne sposoby przeciwstawić. Samookreślenie się w opozycji do natury jest jednym z fundamentów zachodniej cywilizacji, której dążenie do tworzenia abstrakcyjnych systemów, kulminujące w projekcie nowoczesności, było już wielokrotnie opisywane[108]. W architekturze szacunek dla otoczenia naturalnego i podporządkowanie się jego wymaganiom były przez długi czas oczywistością. Wiedza o tym, jak budować, żeby konstrukcja wytrzymała działanie sił przyrody, i jak wybierać najdogodniejsze miejsce do realizacji danego projektu, była podstawą profesji architekta[109]. Wraz z procesem modernizacyjnym nasilała się jednak tendencja do standaryzacji budowlanych technologii, a środowisko naturalne stało się czymś, co należy poddać optymalizacji: podporządkować przyrodę budowli, a nie odwrotnie[110].

Po II wojnie światowej w projekcie nowoczesności, dla którego charakterystyczny był podporządkowany technice (i przez nią zapośredniczony) stosunek do świata, ujawniły się pęknięcia, przez które do świadomości społeczeństwa i specjalistów zaczęły przenikać zaniedbywane wcześniej aspekty rzeczywistości. Jednym z nich była spowodowana modernizacyjnymi procesami degradacja środowiska naturalnego. Szacunek dla przyrody i życie w harmonii z naturą należały do ważniejszych postulatów liberalnych ruchów w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej w latach 60. XX wieku[111]. Z początku postawa ta traktowana była przez większość społeczeństwa jako element alternatywnego, „romantycznego” stylu życia[112], jednak kryzys naftowy w roku 1973 skłonił do rozpatrzenia bardzo konkretnych politycznych, ekonomicznych i finansowych kwestii związanych ze stanem środowiska naturalnego. „Twarde dane” o wpływie nowoczesnej cywilizacji na stan nieodnawialnych zasobów naturalnych przyniosła już rok wcześniej publikacja Granice wzrostu[113]. Od lat 70. XX wieku stopniowo dochodzi więc do konwergencji „romantycznego” i „technicznego” spojrzenia na środowisko naturalne. Nowe dążenia znalazły swój wyraz w sformułowaniach polityki „zrównoważonego rozwoju” przyjętych w programowym dokumencie Agenda 21 na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku[114]. Obecnie kwestie związane z ekologią stanowią (przynajmniej w założeniu) integralny element niemal każdego przedsięwzięcia i inwestycji, nie wyłączając projektów architektonicznych. Pomimo to, terminologia dotycząca tej problematyki wciąż nie została ujednolicona, a zatem nawet w dyskursie naukowym możemy spotkać również metaforyczne sformułowanie „zielona architektura” użyte na przykład w katalogu pierwszej zbiorowej wystawy „świadomej ekologicznie”, energooszczędnej architektury na terenie Republiki Czeskiej, którą przygotował Petr Kratochvíl[115].

W Czechach kwestie związane z ekologią i środowiskiem naturalnym dopiero niedawno stały się ważnym tematem architektonicznych dyskusji. Kluczowy w tym względzie wydaje się rok 2008, kiedy obok wspomnianej wystawy i katalogu, przygotowanych przez Petra Kratochvíla, ukazały się też inne specjalistyczne publikacje[116]. W tym też roku zwycięzcą Grand Prix Obce architektů, nagrody przyznawanej przez najbardziej prestiżowy przegląd współczesnej architektury w Republice Czeskiej, został budynek Centrum ekologické výchovy Sluňákov (Centrum edukacji ekologicznej Sluňákov, 2007) zaprojektowany przez zespół: Roman Brychta, Ondřej Hofmeister, Petr Lešek, Adam Halíř (Projektil architekti). Konstrukcją i zastosowanymi rozwiązaniami technologicznymi budynek odpowiada misji, jaką ma pełnić. W dużej mierze wykorzystuje technologie energooszczędne: system klimatyzacji z odzyskiem ciepła, kolektory słoneczne ogrzewające wodę, piece opalane peletem, ziemne kolektory, system umożliwiający odzyskiwanie użytkowanej wody i wykorzystywanie deszczówki. Obok tych aktywnych sposobów na oszczędne wykorzystywanie energii w budynku zastosowano też rozwiązania pasywne: przeszklona południowa fasada i izolacja wałem ziemi od strony północnej zapewniają optymalną termoregulację budynku[117]. Sluňákov posłużył jako swego rodzaju okno wystawiennicze dla technologii, które wkrótce rozpowszechniły się także w budownictwie mieszkaniowym, przede wszystkim dzięki wsparciu finansowemu w ramach rządowego programu „Zelená úsporám” przyjętego w roku 2009[118]. Ekologiczne aspekty architektury ograniczają się w nim jednak tylko do oszczędności energii, ewentualnie uzyskiwania jej z odnawialnych źródeł.

Szersze rozumienie „zrównoważonego budownictwa” starają się rozpowszechnić pozarządowe agencje udzielające certyfikatów LEED (LEED Green Building Rating System, Green Building Council z siedzibą w Waszyngtonie[119]) i BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method, oddział BRE Global z siedzibą w Wielkiej Brytanii[120]). Obecnie są to systemy certyfikatów o globalnym zasięgu, stosowane przy kwalifikacji budynków użyteczności publicznej. Kryteria oceny są bardziej różnorodne i nie ograniczają się tylko do bilansu energetycznego budowli, ale biorą pod uwagę również proces zarządzania samym projektem, zdrowie i komfort użytkowników (m.in. regulację temperatury, dostęp do świeżego powietrza, rozmieszczenie stanowisk pracy, okna z antyrefleksyjnego szkła), dostępność i łatwość dojazdu, wybór materiałów ze względu na możliwość recyklingu i zawartość substancji szkodliwych dla zdrowia, jakość terenu, monitorowanie zużycia wody, technologie uzdatniania ścieków itp. Pierwszym budynkiem w Republice Czeskiej, który otrzymał najwyższy – złoty – stopień certyfikatów LEED jest budynek ČSOB (Československá obchodní banka) w Radlicach, zaprojektowany przez Josefa Pleskota i AP Ateliér – siedziba jednego z największych czeskich banków w małym mieście, w której zatrudnionych jest ponad 2500 osób. Projekt budynku, pod względem rozmachu i przeznaczenia będącego symbolem nowoczesnej cywilizacji, nie musi stać w sprzeczności z wymogami zrównoważonego rozwoju. Autor projektu, Josef Pleskot, mówi o etycznym wymiarze ekologii, która skłania do tego, by być uważnym, wrażliwym i oszczędnym, a także, by zwracać uwagę na utrzymanie harmonii z przyrodą[121]. Architekt jest optymistą, jeżeli chodzi o możliwość połączenia ekologii z technologią; jest przekonany o tym, że „ekologia pozostaje z technologią w bardzo ścisłym związku”[122].

Pomimo instytucjonalnych starań o standaryzację i wytworzenie przejrzystych kryteriów kwalifikacji, różnorodność strategii projektowania określanych mianem „zielonej architektury” pozostaje jej cechą charakterystyczną. Autor jednej z pierwszych czeskich publikacji poświęconych ekologicznej architekturze i wielu realizacji wyrastających z tej idei architekt Petr Suske stwierdza na przykład, że „globalizacja architektury i jej uniwersalizacja jest z punktu widzenia ekologii być może większym problemem niż wycinka lasów deszczowych”[123]. Jego zdaniem ekologiczny dom „musi szanować miejscową specyfikę, a więc warunki klimatyczne danego regionu, jego kontekst kulturowy, potrzeby społeczne”[124]. Przekonania te znajdują wyraz w realizowanych przez niego projektach, w których korzysta on między innymi z eksperymentalnych technologii i używa miejscowych materiałów, na przykład surowej cegły w restauracji Hliněná basta (Gliniana Baszta) w Průhonicach (1997) czy wiązek słomy do izolacji w Domě v kožichu s deštníkem (Dom w Kożuchu z Parasolką) w Mladej Boleslavi (2002). Naturalnym materiałom i ich jakości poświęca ogromną uwagę Oldřich Hozman[125], który zdecydował się wcielać w życie zasady antropozofii Rudolfa Steinera i wytyczne tak zwanej Baubiologie, nauki o całościowym postrzeganiu związków pomiędzy człowiekiem i stworzonym przez niego środowiskiem, która rozwinęła się w Niemczech w latach 60. XX wieku[126]. Realizacje Oldřicha Hozmana to domy jednorodzinne (Dom z Atrium, Řičany, 2007, Dom w Lánach, 2012) oraz rekonstrukcje i dostosowania istniejących budynków (Dom Rozwoju Osobistego Maitrea, Praga, 2008) do energooszczędnych standardów „zdrowego domu”, zakładających szerokie wykorzystanie naturalnych materiałów, między innymi surowej cegły, drewna, słomy, trzciny. Materiały te stanowią ogromne wyzwanie dla współczesnej architektury. Koncepcje architektoniczne o modernistycznym rodowodzie były niechętne tego typu surowcom ze względu na ich niejednorodny charakter, który komplikował standaryzację i kontrolę nad procesem budowy, a także nie pozwalał przewidzieć, w jaki sposób budynek będzie się „starzał”. W ostatnich latach jednak, na fali zainteresowania ekologicznymi aspektami budowania i oszczędnością energii (a także nie mniej istotnymi oszczędnościami w wydatkach na realizację budowy), materiały te przyciągają coraz większą uwagę. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się architektura drewniana[127]. W Republice Czeskiej drewno używane jest jak dotąd głównie w budownictwie mieszkań i domów jednorodzinnych. Zasięg wykorzystywania tej technologii jest ograniczony między innymi przez normy przeciwpożarowe. Ze względu na dostępność i elastyczność drewno jest chętnie stosowane w projektach alternatywnych i eksperymentalnych.

Eksperyment architektoniczny nie ma długich tradycji w czeskiej kulturze, a architektura jako dyscyplina konceptualna, uprawiana obok produkcji o charakterze użytkowym, nie ma tam właściwie historii[128]. Tym bardziej widoczne stają się na tym tle radykalne próby poszukiwania „zerowego punktu” architektury, na przykład działania podejmowane od początków XXI wieku przez Martina Rajniša. Swoją wizję przewrotu w kulturze architektonicznej uzasadnia on przekonaniem, że nowoczesny i zakorzeniony w modernistycznych koncepcjach sposób projektowania i budowania ze swojej natury przeciwstawia się idei „zrównoważonego rozwoju”. Projekty Rajniša – wskazujące, jak ten przewrót miałby zostać zrealizowany – sytuują się często na granicy architektury i sztuk pięknych. Doświadczenia z podróży do miejsc zamieszkiwanych przez wspólnoty, które pozostają w oddaleniu od zdobyczy nowoczesnej, przemysłowej cywilizacji, doprowadziły go do radykalnego przewartościowania związków między naturą a kulturą w architekturze i do sformułowania Manifestu přirozené architektury [„Manifest naturalnej architektury”][129], która opiera się na naturalnych materiałach, prostych technologiach, wykorzystuje miejscowe warunki klimatyczne i ukształtowanie terenu. Dom w ujęciu Martina Rajniša staje się mobilnym schronieniem człowieka nomady, który w każdym miejscu jest tylko gościem, co można rozumieć zarówno dosłownie, jak i metaforycznie, ponieważ portfolio realizacji „naturalnej architektury” zawiera obok wież widokowych Scholzberg w Hornym Maxovie (2006) i Bára w Chrudimi (2009) również Nową Pocztę na Śnieżce (2007) czy budynek Zarządu Lasów Miejskich w Písku (2011).

Historia ekologicznych nurtów w czeskiej architekturze jest krótka, ale niezwykle dynamiczna. To, co w latach 90. XX wieku było postrzegane przez większość środowiska jako wyraz radykalnej postawy wynikającej z osobistych poglądów, obecnie stało się częścią architektonicznego mainstreamu – niezależnie od tego, czy ekologiczna świadomość przejawia się w całościowym podejściu do środowiska naturalnego czy też w wykorzystaniu zaawansowanych technologii. Relacje między architekturą a ekologią mogą przybierać bardzo różne formy, a „zielona architektura” to wyjątkowo pojemny termin. Czy na pierwszym miejscu powinniśmy stawiać energooszczędność samego budynku, czy też starania o jej zachowanie już w trakcie budowy i produkcji materiałów? Czy ważniejsze jest rozwijanie nowych technologii kontrolujących wnętrza budynków, czy też lepiej obejść się bez nich i powrócić do tradycyjnych rozwiązań sprzed epoki rewolucji przemysłowej? Czy powinniśmy radykalnie zmienić nasz styl życia i nasze budynki, czy tylko adaptować współczesną zabudowę? Tak oto widzi przyszłość ekologicznej architektury jeden z jej twórców: „Jest też możliwe, że architektura określana jako «ekologiczna» w ogóle nie powstanie, ponieważ jej zasady staną się nieusuwalną częścią refleksji o architekturze w ogóle”[130].

TŁUMACZENIE Z CZESKIEGO:

WERONIKA PAFIANOWICZ-VERTUN

Badania Jany Tichej zostały przeprowadzone w ramach grantu Czeskiego Uniwersytetu Technicznego w Pradze nr SGS13/201/OHK1/3T/15.

Ivan Jarina, Dom pod jabłonią w Mariance

W szerokim kontekście architektury  proekologicznej najbardziej absorbuje mnie architektura, która wpisuje się w ekosystem – jest bardziej obiektem krajobrazowym niż budynkiem. Architekt obserwuje otoczenie, szuka genius loci, bardziej wpisuje się w kontekst, niż go sobie przystosowuje. Przy takim podejściu okazuje się, że to, co na początku wydawało się pewnym ograniczeniem, staje się wyzwaniem. Proces projektowania zaczyna się od trudności, szukania proporcji, materiałów, kolorów charakterystycznych dla danego miejsca, gdzie przybliżanie się do piękna traktowane jest jako nadrzędne wobec zapewnienia wszystkich pożądanych funkcji i technologii. Właśnie dlatego przy pracy wykorzystuję metodę tworzenia znaną jako soft planning, gdzie w dialogu z klientem stopniowo przestają grać dominującą rolę jego początkowe wyobrażenia o własnych potrzebach, a zaczyna się wspólne szukanie priorytetów, rezultatem czego jest selekcja głównych, niezbędnych potrzeb klienta w duchu ograniczenia, a pozostałe życzenia spełnia się stopniowo, jeśli nadal są istotne. Celem takiego podejścia jest respektowanie zasady oszczędnego gospodarowania zasobami naturalnymi, charakterystycznego dla architektury zrównoważonego rozwoju, sustainable architecture. W praktyce oznacza to wykorzystanie zasady 3R – reduce, reuse i recycle.

Drewniany dom, w którym mieszkam ze swoją rodziną, został stworzony jako master house, gdzie zostały wypróbowane różne techniki budowania z drewna (zrąb – dom z belek, szkieletowa konstrucja z drewnianą kopułą i sandwich). Tradycyjne elementy są wykorzystane z pewnym dystansem, który cechuje współczesność, a nie z tendencją do rozwijania tradycji retro. Dom pod jabłonią został zbudowany w duchu slow design, a dokładniej mówiąc – z zastosowaniem zasad slow architecture (tzw. architektura niespieszna). To założenie każe na wszystko znaleźć czas, a postanowienie „muszę” ustępuje tutaj miejsca zamierzeniu „chcę”.

Centrum domu stanowi stara jabłoń, która została wkomponowana do projektu jako serce domu, a planowo rozdzieliła go na dwie części – dla dorosłych i dla dzieci. Mieć żywe drzewo w domu to dość radykalne rozwiązanie, które zmusza, przynajmniej częściowo, do podporządkowania stylu życia rodziny naturze. W domu, gdzie przyrody nie obserwuje się przez szkło, ale pozostaje ona w zasięgu dotyku, można się szybko nauczyć szanować zmienność świata przyrody i próbować nawiązać z nią dialog. Dom powstał w sadzie, pod lasem, na małej sześcioarowej działce. Ostatecznie o miejscu postawienia fundamentów zdecydowały dzieci, które często bawiły się przy jedynej jabłonce. Kompozycję domu dopełnia ogród, który został urządzony w swobodnym stylu i nie zagłusza naturalnych elementów terenu. Z oszklonego atrium roztacza się piękny widok na okolicę.

Ważne było dla mnie stworzenie domu z wykorzystaniem naturalnych materiałów, często recyklingowanych i koniecznie recyklingowalnych. Dlatego w budowie zastosowano głównie drewno, stare cegły z rozbiórek, cegłę szamotową z likwidowanego w pobliżu pieca ceglarni albo kamień niewykorzystany przez sąsiada. O konieczności dbania o wybór materiałów z minimalnym śladem ekologicznym świadczy coraz większa popularność metody LCA (Life Cycle Assessment), która koncentruje się na analizie żywotnego cyklu materiałów. Anton Schneider z IBN w Neubeuern wyliczył 25 zasad zdrowego mieszkania, z których kilka chciałbym tu przywołać. W procesie budowania ważne jest wykorzystanie naturalnych i oryginalnych materiałów budowlanych, bez szkodliwych domieszek, dobra wymiana i cyrkulacja powietrza, ogrzewanie ciepłem konwekcyjnym. Należy minimalizować zużycie energii przy maksymalnym wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii, wybierać materiały budowlane głównie z miejscowych źródeł. Schneider wskazał również na minimalizowanie albo rezygnację, z korzystania z zanikających surowców naturalnych i niebezpiecznych. Postuluje wykorzystanie naturalnych surowców w jak najmniejszym stopniu przetworzonych, z minimalnymi emisjami dwutlenku węgła i dwutlenku siarki.

Jestem jednak przekonany, że rozwiązania techniczne powinny być dopełnieniem architektury budynku – jej harmonii, a nie odwrotnie, o czym wielu architektów dziś zapomina.

Damas Gruska, Niezrównoważona równowaga

Na skraju Bratysławy przebiega granica z Austrią. Jej fragment wytycza Dunaj, ale resztę wyznaczono wyłącznie politycznie, nie w sposób naturalny. Nawet bez przygranicznych słupków nietrudno sprawdzić, którędy prowadzi: wystarczy spojrzeć na widok z satelity na Google Maps, przejść przez nią lub przejechać się wzdłuż na rowerze. W pierwszym wypadku widzimy, jak małe poletka po jednej stronie granicy zastępują olbrzymie pola monokulturowe – pozostałości ery państwowych gospodarstw rolnych – po drugiej. Z bliska widzimy także spustoszenia, jakie zostawił po sobie reżim komunistyczny i których nawet dwadzieścia trzy lata, jakie minęły od rewolucji, nie potrafiły całkowicie usunąć. Przed wojną granica była prawie niezauważalna – tym bardziej że po obu stronach mieszkała ludność etnicznie z sobą spokrewniona. Czy odpowiada za to głęboka wyrwa w naszych dziejach, czy też nieszczęsny porewolucyjny rozwój? Chyba jedno i drugie; zresztą widać to też gdzie indziej. Podobnie smutnych widoków dostarcza podróżowanie po całej Słowacji. Na każdym kroku czuć dziesięciolecia władzy inżynierów społecznych, którzy nie wyobrażali sobie innych sposobów na to, jak dokarmić głodne doliny, niż postawienie tam olbrzymich fabryk. Zresztą to było najprostsze rozwiązanie w czasach budowania komunizmu i kapitalizmu. Fabryki zapewniały pracę tysiącom ludzi, ale trzeba było do nich dowozić robotników albo naprędce zbudować nowe osiedla. Najpierw była interwencja w struktury społeczne ludności lokalnej, po czym nastąpiło obciążenie otaczającego środowiska naturalnego. Większość fabryk z czasem zbankrutowała, pozostawiwszy po sobie rozpadające się torsy hal produkcyjnych, bezpańskie składowiska odpadków, smutnie rozciągające się jednolite blokowiska oraz całą armię wciąż niezakorzenionych w środowisku lokalnym bezrobotnych. Nie wydaje się, żeby ktoś wyciągnął z tego wnioski. Także wszystkie porewolucyjne rządy wolą wielkich inwestorów (poczynając od formy inwestycji), de facto na niekorzyść małych i średnich przedsiębiorców. Logika cykli wyborczych kieruje je w stronę krótkoterminowych rozwiązań, szczególnie w czasie, gdy bezrobocie osiąga rekordowo niski poziom. Przyczyny takiego stanu rzeczy są jednak jeszcze głębsze.

Kwestie ekologiczne stały się na Słowacji jednym z detonatorów aksamitnej rewolucji. Półoficjalna publikacja Bratysława ma głos (1987), której autorzy zajęli się problematyką środowiska naturalnego w najszerszym tego słowa znaczeniu (tworzyło ją osiemdziesięciu czterech autorów i recenzentów) osiągnęła wyjątkowy oddźwięk: pierwsze wydanie ukazało się w nakładzie 1000 egzemplarzy, ale nieoficjalne dane wskazują, że w ciągu miesiąca sporządzono około 60 000 kopii na różnych nośnikach. Mieszkańcy Bratysławy, w której większą część przemysłu tworzyły fabryki chemiczne – szczególnie w okresie nadzoru służb bezpieczeństwa komunistycznego reżimu – byli wyjątkowo wyczuleni na pytania dotyczące środowiska. Nie jest zatem żadną niespodzianką, że aksamitna rewolucja wyniosła wielu autorów rzeczonej publikacji na wysokie stanowiska polityczne, choć niekoniecznie bezpośrednio związane z problematyką ochrony środowiska. Tym samym część rzutkich aktywistów przestała się zajmować tą sprawą. Oprócz tego szybkie nadejście przemian gospodarczych spowodowało częściowe lub całkowite zamknięcie wielu wielkich fabryk, które zbiegiem okoliczności należały do najbardziej zanieczyszczających środowisko. Rolnicy, zubożeni na skutek nowej sytuacji gospodarczej, byli zmuszeni z powodów finansowych obniżyć ilość stosowanych nawozów chemicznych, ochronnych spryskiwań i tak dalej. Do tego doliczmy stopniowe wycofywanie ogrzewania na opał płynny albo stały, wymianę floty samochodowej i tym podobne – wszystko to razem sprawiło, że jakość środowiska naturalnego zaczęła jakby „sama z siebie” szybko i znacząco się poprawiać. Nic nie stało już na przeszkodzie budowaniu społeczeństwa konsumpcyjnego. Zresztą w czasach, gdy społeczeństwo było całkowicie zajęte przemianą gospodarczą (częścią reformy było powtarzane w nieskończoność hasło, że najpierw musimy naprawić ekonomię, a dopiero później resztę), rozpadem Czechosłowacji, budowaniem Republiki Słowackiej i całkowitym pustoszeniem przestrzeni publicznej, którą wkrótce miały opanować różne przedsiębiorstwa prywatne, nie było innej drogi niż gospodarcza samowola. Do tego trzeba dołączyć początkowe wypełnianie przestrzeni medialnej przez młodych prawicowych mądrali, których jedynym intelektualnym wyposażeniem było parę pobieżnie przeczytanych stron Friedricha von Hayeka.

Dalszy rozwój polityczny też nie sprzyjał wprowadzeniu zrównoważonego rozwoju. W ciągu dwudziestu trzech lat nie wykształciła się bardziej znacząca partia zielonych, która systematycznie poświęcałaby uwagę tej tematyce. Wprawdzie w Bratysławie tradycyjnie dominowały koalicje „prawicowe” – rzecz niezwykła dla stolicy europejskiej i świadcząca raczej o niedojrzałości sceny politycznej – jednak także na poziomie państwowym do zielonej problematyki bliżej mają, paradoksalnie, partie prawicowe niż chwilowo rządząca „socjalna demokracja”, która jest raczej mieszanką przedsiębiorców i nacjonalistów niż nowoczesną lewicą. Jeden przykład wystarczy za wszystkie: kiedy poprzednia koalicja prawicowa w ramach zastosowanych środków przeciwpowodziowych rozpropagowała projekt małych grobli, które miały pełnić dodatkową funkcję zatrzymywania jak największej ilości wody w lesie – przedsięwzięcie niskobudżetowe, na dodatek sprzyjające zatrudnieniu mnóstwa nisko wykwalifikowanych pracowników – nowy „socjalno-demokratyczny” rząd natychmiast go wstrzymał na korzyść rozwiązań betonowych.

O tym, jak mają się sprawy zrównoważonego rozwoju na Słowacji, można się przekonać na przykładzie Bratysławy. Po I wojnie światowej bardzo gwałtownie zaczęła się zmieniać jej struktura narodowościowa (na niekorzyść mniejszości niemieckiej i węgierskiej), po II wojnie światowej zaś – jej struktura społeczna. Postawiono nowe albo radykalnie rozbudowano istniejące fabryki (także) po to, by powiększyła się reprezentacja klasy robotniczej. W rezultacie od 1945 roku liczba mieszkańców stolicy wzrosła ponad trzykrotnie. Ich zakwaterowaniu służyły w pierwszej kolejności nowo wybudowane osiedla, włącznie z obecnie ponoć największym blokowiskiem w całej Europie Środkowej, liczącym 115 000 mieszkańców. Miasto rozlało się we wszystkich kierunkach, jakie były możliwe przy właściwej mu, skomplikowanej konfiguracji geograficznej i z uwagi na bliskość granicy, osiągając niezrównoważone rozmiary. Dla porównania: cztery razy bardziej liczny sąsiedni Wiedeń ma powierzchnię o niecałe 10% większą niż Bratysława. W tym czasie większość fabryk zbankrutowała; zostały po nich rozległe brownfields (tereny poprzemysłowe), niektóre z nich sięgające aż do śródmieścia. Pomimo istnienia ogromnych połaci niewykorzystanej przestrzeni, magistrat nie ograniczył budowy na rozległych jakościowych gruntach rolniczych na obrzeżach miasta. Tym samym sytuacja jeszcze się pogorszyła. Oprócz tego – między innymi wskutek bombardowania pod koniec ostatniej wojny i likwidacji historycznego podzamcza – rozległe, przez długi okres niezagospodarowane przestrzenie odbierane są powszechnie jako integralna część genius loci Bratysławy. Jeśli jakaś wolna powierzchnia zostaje zabudowana, z reguły równocześnie powstaje w pobliżu inny niezabudowany teren, najczęściej w miejscu wyburzonych obiektów przemysłowych. W ten sposób miasto pozostaje permanentnie pokryte bliznami (zarośnięte chwastem, zaśmiecone na skutek nieodpowiedniego utrzymywania przestrzeni, zeszpecone). W stosunkowo łatwym do przeprowadzenia wyburzaniu cennego dziedzictwa industrialnego mają zresztą swój udział zarówno ustawodawstwo, jak i stosowana praktyka. Przyjęło się mówić, iż najgorsze, co może się przytrafić budynkowi, jest wpisanie go do rejestru zabytków.

Rozległa powierzchnia miasta domaga się właściwego utrzymywania przestrzeni publicznych, usług komunikacyjnych i tak dalej. Głoszone od dawna postulaty, iż komunikacja publiczna powinna być priorytetem, nie znajdują przełożenia na praktykę. Nie powstała ani jedna nowa trasa tramwajowa – przeciwnie: jedna z nich jest od dawna nieczynna, a pozostałe zagrożone. Budowa metra stanowiła do tej pory jedynie stały motyw kampanii wyborczych. Nic dziwnego, że mieszkańcy bardziej polegają na komunikacji indywidualnej, w kontekście porewolucyjnej euforii: głównie samochodowej (stosunek liczby samochodów do liczby mieszkańców w Bratysławie jest wyższy niż w niejednej metropolii Europy Zachodniej; dodajmy, że Słowacja jest największym producentem samochodów na świecie w przeliczeniu na liczbę mieszkańców). Nic dziwnego, że Europejski Dzień Bez Samochodu pozostaje w Bratysławie pojęciem nieznanym. Wszystko to odzwierciedla nastawienie polityków lokalnych. Według najnowszej interpretacji długo oczekiwanego i wreszcie uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego mającego regulować zabudowę w mieście, jedynym budynkiem, który można usytuować gdziekolwiek (włącznie z parkami), jest garaż podziemny.

Nawiasem mówiąc, skoro już o zieleni mowa, istniejące parki bywają z reguły niewystarczająco utrzymywane, o ile nie są wręcz opuszczone i całkowicie nie niszczeją – tak, by w najlepszym razie dało się je zastąpić skromną, nowiuteńką zabudową. O założeniu nowych parków nawet nie ma co myśleć. Dotąd nie należy do rzadkości, żeby w wyborach notorycznie odnosił sukces polityk lokalny, który przy okazji każdego publicznego wystąpienia wypowiada się przeciwko zieleni w mieście.

Tradycyjne targowiska, na których producenci surowców z okolic miasta sprzedają swoje produkty rolnicze, stopniowo znikają (targi, które przeżyły komunizm, niszczy dopiero gospodarka rynkowa), a dzieje się to przy znacznym udziale miasta, które raczej daje pierwszeństwo deweloperom żądnym lukratywnych gruntów, na których targowiska te się znajdują, niż obywatelom spragnionym świeżych produktów lokalnych wysokiej jakości – i to w czasie, kiedy te są wszędzie na świecie wielkim hitem. Na dodatek niczym w zasadzie nieuregulowana budowa super- i hipermarketów przyczyniła się do zaniku mniejszych sklepów, szczególnie w centrum miasta, a tym samym do jego wyludnienia, oraz ograniczenia oferty pomniejszych producentów lokalnych. Rolnicza niegdyś Słowacja nie jest już samowystarczalna w dziedzinie produktów spożywczych i większość z nich, do niedawna jeszcze pochodzenia krajowego, trzeba importować. Nie jest to tylko problem produktów spożywczych, ale w ogóle produkcji krajowej przeznaczonej dla obywateli tego państwa. Jednak podejście stopniowo się zmienia. Na przykład domy drewniane, które kiedyś cieszyły się ogromną popularnością na Słowacji (nadal należącej do najbardziej zalesionych krajów Europy), bardzo powoli i ostrożnie wracają do łask.

Miejska polityka przetwarzania komunalnych odpadków jest również daleka od racjonalności. Wytworzyły się wprawdzie możliwości segregowania śmieci, ale to działanie pozostawiono entuzjazmowi mieszkańców, nie dbając o zabezpieczenia prawne (obowiązek segregowania) ani finansowe. Piszący te słowa uczciwie sortuje odpadki komunalne, a równocześnie regularnie wynosi przed dom praktycznie pusty pojemnik na śmieci, za który płaci, jakby był pełny po brzegi, a śmieci niesegregowane. Na dodatek wyznaczone „publiczne” składowiska odpadów oraz cena za ich wywóz sprawiły, że miasto, podobnie jak cały kraj, usiane jest  nielegalnymi wysypiskami.

Przeciwwagę dla polityki rządowej i miejskiej (czytaj: narzędzia działania lobbystycznych grup) tworzą dwie siły: z jednej strony Europejska Agencja Środowiska (EEA), wraz z ustawodawstwem i finansowymi środkami, które wiążą się z jej działalnością, z drugiej – miejski aktywizm. Pierwsza z nich ma wprawdzie głęboki wpływ na problematykę zrównoważonego rozwoju, szczególnie gdy chodzi o normy prawne, lecz pozostaje mniej widzialna. Bardziej rzucają się w oczy ekscesy działającej w sposób nieprzemyślany agendy (których wynikiem są na przykład hektary jakościowej ziemi rolnej pokrytej panelami słonecznymi). Temat zrównoważonego rozwoju przypomina z tego punktu widzenia chorowite dziecko z adopcji, które żyje tylko dzięki brukselskim kroplówkom. Powtarzamy raczej wszystkie błędy naszych dojrzalszych sąsiadów, nawet nie próbując ich naprawić.

Aktywizm, oparty na zrzeszeniach mniej lub bardziej formalnych, może przynieść więcej korzyści niż milionowe dotacje. Mnie osobiście codzienną jazdę na rowerze do pracy bardziej uprzyjemniły „nielegalne”, pod osłoną nocy realizowane naprawy krawężników i łatanie dziur w asfalcie – dzieło kilku anonimowych aktywistów – niż miejskie projekty ścieżek rowerowych. Nie mówiąc już o tym, że na ścieżkach rowerowych zainteresowanie miasta komunikacją rowerową się kończy, większość użytkowników ma zatem problem, by zaparkować swój środek komunikacji w mieście i pod domem. Ogólnie rzecz biorąc, uważam aktywizm za największą nadzieję dla Słowacji. Nie dlatego, żeby miał on rozwiązać wszystkie problemy związane ze zrównoważonym rozwojem, lecz dlatego, że wydaje się jedyną siłą, która potrafi zamienić urzędniczą ociężałość w coś widzialnego, namacalnego, konkretnego i sensownego.

Wypowiedziałem się tu krytycznie o zrównoważonym rozwoju w Bratysławie. Na każde z wyżej wspomnianych zjawisk zwracają uwagę właśnie aktywiści; oni także mogą na nowo uwrażliwić społeczeństwo słowackie na pytania dotyczące środowiska naturalnego, gdy tylko definitywnie wyparuje postkomunistyczna euforia konsumpcji. Wtedy uświadomimy sobie, że równowadze naszego rozwoju doprawdy brak równowagi. Bez niej nie da się zaś myśleć o przyszłości, a temat zrównoważonego rozwoju pozostaje jedynie kolejnym hasłem, niezbędnym przy pisaniu wniosków o granty.

TŁUMACZENIE ZE SŁOWACKIEGO:

EMILIANO RANOCCHI

Mateusz  Curyło, Przyszłość komunikatu

Computers may be copying machines, but, thanks to Aphrodite, we are not.

Friedrich A. Kittler, Universities: Wet, Hard, Soft, and Harder[131]

Żyjemy w osobliwych czasach. Niektórzy filozofowie, jak Vilém Flusser, nazywają je postmodernizmem bądź posthistorią. Flusser podkreśla utratę dominującej roli pisma w społeczeństwie oraz nowe sposoby tworzenia modeli wartościowania, postrzegania oraz działania w świecie. Socjolog Zygmunt Bauman nazywa je „płynną nowoczesnością”. Kategoria płynnej nowoczesności wysuwa na pierwszy plan niepewność egzystencjalną naszych czasów. Paul Crutenz określił nasze czasy jako nową epokę geologiczną – antropocen. Antropocen, trwający od 200 lat, ma się odznaczać niespotykanym we wcześniejszych epokach wpływem człowieka na Ziemię. Robert Pepperell nazywa naszą kondycję „posthumanistyczną”. Posthumanizm oznacza utratę dominującej pozycji człowieka w świecie. Cybernetyk Norbert Wiener określił nasze czasy mianem „drugiej rewolucji przemysłowej”. W jej rezultacie człowiek ma konkurować z maszynami nie tylko w zakresie pracy ręcznej, lecz także umysłowej. Bernard Stiegler używa określenia „wiek filozoficznej inżynierii”. Jest to czas wdrażania idei filozoficznych w technologię. Zwykle nazywamy nasze czasy „epoką informacyjną” bądź „czasami rewolucji informatycznej”. Podkreśla to fakt, że nie wiemy, o czym mówimy.

Pojęcie informacji używane jest w wielu dziedzinach. Stosujemy je w teorii komunikacji, informatyce, cybernetyce, biologii, marketingu, zarządzaniu wiedzą i kognitywistyce. Nie rozumiemy jednak, czym jest informacja.

Mamy matematyczną teorię informacji Shannona i sposób liczenia informacji. Najłatwiej wyobrazić sobie bit jako miarę informacji produkowaną pojedynczym rzutem monetą. Rzut monetą niesie niepewność. Może w nim wypaść orzeł lub reszka. Po rzucie monetą niepewność się zmniejsza: z dwóch możliwości (orzeł i reszka) do jednej możliwości (na przykład reszka). Tym samym rzut monetą produkuje jeden bit informacji. Dla serii rzutów niepewność rośnie wykładniczo. Dla dwóch rzutów (dwóch bitów) mamy cztery możliwości, dla trzech rzutów (trzech bitów) – osiem. Takie rozumienie informacji rodzi różne pytania. Czy rzeczywiście rzut monetą niesie w sobie możliwości, czy tylko nam sie tak wydaje? Czy rzut oszukaną monetą (z dwiema reszkami) produkuje informację czy też nie? Jak mają się materia monety oraz umieszczone na niej symbole do informacji?

Mówiąc o informacji, powołujemy do życia kolejną składową świata poza masą i energią. Próby rozwiązania dylematów związanych z informacją są podejmowane przez naukowców z różnych dziedzin. Kiedy biolog Terrence W. Deacon usiłuje wyjaśnić informację za pomocą kategorii nieobecności, obecności, intencji, referencji i różnicy, plącze się w pojęcia używane przez Derridę. Nie ma jednak wdzięku francuskiego filozofa. Z pozoru ścisłe pojęcie informacji jest bardziej pogmatwane niż francuska filozofia.

Minęło ponad pół wieku od czasu, gdy Alan Turing wymyślił „uniwersalną maszynę liczącą”, Claude Shannon opublikował Matematyczną teorię komunikacji, a John van Neumann opracował i zaimplementował architekturę komputera. Teorie te leżą u podstaw konstrukcji współczesnych komputerów. Telefony komórkowe, tablety, notebooki, wielkie serwery Google i Facebooka są oparte na teorii uniwersalnej maszyny liczącej Turinga, teorii informacji Shannona i architekturze von Neumanna. Jeżeli spytalibyśmy informatyka, czym jest komputer, zapewne powołałby się na którąś z wymienionych bądź pominiętych teorii i próbowałby ją wyjaśnić. Komputer okazałby się uniwersalną maszyną liczącą, maszyną przetwarzającą symbole bądź maszyną przetwarzającą informacje.

Jeżeli spojrzymy na leżący na biurku komputer, zobaczymy osobliwy obiekt. Komputer pobiera prąd z gniazdka bądź baterii i przetwarza energię elektryczną na ciepło, światło i dźwięk. Z naiwnej perspektywy komputer jest błyskającą i hałasującą grzałką.

Tradycyjnie uważa się komputery za lunety przetwarzające symbole i służące do ich oglądania. Spójrz na komputer, a zobaczysz, jak symbole same się przetwarzają. Wpisz równanie, otrzymasz wynik. Brian Cantwell-

-Smith odkrył, że jest dokładnie na odwrót. To symbole i teorie informatyczne są lunetami, za pomocą których obserwujemy komputery. Maszyny liczące są analogowymi grzałkami, w których zachodzą mniej lub bardziej kontrolowane procesy. Procesy te możemy opisywać za pomocą teorii maszyny Turinga, rachunku Lambda i teorii informacji. Konkretne procesy definiujemy za pomocą języków oprogramowania. Komputery nie przetwarzają informacji, symboli i programów. Informacje, symbole i programy są sposobem opisu działania komputerów. W gruncie rzeczy nie wiemy, czym są komputery i jaka jest natura procesów obliczeniowych, które wykonują.

Nazywamy nasze czasy epoką informacyjną, epoką komputeryzacji. Nie rozumiemy natury informacji i nie rozumiemy natury procesów obliczeniowych zachodzących w komputerze. Wiemy jednak, że żyjemy w czasach radykalnych przemian.

Możliwy zakres radykalności zachodzących przemian zwykle obrazuje się poprzez analogię do pojawienia się pisma około czterech tysięcy lat temu. Pismo znacznie zwiększyło ludzkie zdolności poznawcze, w tym zdolność do pamiętania, rozumowania i wydawania rozkazów. Chociaż w celach administracyjnych, religijnych i ekonomicznych zapisy piśmienne były używane w Babilonie i Egipcie, dopiero kultura grecka wykorzystała pełnię twórczych możliwości nowej technologii medialnej. Fonetyczne, alfabetyczne, uniwersalne i proste w nauce pismo pozwoliło się rozwinąć osobistej poezji lirycznej i filozofii. Alfabet zmienił bogów w pojęcia. Pojęcia spójne, jedne, wyraźne, określone i poznawalne zastąpiły kapryśnych bogów. Pismo podzieliło świat na podmiot i przedmiot poznania, umożliwiło narodziny dobra i sprawiedliwości. Wszystko, co tradycyjnie uważamy za największe osiągnięcie ludzkiego ducha, w tym koncepcję ludzkiego ducha, zawdzięczamy greckiemu zastosowaniu pisma. Pojawienie się pisma miało radykalny wpływ na ludzką kondycję: psychiczną, w tym działanie mózgu; intelektualną, w tym pojawienie się poezji lirycznej oraz filozofii platońskiej; społeczną, w tym pojawienie się historii jako akumulacji wiedzy umożliwiającej działanie historyczne oraz wyobrażenie historii linearnej; ekonomiczną, w tym możliwość notowania transakcji oraz długu i uniwersalną liczbową miarę wartości.

Żyjemy w równie radykalnych czasach.

Architektura von Neumanna, która buduje i wyjaśnia współczesne komputery, rozjaśnia i jest rozjaśniana przez stare technologie medialne. W uproszczeniu składają się na nią adresy, szyny i dane. Szynami płyną rozkazy odczytu/zapisu zaadresowanych danych. W dyskursywnym, von Neumannowskim systemie medialnym człowiek jest adresem, do którego płynie komenda zapisu bądź odczytu. W rekurencyjnej strukturze dane komend znajdujących się pod adresami zawierają komendy zapisu/odczytu danych na następnych adresach.

Zarówno uproszczenie architektury von Neumanna, jak i jej zastosowanie do dawnych systemów medialnych zostało zaproponowane przez Friedricha Kittlera. Niemiecki medioznawca, radykalizując McLuhanowskie „medium is the message”, stwierdził, że nie ma softwaru, a technologie są odpowiedzią na inne technologie. Tym samym wyrzucił z teorii mediów ludzi, programy i wiadomości, zostawiając czysty hardware i jego schematy. Hardware tworzący hardware, technologię tworzącą technologię. McLuhanowskie „medium jest masażem”, tłumaczone czasem jako „medium jest wiadomością”, było błędem w druku, dziełem twórczego przypadku. Kittlerowskie ujęcie człowieka jako pomijalnego źródła błędu w hardwarze stanowi ścisłą, radykalną teorię mediów.

Architektura von Neumanna jest architekturą wojska, władzy królewskiej, egipskiego zastosowania pisma, szkoły i zegarka. Wódz wydaje ustnie rozkaz zaadresowany do podwładnego, nadpisując polecenie ataku. W obecności króla podwładny czeka na rozkaz odczytania danych. Król adresuje sam siebie.

Radykalne rozwinięcie władzy centralnej w Egipcie stało się możliwe za sprawą pisma hieroglificznego. Pismo umożliwiło zapis transakcji handlowych przypisujących adresom dane w postaci olbrzymich ilości złota i niewolników. Dane te trzymane były w adresach zapisów handlowych. Związana z pismem możliwość przekazywania rozkazów na odległość oraz adresowania poleceń, rekurencja wpisana w architekturę von Neumanna, pozwoliła na niespotykany wcześniej rozwój hierarchii i specjalizacji. Zmobilizowanie siły roboczej potrzebnej do budowy podlegało rekursywnej strukturze władzy. Największa zapamiętana megamaszyna, której komunikat – piramida Cheopsa – zachował się najlepiej z siedmiu cudów świata, była złożona głównie z ludzi i miała architekturę von Neumanna.

Szkoła przeniosła strukturę von Neumanna w miejsce wcześniej okupowane przez edukację. Uczeń w szkole jest adresem zapisanym jako dane w rejestrze dziennika. Uczeń adresowany jest przez dziennik. Podczas lekcji zostaje nadpisany, podczas egzaminu otrzymuje komendę odczytu danych.

Współczesne formularze egzaminacyjne, często tworzone dla proceduralnego oceniania, same zawierają adresy i dane. Czytanie ucznia zostaje zmienione w tak/nie adresów karty egzaminacyjnej. Uczeń zostaje skwantyfikowany w binarnie odczytywane dane, a tym samym podzielony na dalsze adresy, znacznie poniżej poziomu jednostkowego numeru w dzienniku, poniżej jednostkowego numeru karty egzaminacyjnej, poniżej adresu człowieka.

Zegarek ręczny, analogowy protoplasta smartfonu, jest prawdopodobnie pierwszym zautomatyzowanym osobistym urządzeniem zmieniającym człowieka w cyborga zarządzanego architekturą von Neumanna. Rejestr jest cyferblatem, szyna wskazówki wysyła komendę odczytu danych z zadanego adresu. Komenda odczytu danych ze wskazanego adresu adresowana jest do dumnego właściciela zegarka. Tykanie mechanizmu umożliwia wyznaczenie polityki snu, pracy i czasu wolnego niezależnej od nadpisywanego zegara biologicznego.

Maszyny opisywalne architekturą von Neumanna są prymitywne w porównaniu z nowoczesnymi maszynami świadomie budowanymi na podstawie znajomości architektury von Neumanna.

Norbert Wiener, matematyk i jeden z rodziców cybernetyki, położył podwaliny pod budowę komputerów cyfrowych. Jednocześnie był jedną z pierwszych osób, które zwróciły uwagę na konsekwencje zmian spowodowanych przez nadchodząca komputeryzację.

Wiener potrzebował komputerów dla bardzo konkretnego i przedziwnego, wręcz magicznego celu. Chciał ułatwić zestrzelenie samolotu w locie. Aby zestrzelić lecący samolot, trzeba strzelać nie tam, gdzie samolot jest, lecz tam, gdzie będzie. Kula spotyka się z samolotem w przyszłości. Trzeba znać przyszłość samolotu. Komunikat jest zbiorem dyskretnych bądź ciągłych pomiarów rozłożonych w czasie. Bębenek uszny mierzy ciągłe drżenia powietrza, zamieniając je następnie na dyskretne odpalanie neuronów. Otrzymuję komunikat. Słyszę wiadomość. Czasem dość szybko wiem, co ktoś chce powiedzieć. Komunikat ma przeszłość i przyszłość. Jeżeli poznam przeszłość komunikatu samolotu, mogę, poprzez dokonanie obliczeń statystycznych, przewidzieć jego prawdopodobną przyszłość. Kto zna przyszłość komunikatu samolotu, ten zmniejsza ryzyko nietrafienia. Oszczędza czas i amunicję.

Przewidywanie przyszłości komunikatu aktualnie nosi zgrabną nazwę technologii informatycznych Big Data. Duże dane przechowuje się na dużych serwerach. Zadaniem dużych danych i dużych serwerów jest zaoszczędzenie czasu i środków poprzez przewidywanie komunikatu.

Oszczędności na wielką skalę wprowadził jako pierwszy Wal-Mart. Sieć amerykańskich supermarketów, znana z niskich płac i jeszcze niższego marginesu zysków kontrahentów, zbudowała swoją  potęgę na technologiach informacyjnych. Jeżeli znamy koszty transportu, pracy i podzespołów, możemy policzyć przewidywane zyski firm, z którymi negocjujemy bądź moglibyśmy negocjować. Poznajemy możliwe komunikaty partnera. Wzmacniamy swoją pozycję negocjacyjną. Wal-Mart zastosował cybernetyczny projekt działka przeciwlotniczego do zestrzeliwania zysków pracowników i kontrahentów.

Schemat Wal-Marta odpowiada użytkowaniu prawie wszystkich wielkich serwerów na świecie. Zajmują się one przewidywaniem komunikatu zwanego chorobą, ryzykiem transakcji giełdowych, szansą na sprzedanie produktu. Wszędzie, gdzie pojawia się duży serwer, pojawiają się marginalizacja ryzyka i zwiększenie marginesów zysków.

Wszystko działa, dopóki uważamy komputery za systemy przetwarzające informację, a informację ze darmową i wolną. Dopóty, dopóki wierzymy w magiczne półprawdy. Komputer jest grzałką. Jeżeli nie będzie wydalał energii cieplnej do otoczenia, ulegnie stopieniu. Informacja kosztuje. Pomiar pochłania energię i ktoś musi za nią zapłacić. Duże serwery to duże grzałki, a duże dane to duże koszty. Grzałki stawia się w chłodnym klimacie, a koszty pomiarów przerzuca się na społeczeństwo.

Znamy przykłady ryzyka związanego z nadużywaniem wielkich serwerów, które doprowadziły do katastrof społecznych. Kryzys ekonomiczny z 2008 roku nastąpił, kiedy przerzucanie ryzyka w systemie finansowym poza właścicieli wielkich serwerów finansowych doprowadziło do przegrzania się całego systemu. Prywatyzacja ubezpieczeń w połączeniu z przewidywaniem przyszłej zachorowalności doprowadziła w USA do przerzucenia kosztów ubezpieczeń najbardziej chorych i najbiedniejszych na całe społeczeństwo amerykańskie. W obu przypadkach system służył do wyrzucenia ryzyka poza samego siebie. W obu przypadkach spowodował bądź powoduje olbrzymie koszty dla całego społeczeństwa. Jaron Lanier, amerykański pionier komputeryzacji i nowych mediów, uważa, że bardzo podobne zasady działania dotyczą Google, Facebooka i każdego innego, kto nie chce równoważyć społecznych kosztów akumulowania danych. Na nasze szczęście, albo ku naszej zgubie, Google i Facebook na razie nie uległy przegrzaniu.

Teoretyczną opowieścią poruszającą problem darmowej informacji, potencjalnych zysków i kosztów jej przetwarzania jest demon Max-wella. Demon znajduje się pomiędzy dwoma pojemnikami z gazem i kontroluje drzwiczki pomiędzy nimi. Jak wiemy z doświadczenia, szklanka z wodą osiąga w końcu temperaturę otoczenia. Połączone pojemniki wyrównują ciepło. Demon Maxwella jest sprytnym oszustem. Temperatura zależy od szybkości ruchu cząsteczek w pojemniku z gazem, szklance z wodą. Demon obserwuje każdą przelatującą przez drzwiczki cząsteczkę i odpowiednio zamyka je i otwiera, w jednym pojemniku zbierając cząsteczki zimne, a w drugim ciepłe. W rezultacie otrzymuje wysoką temperaturę w jednym pojemniku i niską w drugim. To tak jakby woda w szklance sama zaczęła wrzeć. Po rozdzieleniu cząstek na ciepłe i zimne demon Maxwella otwiera drzwiczki i czuje przeciąg. Właśnie zbudował perpetuum mobile, źródło niekończącej się mocy.

Demonowi do stworzenia perpetuum mobile wystarczyłaby wolna i darmowa informacja. Pomiar nigdy nie jest darmowy, zawsze wymaga wydatkowania energii. Przetwarzanie informacji wydziela ciepło. Tym samym demon musi zbierać energię z otoczenia, by móc funkcjonować, i wydalać energię, by liczyć. Każdy demon, ostatecznie, je i wydala. Tak jest w przypadku magicznych derywatywów, które doprowadziły do kryzysu finansowego. Tak jest w przypadku skomputeryzowanej prywatyzacji ubezpieczeń medycznych. Tak jest w każdym innym przypadku, gdy ktoś twierdzi, że posiada perpetuum mobile. Perpetuum mobile nie istnieje, a społeczeństwo ponosi koszty.

Wojskowa architektura rozkazu adresującego dane oraz wiara w przewidywanie przyszłości poprzez perpetuum mobile to dwie podstawy współczesnych technologii informatycznych.

Architektura von Neumanna znacznie się rozwinęła od czasów Egiptu. Człowiek nie jest już ostatecznym adresem. Zwykle adresowane są konkretne komórki pamięci, energie libidalne bądź systemy zachowań. Dzieje się tak w przypadku kina, reklamy, większości gier komputerowych i egzaminów maturalnych.

W Egipcie ekonomiczne zapiski umożliwiły dług i własność – zapis przeszłych i obecnych należności. Obecnie wycena przyszłości komunikatu umożliwiła kredyt – dług zaciągnięty na poczet przyszłego zysku. Technologie dużych danych stają się coraz potężniejsze i skuteczniejsze. Jesteśmy coraz lepsi zarówno w przewidywaniu przyszłości komunikatu, jak i w zadłużaniu przyszłości. Nawet jeżeli nasze technologie nie działają, bądź nie mogą działać, nie przeszkadza nam to. Inwestujemy masowo w technologię nowych działek przeciwlotniczych. Celujemy we własną przyszłość.

Połączenie architektury von Neumanna z Big Data prowadzi do sytuacji, którą autor teorii działka przeciwlotniczego opisał już w latach 50. W dawnych systemach medialnych człowiek stanowił adres odczytu bądź zapisu. Dzisiaj już nie ludzie, a konkretne jednostki pamięci i zachowania są czytane i nadpisywane. Liczymy zdigitalizowane jednostki, by komunikować się nie z nimi, lecz ich habitusem i pamięcią. Reklama już nie musi uwodzić. Na butelkach coca-coli znajdziemy dużo losowych imion i tytułów. Mistrzów i Janów. Celują one nie w efekt estetyczny, a fizyczne poszerzenie objętości sieci neuronowej łączącej się z marką. Człowiek zostaje pozbawiony dawnego miejsca w systemie medialnym i społecznym. Człowiek przestaje być adresowany.

Poprzez automatyzację kolejnych czynności obliczeniowych ludzie, którzy wykonują pracę umysłową, tracą źródła utrzymania. Zapomnijmy o fakturzystach i zecerach. Pierwsi byli dziennikarze i muzycy, następni będą kierowcy, nauczyciele i lekarze. Liczną klasę wykwalifikowanych pracowników umysłowych zastępują scentralizowane systemy komputerowe działające w chmurach. Postępuje zubożenie klasy średniej oraz koncentracja władzy i kapitału. To z kolei stanowi zagrożenie dla ładu ekonomicznego i społecznego. Objawem jest obumieranie demokracji, zmniejszenie wpływów budżetowych i wzrost bezrobocia.

W tym mają źródło różne nazwy dla naszych czasów. Ze względu na olbrzymią ilość przetwarzanych danych i zmianę ich wartościowania nazywamy je posthistorią i postmodernizmem. Ze względu na niepewność związaną z przerzuceniem ryzyka poza centralne serwery nazywamy je płynną nowoczesnością. Ze względu na wyzwalaną energię i rozmiar stosowanych grzałek nazywamy je antropocenem. Ze względu na utratę pozycji człowieka jako adresu w środowisku medialnym nazywamy je posthumanizmem. Ze względu na konkurencję pracowników umysłowych z maszynami nazywamy je drugą rewolucją przemysłową. Ze względu na wiarę w działa przeciwlotnicze do zestrzeliwania przyszłości i perpetuum mobile nazywamy je epoką informacji.

Pismo posłużyło nie tylko do budowy piramid. W innych kulturach pojawiały się ograniczenia dla struktur von Neumanna i technologii. Norbert Wiener żartuje, że jednym z nich było palenie magów i gadżeciarzy. Jest to srogi żart. Na szczęście są inne rozwiązania niż palenie ludzi.

Żydzi wyszli z Egiptu i otrzymali sześćset trzynaście przykazań. Trzysta sześćdziesiąt pięć z nich jest negatywnych, więc sytuacja dalej nie jest wesoła. Żydzi wyraźnie oddzielili część kultury podlegającą von Neumannowskiej strukturze kopiowania. Istnieje wyróżniony zestaw skrupulatnie kopiowanych danych w postaci Sefer Tory. Zarówno proces ich kopiowania, jak i fizyczne właściwości medium są ściśle określone. Dane w Sefer Torze nie są abstrakcją oderwaną od sposobu zapisu. Struktura adresowania w postaci układu liter jest w znacznym stopniu określona przez Halachę. Jakikolwiek błąd w danych jest korygowany. Każda kopia jest dokładnie sprawdzana. Dopisanie księgi jest według Halachy równe pominięciu księgi. Kopiowanie Sefer Tory posiada von Neumannowską strukturę. Zarówno liczba adresów, jak i napisane na nich dane muszą się zgadzać z pierwowzorem komunikatu. Wokół von Neumannowskiej struktury rozkazu przepisywania danych na adresy nabudowana jest ustna Halacha. Prawo ustne odnosi się już nie do adresów księgi, lecz do ludzi. Jest stale tworzone. Struktura medialna tradycji żydowskiej odznacza się poważnym traktowaniem zarówno kopiowanej rozkazem Sefer Tory, jak i miejsca człowieka w oralnym środowisku medialnym. Sefer Tora jest pamięcią read-only, którą się kopiuje i przechowuje. Nie podlega ona negocjacji i nadpisaniu. Sprawia to, że bardzo trudne jest wprowadzenie niebezpiecznych zmian w kulturę. Żydzi nie akceptują potencjalnych mesjaszów. Każdy rabin jest najmądrzejszy, ale żaden nie jest jedynym mądrym. Jedyna mądra jest Sefer Tora. Jednocześnie, jako żywa część kultury, jest traktowana jak człowiek. Należy się jej pochówek. Pochówek Sefer Tory, paradoksalnie, podkreśla, że komunikacja należy do żywych. Podkreśla fakt, że żywy człowiek jest najważniejszą częścią systemu medialnego.

Żydowski system medialny, z twardym, nienaruszalnym centrum i negocjowanymi przez żywych naroślami, jest prawdopodobnie najbardziej trwały. W systemie z Sefer Torą istnieje centralna pamięć typu read-only oraz dyskusja typu read-write wokół niej. Ktoś, kto chciałby naruszyć pamięć read-only, musiałby być mesjaszem. Nikt nie jest jednak jednym najmądrzejszym. Żydzi uczą nas, że brak zaufania dla mesjaszów jest alternatywą dla palenia wiedźm. To nie technolodzy, czarnoksiężnicy i gadżeciarze operujący lokalnie, na obrzeżach kultury są niebezpieczni. Zagrożenie stanowią mesjasze chcący zmienić i swoim autorytetem narzucić zmianę samego centrum systemu społeczno-medialnego.

Kultura grecka również została zbudowana na napięciu pomiędzy elementami oralnymi i pisemnymi. Tutaj jednak to fundamenty kultury – system sądowniczy i poezja epicka – były oparte na kulturze oralnej. Proste w zastosowaniu pismo alfabetyczne rozwinęło kulturę poezji lirycznej i filozofię. Struktura von Neumanna została użyta do tego, do czego nadaje się najlepiej – pamiętania i kopiowania. Pisma greckich filozofów i naukowców stanowiły sposób tworzenia i przechowywania twórczości.

W Fajdrosie, jednym z dialogów Platona, znajdujemy najznakomitszy przykład greckiego zastosowania słowa pisanego. Fajdros z Sokratesem leżą pod jaworem. Fajdros czyta mowę Lizjasza. Sokrates czasem każe Fajdrosowi wrócić, czasem powtórzyć fragment. Zwraca uwagę na to, jak mowa Lizjasza manipuluje emocjami, jak powtarza zamiast argumentować. Bez pamięci pisma Sokrates nie mógłby tego zrobić. Płynąłby z mową. Fajdros stanowi zapis jednego z momentów narodzin krytycznego użycia pisma. Krytyczne i indywidualistyczne użycie pisma, jakże inne od żydowskiego, umożliwiło dynamiczny rozwój kultury greckiej. Paradoksalnie, było ono możliwe tylko dzięki silnej kulturze oralnej. Kiedy nowa technologia wypiera starą, Grecja zaczyna się zwijać.

Widać to w wypadku prawodawstwa Aten. Spisane prawo Solona zaczyna się krytyką sytuacji stworzonej przez starą konstytucję. Połączenie mocy mowy i pisma niszczy kamienne tablice horoi, strząsając dług z Ateńczyków. Ateny stają się wolne i potężne. Jeszcze za życia Sokratesa osłabione i coraz bardziej piśmienne Ateny skodyfikują handel ziemią. Platońska krytyka jest bezsilna. Grecja była potęgą dopóty, dopóki nowe medium było trzymane w szachu przez kulturę oralną. Dopóty, dopóki pismo używane było w ograniczonym zakresie zarówno w celach politycznych, jak i w przypadku indywidualnej twórczości. Grecki przykład uczy nas, że bibliotekarze często tracą wzrok.

Inne rozwiązania mieli Chińczycy. Czuang-tsy wyśmiał żurawia pomagającego w uprawie ziemi, a uczeni literaci wyśmiali perspektywę. Cokolwiek, co zwalniało człowieka z wysiłku, było traktowane z podejrzliwością. Legenda głosi, że mędrcy taoistyczni zdobywali wiedzę naukową, lecz jej nie przekazywali. Odbieranie innym przyjemności trudu osobistego poznania psuje zabawę. „Taoistyczna” postawa jest ciekawa i stoi w opozycji do „dobrych praktyk” designu interfejsów. Wysiłek pozwala rozumieć i rosnąć. Brak wysiłku prowadzi do degeneracji mięśni i neuronów, umysłu i ciała. Starożytni taoiści uczą nas patrzeć z podejrzliwością na interfejsy, które bez trudu obiecują moc.

Obecnie znajdujemy się w dość zabawnej sytuacji. Posiadamy mesjaszów z Googla i okolic wierzących w nadejście Osobliwości i przeniesienie umysłów do sieci. Choć trudno w to uwierzyć, tak się dzieje. Osobliwość jest to moment w historii, w którym inteligentne komputery będą tworzyć nowe inteligentne komputery. Ludzie staną się zbyteczni. Z jakichś niezrozumiałych powodów mają jednak zostać przeniesieni do sieci jako sztuczne inteligencje. DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) bada możliwość przedłużenia życia żołnierzy w mediach społecznościowych. Algorytmy przedłużałyby egzystencję żołnierza na Facebooku, próbując naśladować jego zachowanie. Istnieje Uniwersytet Osobliwości założony przez Raymonda Kurzweila. Zajmuje się on nauką mającą nas przygotować na wielkie wydarzenie. Google w 2013 roku pokazał swoją wizję przyszłości. Umysły w sieci na Ziemi, która jest kopią Ziemi, przechowywaną w bazach danych. „Rządy były zbyt skupione na rządach praw i demokracji” – mówi cyfrowa kopia Larryego Paga, CEO Googla. – My odkryliśmy, że to jedynie dystrakcje”.

Sami wierzymy w obietnicę potęgi osiągniętej bez wysiłku dzięki „dobrym praktykom” tworzenia interfejsów. Interfejsy mają przedstawiać skomplikowane czynności za pomocą prostych metafor, które pozwolą władać komputerami bez posiadania żadnej wiedzy i zrozumienia. Co gorsza, młode pokolenie używa komputerów znacznie gorzej niż stare. Wychowane na nowoczesnych interfejsach, nie rozumie, czym są sterowniki i katalogi. To nie są digital natives. To ślepi bibliotekarze.

Jednocześnie funkcjonuje olbrzymi przemysł informatyczny centralizujący władzę i gospodarkę. Korzysta on z architektury von Neumanna i teorii działka przeciwlotniczego. Mesjasze też są ślepymi bibliotekarzami i celują sami w siebie. Straciliśmy nie tylko pamięć o dawnych „dobrych praktykach” w stosunku do technologii. Straciliśmy zdrowy rozsądek.  Jaron Lanier napisał, że w naszych czasach technolodzy są bardziej szaleni od luddystów. Trudno temu zaprzeczyć.

Są różne propozycje rozwiązań. Dwie najpoważniejsze to propozycja stworzenia nowej ekonomii sieci autorstwa Laniera oraz propozycja przeznaczenia 20% PKB na kulturę, której autorem jest Bernard Stiegler. Obydwie są rozsądne i mają podobny zamysł. Jest nim uniezależnienie rozwoju myśli i technologii od kapitalizmu działek przeciwlotniczych.

Nasze struktury prawne, ekonomiczne i społeczne nie radzą sobie z wyzwaniami nowych technologii. Tracimy równowagę, chwiejemy się. Dotyczy to zarówno oślepianych, jak i ślepych oślepiających. Nawet proponowane na początku niniejszego tekstu opisy naszych czasów należałoby czytać na opak. Przykładowo, jeżeli żyjemy w epoce posthumanizmu, nie jest to powód do zachwytu. Jest to wyzwanie dla stworzenia i zabezpieczenia nowego miejsca dla człowieka w nowym systemie medialnym. Przykładowo, jeżeli historia się skończyła, nie oznacza to, że nie mamy przyszłości. Oznacza to, że autor umarł i żaden bóg nie trzyma w ręce przyszłości komunikatu. Tym milej byłoby, gdyby nie trzymały jej działka przeciwlotnicze i arbitralne rozkazy mesjaszów z przypadku.

POSŁOWIE

W uwadze na marginesie redakcja poprosiła mnie o wyjaśnienie mojego stanowiska. Jaka jest propozycja? Kto powinien trzymać w rękach przyszłość komunikatu?

Sprawa jest otwarta i wątpliwa, dlatego głos zabieram w pierwszej osobie i posłowiu. Friedrich Kittler, którego teorii tu nadużywam, był radykalnym fatalistą. Pomimo to twierdził, że sama technologia niesie wyzwolenie. Ireneusz Kania twierdzi, że naród Polski nie rozumie tragedii. Odpowiem więc z głębi narodowej głupoty.

Rozwój technologii potrzebuje roboczogodzin i olbrzymich nakładów finansowych. Są dwa rodzaje podmiotów, które posiadają odpowiedni kapitał, by trzymać w ręce przyszłość komunikatu. Jedne to korporacje międzynarodowe, drugie to państwa. Państwa, jeżeli chcą przetrwać, muszą zauważyć, że technologia nie jest „neutralną siłą historyczną bądź rynkową”, lecz częścią infrastruktury. Ktoś buduje mosty na terenie państw, zarządza granicami i zbiera myto.

Pierwszym ruchem powinno być szukanie innych wpływów budżetowych niż te z pracy. Pracy będzie mniej. Dobrym rozwiązaniem byłaby elektroniczna waluta państwowa z podatkiem obrotowym od każdej transakcji. Podatkiem wielokrotnym. Taki podatek zapewniłby wpływy budżetowe w świecie postfordowskim i utrudnił odprowadzanie zysków. Nie zgadzałem się z tym pomysłem przed „latem inwigilacji”. Poglądy zmieniły mi się w trakcie pisania artykułu.

Drugim ruchem powinno być podjęcie decyzji o kształcie ekonomii informacyjnej. Jedno wyjście to socjalizm z rentą obywatelską. Drugie to rodzaj hiperkapitalizmu internetowego w stylu Laniera. Każde przetworzenie danych w Big Data byłoby fakturowane i prowadziło do mikropłatności na konto źródła przetwarzanych danych. Przestalibyśmy udawać, że informacje są za darmo. W obu przypadkach przepływ kapitału umożliwiłby nowe gospodarowanie roboczogodzinami i przywrócenie klasy średniej. Państwo i korporacja przestałby być jedynymi podmiotami zdolnymi tworzyć technologię. Zajęliby się tym obywatele i hakerzy utrzymywani przez państwo bądź utrzymujący się z nowej ekonomii cyfrowej.

Dopiero drugi krok doprowadziłby do powstania nowych możliwości kreacji technologii, wykraczających poza zarządzanie aktywami i przewidywaniem ich przyszłości.

Jest jeszcze krok poprzedzający pierwszy krok. Przy sprzyjających okolicznościach mógłby on wystarczyć. Polegałby on na powolnym kształtowaniu obywatelskiej świadomości technologicznej oraz oddolnych inwestycji w społecznie korzystne technologie. Kształtowaniu dobrych nawyków i etyki korzystania z technologii. Kształtowaniu przekonania, że nasza przyszłość jest, pomimo prób jej zamknięcia, otwarta. Do tego, żebyśmy stali się podmiotami własnej technologii, musimy jednak zrozumieć i zaakceptować to, w jaki sposób jesteśmy jej przedmiotami.

To, z czym chciałem zostawić Czytelnika, to nie odpowiedź, a uczucie wolności, które wiąże się z pytaniem. Pytaniem o technikę, które jest otwartością przyszłości naszego wspólnego komunikatu.

Tekst jest oparty na pracach następujących myślicieli: Brian Cantwell-Smith, Czuang-tsy, Vilém Flusser, Martin Heidegger, Eric A. Havelock, Harold Innis, John V.A. Finne, Friedrich A. Kittler, Jaron Lanier, Maimonides, Lewis Mumford, Bernard Stiegler, Norbert Wiener.

Rossano Baronciani, Bez końc.a

[...] jak to jest, że urodzeni z chaosu, nie możemy nigdy z nim się zetknąć, zaledwie spojrzymy, a już pod naszym spojrzeniem rodzi się porządek... i kształt

Witold Gombrowicz, Kosmos

W informacyjnej broszurze szkoły scenografii Akademii Sztuk Pięknych w Urbino czytamy, że oferta dydaktyczna obejmuje wykształcenie profesjonalistów sceny, z całym bagażem wiadomości, kompetencji i umiejętności. Tym, czego natomiast w broszurze nie znajdziemy – chyba że między słowami – jest informacja o konkretnej możliwości eksperymentowania i wyobrażania sobie nie tylko przestrzeni scenicznej, lecz także całego świata kryjącego się za sceną. W auli teatralnej szkoły scenografii znajdujemy nie tylko stoły do projektowania i komputery, kolorowe ołówki i rzutniki wideo, ale także piły elektryczne i wszelkiego rodzaju narzędzia. W ten sposób malowanie tła, szycie ubrania, wykonanie rzeźby czy wypracowanie odpowiedniego oświetlenia ma taką samą godność w obrębie pracowni scenicznej. Także dzięki temu studia nad operą Claudia Monteverdiego z 1608 roku zatytułowaną Il ballo delle ingrate („Bal niewdzięcznic”)[132] oraz esejem Jeana Baudrillarda pod tytułem Wymiana niemożliwa (1999) mogły doprowadzić do powstania sztuki teatralnej autorstwa jednej z absolwentek szkoły: Senza fin.e (Bez końc.a).

Ścisły związek między operą Monteverdiego i esejem Baudrillarda, który poddano analizie w ramach ścieżek dydaktycznych proponowanych w programie akademii – i na którym oparte zostały wyobrażenia miejsc i scen zarysowane w sztuce – polegał na dostrzeżeniu, że wymiana między wymiarem realnym codziennego życia oraz wymiarem czysto wirtualnym, w którym dokonuje się tranzyt pieniędzy, informacji i wszelkiego rodzaju komunikatów, jest zasadniczo niemożliwa. Monteverdi był zmuszony wybrać dla swojego dzieła autentyczne nie-miejsce; Baudrillard udowadnia niemożność ucieczki do innych wymiarów rzeczywistości lub innych możliwości znaczenia.

Sama sfera rzeczywistości nie poddaje się już wymianie ze sferą znaku. Ich związek jest jak oscylacja kursu walut: nieobliczalny, a adiustacja obu sfer okazuje się coraz bardziej aleatoryczna. […] Rzeczywistość staje się coraz bardziej techniczna i performatywna, wszystko realizuje się bezwarunkowo, ale już niczego nie oznacza[133].

Wyczerpanie znaczeń pokrywa się z niekontrolowaną prolifikacją znaczników, gdyż miejsca pozornie realne są w istocie całkowicie uwarunkowane niezrozumiałymi już znakami i symbolami: codziennie ktoś dewaluuje naszą gospodarkę, odbiera lub przyznaje wiarygodność danej spółce bez żadnego sensownego uzasadnienia. Przytoczone dziś motywacje jutro będą inne; w ten sposób niepodobna już ustanowić jakiegokolwiek porządku między przyczyną a skutkiem, zrozumieć, czy to rzeczywiście koniec świata, jaki dotąd znaliśmy, czy też kolejna, zmęczona zapowiedź tej samej, wiecznie odkładanej apokalipsy. Erica Montorsi zrealizowała sztukę teatralną, wychodząc właśnie od kondycji młodych ludzi, dla których każda droga zdaje się dziś zamknięta, jeszcze zanim została rozpoczęta: bez pracy, bez konkretnych możliwości wejścia w świat, który zarzuca im „brak doświadczenia” i przypomina im, iż kryzys zakłada przymusowe przedłużenie młodości; oczekiwanie, które nie ma końca i do niczego nie prowadzi.

Próba powierzenia mojej odrobiny sensu słowom– mówi Erica Montorsi – uwydatniła bezspornie, przynajmniej w moich oczach, jak ważne było podążanie za nierozstrzygającym charakterem „tekstu”. Pisanie ma siłę ciężkości grawitującą w kierunku o(d)pisania, którą zwalczałam, usiłując uniknąć otchłani zakończenia i statyczności sensu. Ogólnie rzecz biorąc, zmagałam się z bardzo ludzkim impulsem wychodzenia od wniosków i poszukiwania miejsc, do których należy zmierzać; zmusiłam się do tego, by porzucić drogi i wybory prowadzące do mety jednoznacznej i definitywnej, które nęciły mnie poczuciem bardzo uspokajającej solidności, lecz pozostawiały mnie nieusatysfakcjonowaną. Bardzo szybko ćwiczenie to zaczęło przynosić niewytłumaczalną dla mnie ulgę. Fundamentalne wydawało mi się podtrzymanie pytań i stanu „nierozstrzygalności”, który przenikał cały proces i zdawał mi się samą istotą poszukiwania.

Zwykle szkoła tu się zatrzymuje: przekazuje wiadomości, sprawdza, czy umiejętności zostały nabyte, a cele osiągnięte. Specyfika Akademii Sztuk Pięknych polega jednak właśnie na tym, że droga tutaj się nie kończy; w szkole scenografii wszystkie ćwiczenia (makiety, rysunki, projekcje wideo) muszą stać się realizacją sceniczną. Chaos świata winien się ułożyć w teatrze: rysunki scen w skali, przedmioty, światła, projekcje wideo, każdy detal musi zostać oceniony i zrealizowany na scenie.

Spektakl opowiada historię zgonu. Zmarły pojawia się na scenie w dziwnej trumnie. Biedny Enrico Rimasto [dosł. Pozostały] – mówi Francesco Calcagnini, docent scenografii, o wystawieniu Senza fin.e – spotyka się z biurokracją końca. Zabawna to tragedia, w której źle zmarły jest natarczywie wypytywany przez trzech podejrzanych typów zwanych, jak dowiadujemy się z ulotki, egzaminatorami. Pierwszym egzaminatorem jest młoda kobieta w czerwonym płaszczu. W miejscu oczu ma dwie czarne dziury; być może ślepa, porusza się z tą chwiejną pewnością charakteryzującą osoby niewidzące. Przyjmuje z uczuciem biednego Rimasta, głaszcze go prawie jak kochanka, zanim zwali na niego cały sztafaż formalności ponoć niezbędnych do tego, by poświadczyć uzyskaną za sprawą zgonu „trupiość”. Pomiędzy objaśnieniami, zaświadczeniami z opłatą skarbową oraz innymi świadectwami widz domyśla się, że kot musiał się przyczynić lub wręcz spowodować nieszczęście, ale dynamika zdarzenia wydaje się nie mieć znaczenia. Olbrzymi pluszowy kocur pojawia się, milcząc, na scenie, wyolbrzymiona karykatura nieoczekiwanej procedury. Jeśli pierwszy egzaminator posługiwał się językiem formularzy urzędowych, druga scena jest podszyta wszelkiego rodzaju hasłami telewizyjnymi, których znaczenie jest poddawane swoistej hybrydyzacji. W ten sposób powstaje szereg podwójnych znaczeń, wywołujących przesyt i mdłości.

W trzeciej scenie występuje niepełnosprawny z tatuażami na całym ciele, na elektrycznym wózku inwalidzkim; twierdzi, że nic go nie obchodzi los Enrica Rimasta, skazując go w ten sposób na wieczną teraźniejszość i niekończone oczekiwanie.

Spektakl rozwiązano przestrzennie tak, że przestrzeń auli teatralnej została przecięta na dwie części za pomocą długiej i wąskiej kładki przypominającej wybieg na pokazie mody, starannie wyłożonej starymi, brudnymi i zakurzonymi tablicami szkolnymi. Zasłony otwierające i zamykające przestrzeń to dwie przezroczyste folie przywodzące na myśl widmo. Jeden ważny aspekt zasługuje tu na uwagę: fakt, że spektakl został zrealizowany praktycznie zerowym kosztem. Dzięki współpracy między Akademią Sztuk Pięknych a Festiwalem Operowym Rossiniego szkoła scenografii skrzętnie przechowuje i utylizuje wszystkie odpadki, pierwotnie przeznaczone na śmietnik, z materiału używanego do inscenizacji oper w ramach międzynarodowego festiwalu poświęconego Gioacchinowi Rossiniemu. Współpraca została usankcjonowana konwencją, na mocy której studenci akademii przygotowali scenografię do oper Demetrio e Polibio w sezonie 2010 oraz Il signor Bruschino w 2012.

Formuła ta nie była nigdy stosowana w sposób automatyczny – mówi Francesco Calcagnini – lecz na zasadzie zdrowej alternacji. Każe mi to sądzić, że naszego udziału nie określają z góry ustalone daty festiwalowego kalendarza, lecz że jesteśmy za każdym razem zapraszani w sposób przemyślany, do konkretnych projektów. Realizacja inscenizacji spektakli dla festiwalu Rossiniego przynosi niewątpliwy pożytek w dydaktyce, gdyż studenci czują natychmiast zacieśniający się związek między światem edukacji a światem pracy.

Należy w tym miejscu dodać, iż sztuka przetwarzania nie jest tylko szlachetną praktyką ekologiczną, lecz przede wszystkim prawdziwym wyzwaniem dla wyobraźni i kreatywności, które – inaczej niż zwykle się uważa – nie powinny być rozumiane jako pewnego rodzaju dary z nieba lub talenty zdobyte dzięki szczególnemu skrzyżowaniu kodów genetycznych: kreatywność wynika z codziennego ćwiczenia i nieustannej pracy nad projektem. Nie jest przypadkiem, że sztuka opowiadająca tragikomiczne wyzwania, na jakie jest wystawiony umarły, któremu nie dano do końca umrzeć, została zrealizowana za pomocą materiału z recyklingu, przetworzonego w pracowni szkoły, obrobionego, namalowanego i radykalnie przemienionego wśród szkolnych ław i stołów. Ostateczna inscenizacja w auli teatralnej szkoły kończy się dźwiękami piosenki The Future Leonarda Cohena i obrazuje pokolenie, dla którego temat zrównoważonego rozwoju nie będzie już wyborem, lecz koniecznością. Nie ma powodu do rozpaczy, ale trzeba mieć świadomość, że kreatywność nie jest efektem jakości czy obfitości środków lub instrumentów, lecz zdolności do nieustannego przemyśliwania świata na nowo; do przywracania mu formy i porządku, które – ostatecznie – są tylko w naszym spojrzeniu.

TŁUMACZENIE Z WŁOSKIEGO:

EMILIANO RANOCCHI

[1] Dosł. „bez papierów”; popularne określenie używane w języku francuskim w odniesieniu do osób pochodzenia niefrancuskiego przebywających na terenie Francji, lecz nieposiadających wymaganych dokumentów prawnie legalizujących ich pobyt (przyp. A.W.).

[2] W książce Pour une anthropologie de la mobilité, Paris: Payot & Rivages, 2009, s. 34 (przyp. A.W.).

[3] M. Bookchin, The Ecology of Freedom. The Emergence and Dissolution of Hierarchy, Montreal: Black Rose Books, 1991, s. 44 (wszystkie cyt. w art. przeł. M. Choptiany).

[4] Tamże.

[5] Tamże, s. 37.

[6] Tamże, s. 41.

[7] Tegoż, Post-Scarcity Anarchism, Montreal: Black Rose Books, 1990, s. 19−32.

[8] W. Morris, News from Nowhere, London: Kegan Paul, 1983, s. 154.

[9] Tamże, s. 162.

[10] Tamże, s. 83.

[11] Tamże, s. 61.

[12] Tamże, s. 63.

[13] Zob. również P. Kockelkoren, Ethical Aspects of Plant Biotechnology – Report to the Dutch Government Commission on Ethical Aspects Biotechnology in Plants, Appendix 1, [w:] Agriculture and Spirituality – Essays from the Crossroads Conference at Wageningen Agricultural University, Utrecht: International Books, 1995, cz. 5.

[14] Tamże.

[15] H.D. Thoreau, Walden, czyli życie w lesie, przeł. H. Cieplińska, Poznań: Rebis, 1999, s. 293.

[16] Tenże, The Annotated Walden, edition by P. van Doren Stern, New York: Bramhall House 1970, s. 186−207.

[17] Tenże, Walden...

[18] Tenże, The Annotated..., s. 88−93.

[19] Tamże, s. 209−210.

[20] W. Achterberg, Samenleving, natuur en duurzaamheid, Assen: Van Gorcum, 1994, s. 161−164.

[21] M. de Geus, The End of Over-consumption, Utrecht: International Books, 2003; M. de Geus, Utopian Sustainability: Ecological Utopianism, [w:] The Transition to Sustainable Living and Practice, ed. L. Leonard, J. Barry, Bingley: Emerald Group Publishing, 2009, s. 77−101.

[22] A. Giddens, The Politics of Climate Change, Cambridge: Polity Press, 2009, s. 70.

[23]  P. Kockelkoren, dz. cyt., cz. 5.

[24] Zob. H.E. Daly, The Steady State Economy: toward a Political Economy of Biophysical Equilibrium and Moral Growth, [w:] Toward a Steady State Economy, San Francisco: W.H. Freeman and Company, 1973; T. Jackson, Prosperity without Growth: Economics for a Finite Planet, London: Earthscan, 2009.

[25] J. Locke, Traktat drugi V §32, [cyt. za:] J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, przeł., wstęp, komentarz Z. Rau, Warszawa: PWN, 1992, s. 184−185.

[26] R. Eckersley, Environmentalism and Political Theory: Toward an Ecocentric Approach, New York: State University of New York Press, 1992, s. 23.

[27] J. Locke, Traktat drugi V §28, [cyt. za:] tegoż, Dwa traktaty…, s. 182.

[28] „Jednym z głównych wymogów dobrych warunków zdrowotnych wielkiego miasta, jakim jest Paryż, jest sprzyjanie swobodnej cyrkulacji powietrza, którym oddychamy, przez stopniowe likwidowanie wszystkich przeszkód, które mogą je zatrzymywać [...] oraz oddalanie od miast wszystkich ognisk nieczystości i korupcji”, J. de Horne, Mémoire sur quelques objets qui intéressent plus particulièrement la salubrité de la ville de Paris, Paris 1788, [cyt. za:] R. Etlin, L’air dans l’urbanisme des Lumières, „Dix-huitième siècle” 1977, nr 9, s. 123–134 (wszystkie cyt. w art. przeł. A. Wojda).

[29] A. Corbin pisze: „Soufflot stworzył salę ze sklepieniem, którego eliptyczna forma pozwala wyeliminować zakątki stagnacji i stworzyć wznoszące prądy powietrza”, A. Corbin, Le miasme et la jonquille, Paris: Flammarion, 1986.

[30] „Historia rozwijała się w rozmaity sposób dla rozmaitych ludów nie z powodu różnic biologicznych, lecz z powodu różnic środowisk”, J. Diamond, De l’inégalité parmi les sociétés, trad. D.-E. Dauzat, Paris: Gallimard, 2000.

[31] „Zarazki euroazjatyckie zabiły zacznie więcej tubylców amerykańskich i innych ludów nieeuroazjatyckich niż strzelby czy broń żelazna Euroazjatów. I odwrotnie, niewiele, a może żadne śmiertelne zarazki nie czyhały na konkwistadorów europejskich w Nowym Świecie”, tamże.

[32] „Tak oto upadek niektórych dynastii chińskich wiąże się z okresami anormalnych susz”, Hai Cheng, R. Lawrance Edwards, Les variations de la mousson et la société chinoise depuis 1800 ans, [w:] Des climats et des hommes, ed. J.F. Berger, Paris: La Découverte, 2012.

[33] „W 1315 roku (rok wielkiego głodu w okresie małej epoki lodowcowej w latach 1300–1350) było raczej niewiele rozruchów, lecz wiele modlitw. Później będzie mniej dewocji i więcej rozruchów”, E. Le Roy Ladurie, D. Rousseau, Fluctuation du climat en France du Nord et du Centre au temps du Petit Âge glacière, [w:] Des climats...

[34] H. Welzer, Wojny klimatyczne, przeł. M. Sutowski, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010.

[35] D. Cohen, Trois leçons sur la société post-industrielle, Paris: Seuil, 2006.

[36] „Kiedy za pomocą analizy chemicznej odkryto jod w wielkiej liczbie wód mineralnych, jasne stały się zalety tych wód w lecznictwie. To jednak doktorowi Goindetowi z Genewy przypadł honor wprowadzenia jodu, a następnie jego związków do medycyny. Poszukując metody u Cadeta de Gassicourta, zauważył on, że Russel doradzał na tarczycę palony morszczyn. Podejrzewając, iż gąbka, jakiej używano wówczas w leczeniu tarczycy, oraz morszczyn mogłyby zawdzięczać swe właściwości medyczne właśnie jodowi, którego istnienia w wodach solanki morszczynu dowiódł Courtois, wypróbował go w leczeniu przerostu tarczycy i szczęśliwie uczynił to z powodzeniem. Nie minął rok od momentu rozpoczęcia jego eksperymentów, a już komunikował swoje odkrycie Helwetyckiemu Towarzystwu Nauk Przyrodniczych zebranemu w Genewie 25 lipca 1820 roku. Dwa inne memoriały Coindeta, które ukazały się niedługo potem, dowiodły, że jod był rzeczywistym specyfikiem na tarczycę i stanowił remedium na leczenie skrofułów oraz pewnych chorób układu limfatycznego”, A.A. Boinet, Iodothérapie, Paris: Victor Masson et Fils, 1865.

[37] Guide Touristique d’Arcachon 2012, http://www.arcachon.com/upload/GP_Touristique_Arcachon_BD_OK(3).pdf (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[38] „A przede wszystkim: czy istnieją zarazki w powietrzu? Nikt tego nie neguje, bo rozumiemy, że nie może być  inaczej”, L. Pasteur, Œuvres, t. 2, Paris: Masson et cie, 1922.

[39] „Będziemy, jak dawniej, żyć w ciemności. Słońce nie będzie mogło bardziej niż przedtem przenikać do budynków mieszkalnych i wypierać bakcyla eksterminatora. Podsumowując, brak wietrzenia i światła w budynkach mieszkalnych, brak szczególnie słońca. W skrócie można sformułować wyniki tych badań stwierdzeniem, że gruźlica jest przede wszystkim chorobą ciemności”, Congrès international de la tuberculose: Rapports présentés au congrès, Paris: Masson et cie, 1905, t. 25.

[40] „Przydajemy imię kretynów idiotom i imbecylom zamieszkującym zwykle przełęcze gór. Czy nie jest ono endemiczne w mniej lub bardziej bagnistych przełęczach gór, wystawionych na działanie wilgotnego powietrza?”, J.-E. Esquirol, Des maladies mentales, t. 2, Bruxelles: J.B. Tircher, 1838.

[41] J. Malgat, Cure solaire de la tuberculose pulmonaire chronique, [w:] Congrès international…

[42] M. Houellebecq, Mapa i terytorium, Warszawa: W.A.B., 2011.

[43] „Wszystkie rodzaje odnawialnych źródeł energii zostaną użyte w koncepcie DESERTEC, ale szczególną rolę odegrają w nim słoneczne pustynie: w ciągu 6 godzin pustynie otrzymują ze słońca większą ilość energii, niż ludzkość konsumuje w ciągu roku. Co więcej, 90% światowej populacji żyje w promieniu 3000 kilometrów od jakiejś pustyni”, http://www.desertec.org/fileadmin/downloads/desertec_foundation_flyer_en.pdf (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[44]A. Dobson, Democracy and Nature: Speaking and Listening, „Political Studies” 2010, 58(4), s. 752–768 (wszystkie cyt. w tłum. K. Kolendy).

[45] J. Dryzek, Political and Ecological Communication, 2007, przedruk za: Ecology and Democracy, ed. F. Matthews, London: Frank Cass, 1996, s. 3–29. Kolejne wydanie: J. Dryzek, Political and Ecological Communication, [w:] J. Dryzek, D. Schlosberg, Debating the Earth: the environmental politics reader, Oxford: Oxford University Press, 2007, s. 637.

[46] Tamże, s. 638–639.

[47] Wszystkie powyższe cytaty z http://www.rainforestinfo.org.au/deep-eco/council.htm (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[48] M. Piercy, Woman on the Edge of Time, New York: Alfred Knopf, 1979, s. 125.

[49] Tamże, s. 151.

[50] Tamże.

[51] M. de Geus, Utopian Sustainability: ecological utopianism, [w:] The Transition to Sustainable Living and Practice, eds. L. Leonard, J. Barry, Bradford: Emerald, 2009.

[52] World Commission on Environment and Development, Our Common Future, Oxford: Oxford University Press, 1987.

[53] Chochoł mówi tu o rozróżnieniu pomiędzy „słabym” i „silnym” zrównoważonym rozwojem, które jest dyskutowane np. w: A. Layard, D. Simin, Sustainable Development and Planning: An Overview [w:] Planning for Sustainable Future, eds A. Layard, D. Simin, B. Susan, London: Spoon Press, 2001.

[54] Te i dalsze wątki dyskusji Sokratesa z Fajdrosem można przeczytać w: Platon, Fajdros, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

[55] T. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968.

[56] http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1988/06/06/70628/ (dostęp: 3 września 2013).

[57] Zob. Charter of Calcutta, International Conference and Exhibition on Architecture of Cities, Indian Institute of Architects, West Bengal Chapter, 1990.

[58] J. Carmin, Y. Zhang, Achieving Urban Climate Adaptation In Europe And Central Asia, Policy Research Working Paper 5088, The World Bank − Europe and Central Asia Region − Sustainable Development Department, October 2009, http://tinyurl.com/CarminZhang (dostęp: 22 lipca 2013).

[59] P.W.G. Newman, Sustainability and Cities: Extending the Metabolism Model, „Lanscape and Urban Planning” 1999, vol. 44, issue 4, s. 219−226.

[60] Zob. MapDwell project, http://en.mapdwell.com/solarsystem/cambridge; Sun-Area Research Project, http://www.esri.com/news/arcnews/fall09articles/mapping-the-solar.html (dostęp: 22 lipca 2013).

[61] State of the World’s Cities 2008/2009: Harmonious Cities, London−Sterling, VA: Earthscan for UN-Habitat, 2009; http://tinyurl.com/Cities2008-2009 (dostęp: 22 lipca 2013).

[62] J. Hegedüs, N. Teller, The Social and Economic Significance of Housing Management, [w:] Housing in South Eastern Europe Solving a Puzzle of Challenges, World Bank and Council of Europe Development Bank, 2004; http://tinyurl.com/HousingSEE (dostęp: 22 lipca 2013).

[63] T. Csoknyai, Dunaújváros, Hungary, section 3, [w:] Report for Training for Renovated Energy Efficient Social Housing, 2007.

[64] R. Buckminster Fuller, Operating Manual for Spaceship Earth, Baden: Lars Müller Publishers, 2008, s. 60.

[65] Tamże, s. 80.

[66] UNHCR: Climate Change, Natural Disasters and Human Displacement: Perspective of the UNHCR, Office of the United Nations High Commissioner for Refugees, 2008; www.unhcr.cz (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[67] G.J.M. Velders et al., Technical Report on Stratospheric Ozone Depletion, RIVM report 481505011.

[68] W Unii Europejskiej 44% wody służy wytwarzaniu energii (przede wszystkim chłodzeniu), 24% jest wykorzystywane w rolnictwie, 21% – w publicznych wodociągach, a 11% – w produkcji przemysłowej. R. Collins, P. Kristensen, N. Thyssen, Water resources across Europe – confronting water scarcity and drought, Copenhagen: EEA, 2009.

[69] Według IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) 20% antropogenicznej emisji CO_2 do atmosfery jest rezultatem procesu deforestacji; zaktualizowane obliczenia podają 12% (por. G.R. van der Werf et al.,CO2 Emissions from Forest Loss, „Nature Geoscience”, Nr 737-738, 2009).

[70] 12% powierzchni gleby w Europie zostało dotknięte erozją wodną, a 4% erozją wiatrową.

[71] W krajach „starej Unii” spożycie per capita równa się 15−16 ton surowych materiałów, wśród nich najwięcej jest materiałów budowlanych, następnie paliw kopalnych oraz biomasy. Większość odpadów w UE jest składowana na wysypiskach śmieci (45%), chociaż coraz więcej odpadów jest przetwarzanych i spalanych w celu pozyskania energii (odpowiednio: 37% i 18%).

[72] World Environmental Defence Fund w 1989 roku zdefiniował bioróżnorodność jako „bogactwo życia na Ziemi obejmujące miliony roślin, zwierząt i mikroorganizmów, w tym również geny, które one zawierają, oraz złożone ekosystemy tworzące środowisko naturalne”.

[73] European Environment Agency: Biodiversity, www.eea.europa.eu (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[74] World Population to 2300, New York: United Nations 2004.

[75] IPCC powstał dzięki WMO (Światowej Organizacji Meteorologicznej) oraz UNEP (Programowi Środowiskowemu ONZ) w roku 1989 jako naukowe gremium mające za zadanie ocenę zagrożeń związanych ze zmianami klimatycznymi. Przygotowuje regularne raporty, które stanowią dokumentację dla stron Ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC).

[76] Zob. na przykład N. Scafetta, B.J. West, Phenomenological Reconstructions of the Solar Signature in the Northern Hemisphere Surface Temperature Records since 1600, „Journal of Geophysical Research” 2007, Tom 112/ Nr D24. Autorzy twierdzą, że aktywność słoneczna przyczyniła się w 50% do globalnego ocieplenia od roku 1900.

[77] IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007, Intergovernmental Panel on Climate Change, www.ipcc.ch (dostęp: 8 sierpnia 2013).

[78] K. Daniels, R.E. Hammann, Energy Design for Tomorrow, Stuttgart: Edition Axel Menges, 2009, s. 18.

[79] „w świetle naszej najlepszej wiedzy na temat wariacji słonecznego pola magnetycznego uważamy, że wzrost temperatury Ziemi należy wiązać z efektem cieplarnianym powodowanym przez dwutlenek węgla” (Max Planck Institute, 2004).

[80] K. Daniels, R.E. Hammann, dz. cyt., s. 23.

[81] Le Corbusier, W stronę architektury, przeł. T. Swoboda, Warszawa: Centrum Architektury, 2012.

[82] World Population to 2300, New York: United Nations, 2004.

[83] Ch. Hawthorne, The Case for a Green Aesthetic: Sustainability Needs Star Architects, Media Coverage, and a Few Great Buildings, „Metropolis” 2001, październik, s. 122.

[84] „Płaskość powierzchni i materiałów, jednostajność oświetlenia oraz usunięcie mikroklimatycznych różnic doprowadzają do pogłębienia męczącego i usypiającego doświadczenia monotonii”, J. Pallasmaa, Hapticity and Time, Notes on Fragile Architecture, http://iris.nyit.edu/~rcody/Thesis/Readings/Pallasmaa%20-%20Hapticity%20and%20Time.pdf (dostęp: 11 sierpnia 2013).

[85] J. Pallasmaa, Oczy skóry. Architektura i zmysły, przeł. M. Choptiany, Kraków: Instytut Architektury, 2012, s. 40.

[86] K. Kuma, A Return to Materials, [w:] Architectural Positions. Architecture, Modernity and the Public Sphere, ed. T. Avermaete, K. Havik, H. Tererds, Amsterdam: SUN Publishers, 2009, s. 157; czeski przekład w: Architektura: tělo nebo obraz?, ed. J. Tichá, Praha: Zlatý řez, 2009, s. 38.

[87] J. Wesołowski, Miasto w ruchu. Przewodnik po dobrych praktykach w organizowaniu transportu miejskiego, Łódź: Instytut Spraw Obywatelskich, 2008, s. 17.

[88] M. Ziółkowski, O imitacyjnej modernizacji społeczeństwa polskiego, [w:] Imponderabilia wielkiej zmiany. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji, red. P. Sztompka, Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 42.

[89] M. Beim, Zapiski zakorkowanego mieszczucha, „Rzeczy Wspólne” 2011, nr 1(3), s. 95.

[90] M. Szałkowski, Dojrzewanie do ustępstw, rozmowę przeprowadziła A. Serbeńska, http://edroga.pl/drogi-i-mosty/zarzadzanie/85-dojrzewanie-do-ustepstw, 5.05.2009 (dostęp: 3 września 2013).

[91] A. Billert, Miasta w postindustrialnej Europie i w kleszczach polskiej transformacji, [w:] Miasto w działaniu. Zrównoważony rozwój z perspektywy oddolnej, red. P. Filar, P. Kubicki, Warszawa: Instytut Obywatelski, 2012, s. 75.

[92] K. Kajdanek, Suburbanizacja po polsku, Kraków: Nomos, 2012.

[93] J. Węgleński, Metropolitalna Ameryka, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988.

[94] Informacja o wynikach kontroli koordynacji robót w zakresie przebudowy, modernizacji, remontów dróg i towarzyszącej infrastruktury na terenie wybranych aglomeracji miejskich, http://nik.gov.pl/docs/inform/030709_remonty_drog_w_duzych_miastach.pdf (dostęp: 28 grudnia 2009).

[95] J. Wesołowski, dz. cyt., s. 16.

[96] J. Gadziński, Ocena dostępności komunikacyjnej przestrzeni miejskiej na przykładzie Poznania, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2010, s. 27.

[97] M. Beim, dz. cyt., s. 94.

[98] Unifinished Italy (2011), reż. B. Felici; zob. http://www.unfinished-italy.com.

[99] Zob. http://goo.gl/maps/wy8xw.

[100] Zob. https://vacantnyc.crowdmap.com.

[101] Zob. http://www.jeudi-noir.org/2012/10/29/vous-connaissez-des-batiments-vides-envoyez-nous-ladresse.

[102] Zob. http://www.impossibleliving.com/explore.

[103] Zob. http://www.leerstandsmelder.de.

[104] Zob. http://lakatlan.crowdmap.com.

[105] Zob. http://kek.org.hu/lakatlan/vce.

[106] Zob. www.kek.org.hu/lakatlan/en.

[107] Zob. https://lakatlan.crowdmap.com.

[108] Problematykę reprezentacji realnego świata w abstrakcyjnych systemach z persepkytywy ich związków z architekturą podejmuje Dalibor Veselý, Architecture in the Age of Divided Representation, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2004.

[109] Por. np. podstawowe dzieło teoretyczne europejskiej architektury: A. Palladio, I quattro libri dell’architettura, Venezia, 1570, wyd. polskie: tegoż, Cztery księgi o architekturze, przeł. M. Rzepińska, Warszawa: PWN, 1955.

[110] Nowoczesne dążenia do homogenizacji środowiska opisuje sugestywnie Rem Koolhaas, Generic City, [w:] tegoż, S,M,L,XL, New York: The Monacelli Press, 1995, s. 1248 i n.

[111] W roku 1969 na konferencji UNESCO w San Francisco John McConnell zwrócił uwagę na konieczność zwiększenia społecznej świadomości w kwestii znaczenia środowiska naturalnego i zaproponował organizację Dnia Ziemi. Pierwszy Dzień Ziemi obchodzono rok później, 22 kwietnia 1970 roku. Dziś celebruje się go w 192 krajach świata. Źródło: http://www.earthday.org/about-earth-day-network (dostęp: 22 czerwca 2012).

[112] Opozycja „romantycznego” i „technicznego” spojrzenia na świat rozważana w powiązaniu z problematyką ekologiczną jest stosunkowo często dyskutowanym tematem. Niektórzy autorzy ujmujący tę kwestię w perspektywie historycznej wskazują dwa podstawowe nurty ekologicznej architektury cywilizacji zachodniej; Barbora Krejčová określiła je jako „romantyzujący” i „technicyzujący”, por. B. Krejčová, Průkopníci ekologické architektury, „Era 21” 2008, nr 4, s. 54.

[113] D.H. Meadows, D.L. Meadows, The Limits to Growth, New York: Universe Books, 1972, wyd. polskie: D.H. Meadows, D.L. Meadows, Granice wzrostu, przeł. W. Rączkowska, S. Rączkowski, Warszawa: PWE, 1973.

[114] W dziedzinie architektury i budownictwa decydujące znaczenie ma dokument zatytułowany Agenda 21 on Sustainable Construction, 1999 przygotowany przez instytucję CIB (International Council for Research and Innovation in Building and Construction) jako odpowiedź na ogólną Agendę 21, por. Agenda 21 pro udržitelnou výstavbu, Praha: ČVUT, 2001 (wyd. polskie: Agenda 21, [w:] Dokumenty końcowe konferencji Narodów Zjednoczonych „Środowisko i rozwój”: Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro, 3–14 czerwca 1992 roku, Warszawa: Instytut Ochrony Środowiska, 1993).

[115] Zelená architektura.cz. Katalog výstavy, red. P. Kratochvíl, Praha: GJF, 2008. Przygotowanie wystawy było częścią projektu badawczego GA AV IAA800330701.

[116] Zwłaszcza: P. Suske, Ekologická architektura ve stínu moderny, Brno: ERA, 2008, a także tematyczny numer czasopisma „Era 21” pod tytułem Udržitelnost v architektuře, „Era 21” 2008, nr 4.

[117] Zelená architektura..., dz. cyt., s. 56 i n.

[118] Warunki udzielania finansowego wsparcia w stosowaniu technologii energooszczędnych oraz wykorzystujących odnawialne źródła energii w budownictwie domów i mieszkań: „Směrnice MŽP” 2009, nr 9. Dla użytkowników wydano również poradnik: M. Báčová, Manuál energeticky úsporné architektury, Praha: Státní fond životního prostředí a česká komora architektů, 2010.

[119] www.usgbc.org (dostęp: 25 czerwca 2012).

[120] www.breeam.org (dostęp: 25 czerwca 2012).

[121] R. Koryčánek, Domy z meziprostoru, Praha: Galerie Zdeněk Sklenář, 2007, s. 6.

[122] J. Tichá, J. Pleskot, Rozhovor, „Zlatý řez” 2009, nr 31, s. 52.

[123] P. Suske, dz. cyt., s. 8.

[124] Tamże, s. 120.

[125] Por. np. O. Hozman, Cesta k celostnímu utváření prostředí,  „Zlatý řez” 2011, nr 34, s. 52 i n.; tegoż, Co lze vnímat pod pojmem zdravé prostředí. Víceúrovňové vlastnosti prostoru a materiálů, [w:] Zdravé domy. Sborník  mezinárodní konference, Brno: Fakulta architektury, 2009.

[126] Zasady Baubiologie sformułował Hubert Palm, z wykształcenia lekarz, w publikacji Das gesunde Haus. Unser nächster Umweltschutz, Konstanz: Ordo-Verlag, 1979.

[127] Więcej na ten temat zob. D. Hlaváček, Přírodní materiály: historie nebo naděje?, „Zlatý řez” 2011, nr 34, s. 6 i n.

[128] Przekonujące argumenty na rzecz tego, że czeską architekturę zdominował nurt „realistyczny” i „użytkowy”, znajdziemy w publikacji Rostislava Šváchy Česká architektura a její přísnost, Praha: Prostor, 2004.

[129] Por. I. Fialová, J. Tichá, M. Rajniš, Přirozená architektura / Natural Architecture, Praha: Zlatý řez, 2008, s. 49.

[130] P. Suske, dz. cyt., s. 9.

[131] „Komputery mogą być kserokopiarkami, ale my – dzięki Afrodycie – nimi nie jesteśmy” (przeł. D. L.-R.) http://csmt.uchicago.edu/kittleruniversities.pdf (dostęp: 16 sierpnia 2013).

[132] Bal niewdzięcznic to opera liryczna Claudia Monteverdiego z 1608 roku oparta na poemacie Ottavia Rinucciniego.  Jedna ze scen w sztuce przedstawia Amora błagającego swoją matkę, Wenerę, o interwencję u Plutona, ażeby ten pozwolił niewdzięcznicom (kobietom, które okazały się okrutne wobec swoich kochanków) wrócić na kilka godzin na ziemię. Wtedy zobaczą, jaki los spotyka dumne kobiety. Temat pozostaje pod przemożnym wpływem kontrreformacji. To również tłumaczy, dlaczego bohaterami są wyłącznie postaci mitologiczne należące do wymiaru nierzeczywistego i oddzielonego od miejsc i dziejów ludzkich.

[133] J. Baudrillard, Lo scambio impossibile, Trieste: Asterios Editore, 2000, s. 17 (tłum. E.R.).